Taslīb/Tasallub as the Manifestation of Victory and Defeat in Pre-Islamic and Early Islamic Warfare

Öz

This article argues that the ritual of taslīb/tasallub, the mourner’s abandonment of adornment and adoption of coarse black garments, was a highly regulated mourning practice. In the warrior’s mentality, it was more than a mere expression of grief. It was the visible manifestation of victory and defeat. Through the analysis of information gathered from classical Arabic lexicons, pre-Islamic poetry, historical and early Islamic legal sources, the study reconstructs the material and performative dimensions of the ritual and demonstrates its dual function in tribal warfare. For the victorious warrior, making the enemy women perform this mourning ritual was considered proof of his victory. For the defeated, this condition meant both public humiliation and an inescapable summons to vengeance. The article also examines the new regulations regarding this mourning tradition within the new ethical and social structure that emerged with the advent of Islam. It discusses how Islam dismantled extreme expressions of mourning rituals, such as wailing, self-mutilation, and garment rending, and thereby broke the link between the mourning woman and the cycle of tribal warfare.

Anahtar Kelimeler

• Islamic History
• Taslīb
• Tasallub
• Female Mourning
• Warrior Mindset
• Lamentation
• Pre-Islamic Warfare.

İslâm Öncesi ve Erken İslâmî Dönem Savaşlarında Zafer ve Yenilginin Göstergesi Olarak Teslîb/Tesellüb

Öz

Bu makale, İslâm öncesi ve erken İslâmî dönemde Arap toplumunda uygulanan teslîb/tesellüb olarak adlandırılan yas tutma ritüelini kişisel bir matem ifadesi olmasının ötesinde oldukça sistemli ve yerleşik kuralları olan ve ayrıca savaşçı zihniyetinde zafer ve yenilginin görünür tezahürü olarak işlev gören bir yas pratiği olduğunu savunmaktadır. Arapça s-l-b kökünden türeyen teslîb ve tesellüb terimleri üzerinden yürütülen filolojik analiz, ritüelin kabile savaşlarındaki çift yönlü işlevini ortaya koymaktadır. Buna göre galip gelen savaşçı için düşman kadınlarını mateme büründürmek zaferin kesin kanıtıyken, mağluplar için kendi kadınlarının matem hâli, yenilginin bir ilanı olmanın yanında hem derin bir utanç hâli hem de kan davalarını körükleyen bir işleve sahipti. Çalışma, klasik Arapça sözlükler, İslam öncesi ve sonrasındaki erken dönem şiir divanları, hadis, siyer ve tarih kaynakları gibi temel metinlerin konu bağlamında dikkatlice taranması ve incelenmesiyle gerçekleştirilmiştir. İncelenen konu tekil bir tarihsel olay değil, uzun vadeli kültürel bir yapı olan bir ritüel olduğu için, özellikle şiirlerin otantik olarak gerçek şahıslar tarafından yazılıp yazılmadıklarına bakılmaksızın toplumun kültürel hafızasını temsil etmeleri yönünden bilgi edinme aracı olarak değerlendirilmişlerdir. Çapraz okumaya tabi tutulan eserlerde konunun tutarlı bir şekilde ayrıntılı olarak yer bulduğu ve savaşçı kültüründe ve mantığında neye tekabül ettiği açık bir şekilde görülmektedir ve bu bilgiler çalışmaya kaynaklık etmektedir. Makalenin ilk bölümü ritüelin maddi ve eylemsel yönüne yoğunlaşmaktadır. Silâb (siyah baş bağı), misḥ (keçi veya deve kılından kaba giysi), miʾlâh (yas meclisinde sallanan siyah bez) gibi eşyalar ve nevḥ (ağıt), ḫamş (yüz tırmalama), ḥalḳ (saç kazıma), şaḳḳu'l-cüyûb (yaka yırtma/soyma) gibi eylemler ritüelin toplumsal olarak görünür yönlerini oluşturmaktadır. Yaslı kadın müsellib olarak klasik sözlükbilimciler tarafından hamilelik veya emzirme gibi kadına özgü hallerde kullanılan eril sıfat kalıbıyla aynı çerçevede değerlendirilerek ayırıcı bir özellikle ritüelin kendi kavram dünyasının bir parçası olan terimle ifade edilmektedir. İslâmî dönemde bu ritüelin aşırı yönleri (feryat, kendine zarar verme, giysi parçalama) sistematik biçimde ortadan kaldırılmaya çalışılmıştır. Ancak kıyafetteki sadelik ve süsten arınma gibi temel noktalar muhafaza edilerek, disiplinli ve hukuken sınırlandırılmış bir matem uygulamasına dönüştürülmüştür. İkinci bölüm, ritüelin savaşçı zihniyetindeki işlevini tahlil etmektedir. Afveh el-Evdî (ö. y. 560), Lebîd b. Rebîa (ö. 40-41/660-661), Âmir b. et-Tufeyl (ö. 11/632) gibi şairlerin faḫr (övünme) şiirleri ve Hind bint Utbe’nin (ö. 18/639) Bedir-Uhud savaşları örnekleri üzerinden gösterildiği üzere, düşman kadınlarının matem durumları zaferin en görünür kanıtı olarak kabul edilmekteydi. Mağlup taraf için ise aynı ritüel, kan davasını tetikleyen bir utanç ve intikam mekanizması işlevi görmekteydi. Yas meclisi (meʾtem), savaş meydanındaki çatışmanın doğal bir uzantısı gibiydi. Müsellib kadın, kabilenin askerî durumunun canlı bir göstergesi ve hayatta kalan erkekleri intikam almaya zorlayan bir vazife olarak görülmekteydi. Hind bint Utbe’nin Bedir’de babasının katledilmesi ve kıyafetleri ve savaş aletlerinin soyulmasıyla başlayan ve Uhud’da Hz. Hamza’nın (ö. 3/625) bedenini parçalaması ve onun uzuvlarını takı olarak takmasıyla sonuçlanan eylemleri, bu ritüelin mantığının en somut tarihsel örnekliğini oluşturmaktadır. Mevcut literatürde gerek İslâm öncesi şiir geleneği bağlamında kadınların yas geleneği bağlamındaki rolü ve gerekse de yas tutma ritüellerinin farklı yönleri incelmenmiş olsa da belirli bir bütünlük içerisinde teslîb/tesellüb geleneği bağlamında toplumsal işleviyle ayrı bir kültürel fenomen olarak savaşçı mantığı bağlamında incelenmemiştir. Bu çalışma ritüeli klasik metinlerdeki ismiyle ve ilişkili terimleri aynı uygulamanın parçaları olarak inceleyerek literatüre özgün bir katkı sunmayı hedeflemiştir. Ayrıca makale İslâm’ın bu ritüeli dönüştürmesi ve belli yönlerini uygun görmeyerek haram kılmasını, kadınların yasını kabile savaşlarının siyasal bir mekanizması olmaktan çıkarmaya yönelik stratejik bir müdahale olarak değerlendirmektedir.

Anahtar Kelimeler

• İslâm Tarihi
• Teslîb
• Tesellüb
• Kadının Matemi
• Savaşçı Zihniyeti
• Ağıt
• Câhiliye Savaşları.

Kaynakça

1. ʿAbbād, Abū al-Qāsim Ismāʿīl ibn ʿAbbād al-Ṭālaqānī al-Ṣāḥib ibn. al-Muḥīṭ fī al-lugha. critical ed. Muḥammad Ḥasan Āl Yāsīn. 10 Volumes. Beirut: ʿĀlam al-Kutub, 1414/1994.
2. ʿAbd al-Razzāq, Abū Bakr ʿAbd al-Razzāq b. Hammām al-Ṣanʿānī. al-Muṣannaf. 10 Volume. Cairo: Dār al-Taʾṣīl, 1435/2015.
3. ʿĀmir b. al-Ṭufayl, Abū ʿAlī ʿĀmir b. al-Ṭufayl al-ʿĀmirī. al-Dīwān. Beirut: Dār Ṣādir, 1399/1979.
4. Abū Naṣr al-Jawharī, Abū Naṣr Ismāʿīl b. Ḥammād al-Jawharī al-Fārābī. Tāj al-lugha wa Ṣiḥāḥ al-ʿArabīya. critical ed. Aḥmed ʿAbdulğafûr ʿAṭṭâr. 6 Volume. Beirut: Dār al-ʿIlm li-l-Malāyīn, 1407/1987.
5. Abū ʿUbayd, al-Qāsim b. Sallām al-Harawī. Gharīb al-ḥadīth. critical ed. Ḥusayn Muḥammad Sharaf. Cairo: al-Hayʼah al-ʻĀmmah li-Shuʼūn al-Maṭābiʻ al-Amīrīyah, 1404/1984.
6. Afwah al-Awdī. Dīwān al-Afwah al-Awdī. critical ed. Muḥammad al-Tūnjī. Beirut: Dār Ṣādir, 1419/1998.
7. Āmidī, Abū l-Qāsim al-Ḥasan b. Bishr b. Yaḥyā. al-Muwāzana bayna shiʿr Abī Tammām wa-l-Buḥturī. critical ed. Sayyid Aḥmad Ṣaqr - al-Muḥārib ʿAbd Allāh. 3 Volume. Cairo: Dār al-Maʿārif, 1415/1994.
8. Anṣārī, Abū Zayd Saʿīd b. Aws. al-Nawādir fī al-lugha. critical ed. Muḥammad ʿAbd al-Qādir Aḥmad. Beirut: Dār al-Shurūq, 1401/1981.

9. Azharī, Muḥammad ibn Aḥmad. Tahdhīb al-lughah. critical ed. Muḥammad ʿAwaḍ Murʿib. Beirut: Dār Iḥyāʼ al-Turāth al-ʻArabī, 1421/2001.
10. Bukhārī, Abū ʿAbd Allāh Muḥammad ibn Ismāʿīl. al-Jāmiʿ al-musnad al-ṣaḥīḥ al-mukhtaṣar. critical ed. Muḥammed Züheyr b. Naṣr. Beirut: Dār Ṭawq al-Najāt, 1422/2001.
11. Cheikh, Nadia Maria El. Women, Islam, and Abbasid Identity. London: Harvard University Press, 2015.
12. Farazdaq, Abū Firās Hammām b. Ghālib. al-Dīwān. critical ed. ʿAlī Fāʿūr. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya, 1407/1987.
13. Halevi, Leor. Muhammad’s Grave: Death Rites and the Making of Islamic Society. 2007. New York: Columbia University Press, no date.
14. Halevi, Leor. “Wailing for the Dead: The Role of Women in Early Islamic Funerals.” Past & Present 183 (2004), 3–39. https://www.jstor.org/stable/3600859
15. Ibn al-Anbārī, Abū Bakr Muḥammad ibn al-Qāsim. Al-Zāhir fī maʿānī kalimāt al-nās. critical ed. Ḥātim Ṣāliḥ al-Ḍāmin. 2 Volume. Beirut: Muʾassasat al-Risālah, 1412/1992.
16. Ibn al-Athīr, Majd al-Dīn Abū al-Saʿādāt. al-Nihāyah fī gharīb al-ḥadīth wa-al-athar. critical ed. Ṭāhir Aḥmed ez-Zāvī - Maḥmūd Muḥammed al-Ṭanāḥī. 5 Volume. Beirut: Al-Maktabah al-ʿIlmiyyah, 1399/1979.
17. Ibn Durayd, Muḥammad ibn al-Ḥasan Ibn. Kitāb Jamharat al-lughah. critical ed. Ramzī Munīr Baʿlabakkī. 3 Volume. Beirut: Dār al-ʻIlm lil-Malāyīn, 1408/1987.
18. Ibn Fāris, Abū al-Ḥusayn Aḥmad ibn Fāris al-Qazwīnī. Muʿjam maqāyīs al-lugha. critical ed. ʿAbd al-Salām Muḥammad Hārūn. 6 Volume. Damascus: Ittiḥād al-Kuttāb al-ʿArab, 1423/2002.
19. Ibn Ḥabīb, Abū Jaʿfar Muḥammad b. Ḥabīb al-Baghdādī. Al-Muḥabbar. critical ed. Ilse Lichtenstadter. Beirut: Dār al-Āfāq al-Jadīda, n.d.
20. Ibn Hishām, Abū Muḥammad ʿAbd al-Malik al-Ḥimyarī. al-Sīra al-nabawiyya. critical ed. Muṣṭafā al-Saḳḳā. 2 Volume. Cairo: Maktabat Muṣṭafā al-Bābī al-Ḥalabī, 1375/1955.
21. Ibn Isḥāq, Abū ʿAbdallāh Muḥammad b. Isḥāq b. Yasār al-Muṭṭalibī. al-Sīra. critical ed. Suhayl Zakkār. Beirut: Dār al-Fikr, 1398/1978.
22. Ibn Manẓūr, Abū l-Faḍl Muḥammad b. Mukarram b. ʿAlī Jamāl al-Dīn b. Manẓūr al-Ruwayfiʿī. Lisān al-ʿArab. 15 Volume. Beirut: Dār Ṣādir, 1414/1993.
23. Ibn Qutayba, Abū Muḥammad ʿAbd Allāh b. Muslim b. Qutayba al-Dīnawarī. Adab al-kātib. critical ed. Muḥammad al-Dālī. Beirut: Muʾassasat al-Risāla, 1402/1981.
24. Khalīl b. Aḥmad, al-Farāhīdī Kitāb al-ʿayn. critical ed. Mahdī al-Makhzūmī - Ibrāhīm al-Sāmarrāʾī. 8 Volume. Beirut: Maktabat al-Hilāl, 1408/1988.
25. Kāsānī, ʿAlāʾ al-Dīn Abū Bakr b. Masʿūd b. Aḥmad al-Ḥanafī. Badāʾiʿ al-ṣanāʾiʿ fī tartīb al-sharāʾiʿ. 7 Volume. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya, 1406/1986.
26. Khansāʾ, Tumāḍir bint ʿAmr al-Sulamiyya. al-Dīwān. critical ed. Ḥamdū Ṭummās. Beirut: Dār al-Maʿrifa, 1425/2004.
27. Köse, Feyza Betül. “Women in Pre-Islamic Arab Society.” Akademik Siyer Dergisi Cahiliye Özel Sayısı (December 15, 2024), 76–91. https://doi.org/10.47169/samer.1459683
28. Labīd b. Rabīʿa, Abū ʿAqīl al-ʿĀmirī. al-Dīwān. critical ed. Iḥsān ʿAbbās. Kuwait: al-Turāth al-ʿArabī, 1382/1962.
29. Mālik b. Anas, Abū ʿAbd Allāh. al-Muwaṭṭaʾ. critical ed. Muḥammad Muṣṭafā al-Aʿẓamī. 8 Volume. Abu Dhabi: Muʾassasat Zāyid b. Sulṭān, 1425/2004.
30. Maʿmar b. al-Muthannā, Abū ʿUbayda Maʿmar b. al-Muthannā al-Taymī al-Baṣrī. Sharḥ Naqāʾiḍ Jarīr wa-al-Farazdaq. critical ed. Muḥammed İbrāhīm Ḥūr - Walīd Maḥmūd Khāliṣ. 3 Volume. Abu Dhabi: al-Majmaʿ al-Thaqāfī, 1419/1998.
31. Mujāhid b. Jabr, Abū al-Ḥajjāj Mujāhid b. Jabr al-Qurashī. Tafsīr Mujāhid. critical ed. Muḥammad ʿAbd al-Salām Abū al-Nīl. Cairo: Dār al-Fikr al-Islāmī, 1410/1989.
32. Muqātil b. Sulaymān, Abū al-Ḥasan al-Balkhī. Tafsīr Muqātil b. Sulaymān. critical ed. ʿAbdullāh Maḥmūd Sheḥātah. 5 Volume. Beirut: Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī, 1423/2002.
33. Nashwān al-Ḥimyarī, Nashwān b. Saʿīd al-Yamanī. Shams al-ʿulūm wa-dawāʾ kalām al-ʿArab min al-kulūm. critical ed. Ḥusayn b. ʿAbdallāh al-ʿUmarī. 11 Volume. Beirut: Dār al-Fikr, 1420/1999.
34. Rabīʿa, ʿAdī ibn Rabīʿa al-Taghlibī al-Muhalhil ibn. Dīwān Muhalhil ibn Rabīʿa. critical ed. Ṭalâl Ḥarb. Beirut: al-Dār al-ʿĀlamiyya, 1413/1993.
35. Saraqusṭī, Abū Muḥammad Qāsim b. Thābit al-ʿAwfī. al-Dalāʾil fī gharīb al-ḥadīth. critical ed. Muḥammad b. ʿAbd Allāh al-Qannāṣ. 3 Volume. Riyadh: Maktabat al-ʿUbaykān, 1422/2001.
36. Stetkevych, Suzanne Pinckney. The Mute Immortals Speak: Pre-Islamic Poetry and the Poetics of Ritual. Ithaca: Cornell University Press, 1993.
37. Ṭabarī, Abū Jaʿfar Muḥammad b. Jarīr. Jāmiʿ al-bayān ʿan taʾwīl āy al-Qurʾān. critical ed. ʿAbdullāh b. ʿAbd al-Muḥsin ʿAbdilmuḥsin al-Turkī. 26 Volumes. Cairo: Dār Hijr, 1422/2001.
38. Wāqidī, Abū ʿAbd Allāh Muḥammad b. ʿUmar. Kitāb al-maghāzī. critical ed. Marsden Jones. 3 Volume. Beirut: Dār al-Aʿlamī, 1409/1989.
39. Zabīdī, Muḥammad ibn Muḥammad ibn ʿAbd al-Razzāq. Tāj al-ʿarūs min jawāhir al-Qāmūs. critical ed. ʿAlī Shīrī. 20 Volume. Beirut: Dār al-Fikr, 1424/2003.
40. Zakariyyā, Abū al-Faraj al-Muʿāfā b. Zakariyyā al-Nahrawānī al-Muʿāfā b. al-Jalīs al-ṣāliḥ al-kāfī wa-l-anīs al-nāṣiḥ al-shāfī. critical ed. ʿAbd al-Karīm Sāmī al-Jundī. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya, 1426/2005.
41. Zamakhsharī, Abū al-Qāsim Maḥmūd b. ʿUmar. Asās al-balāgha. critical ed. Muḥammad Bāsil ʿUyūn al-Sūd. 2 Volume. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya, 1419/1998.
42. Zamakhsharī, Abū l-Qāsim Maḥmūd b. ʿAmr. al-Fāʾiq fī gharīb al-ḥadīth. critical ed. ʿAlī Muḥammad al-Bijāwī - Ibrāhīm Maḥmūd Abū l-Faḍl. 4 Volume. Beirut: Dār al-Maʿrifa, n.d.