Din ve Toplumsal Eylem İlişkisi: Parsons’ın Eylem Kuramı Bağlamında Ülgener, Mardin ve Güngör'ün Karşılaştırmalı Analizi

Öz

Bu çalışma, Türk sosyal bilimler geleneğinde dinin toplumsal eylem üzerindeki etkisinin kavramsallaştırılması amacıyla geliştirilen teorik çerçeveleri, Talcott Parsons’ın toplumsal eylem kuramı temelinde incelemektedir. Bu doğrultuda Parsons’ın eylem kuramını ve AGIL şemasını esas alarak Ülgener, Mardin ve Güngör'ün Türkiye bağlamında din ve toplumsal eylem ilişkisine dair geliştirdikleri yaklaşımları sorunsallaştırmaktadır. Çalışma, birincil ve ikincil literatüre dayalı karşılaştırmalı teorik doküman analizi yöntemiyle, bu üç sosyal bilimcinin dini, edilgin bir inançlar kümesi ya da ideolojik bir epifenomen olarak değil, toplumsal aktörün eylem yönelimlerini biçimlendiren bağımsız bir kültürel değişken olarak ele aldıklarını ortaya koymaktadır. Çalışmada ulaşılan temel bulgulara göre, Ülgener dini iktisadi ahlak ve iktisadi zihniyet ekseninde adaptasyon (A) işleviyle, Mardin siyasal ideoloji ve mobilizasyon aracı olarak hedef belirleme ve hedefe ulaşma (G) işleviyle, Güngör ise kültür-kişilik-değerler üçgeninde bütünleşme (I) ve gizil örüntü koruma (L) işleviyle ilişkilendirmektedir. Çalışmanın özgün katkısı, Türk sosyal bilimcilerin din ve toplumsal eylem ilişkisine dair analizlerini Parsons’ın eylem ve sistem kuramıyla yorumlayarak ve her üç yaklaşımın Parsonsçı AGIL şemasından farklılaştığı noktaları ortaya koyarak, dinin Türkiye'de toplumsal eylemi şekillendiren dinamik bir kültürel güç olarak işlediğini ve bu teorik mirasın günümüz tartışmaları için hâlâ açıklayıcı olduğunu göstermesidir.

Anahtar Kelimeler

• Halk Dindarlığı
• İktisadi Ahlak
• İktisadi Zihniyet
• Siyasal Mobilizasyon
• Sosyal Sistem.

The Relationship Between Religion and Social Action: A Comparative Analysis of Ülgener, Mardin and Güngör in the Context of Parsons’ Action Theory

Öz

Using Talcott Parsons’ social action theory and the AGIL paradigm as its primary analytical reference framework, this study comprehensively examines the theoretical frameworks developed within the Turkish social scientific tradition to conceptualize the profound impact of religion on social action. Specifically, the research analyzes and compares the original theoretical models articulated by three pioneering thinkers—Sabri Ülgener, Şerif Mardin, and Erol Güngör—regarding the multi-layered relationship between religion and social action in Turkey. Drawing on a qualitative comparative document analysis of primary and secondary literature, the central premise of the paper is that these three social scientists do not treat religion as a passive set of traditional beliefs, a static structural obstacle to development, or a secondary ideological epiphenomenon arising merely from material economic conditions. Instead, they position religion as an independent, dynamic cultural variable that fundamentally shapes the subjective action orientations, mentality structures, cognitive maps, and social motivations of both individual and collective actors. Within the scope of the study, the sociology of religion approaches of all three theorists are analytically mapped onto the functional imperatives of Parsons’ mature AGIL schema (Adaptation, Goal Attainment, Integration, Latency). Sabri Ülgener directly connects religion to the Adaptation (A) function through economic ethics and economic mentality, demonstrating how Sufi traditions such as Melamism originally fostered a productive ethos, whereas its historical shallowing subsequently led to economic inertia and a consumerist mentality. Şerif Mardin directly links folk religiosity to the Goal Attainment (G) function, defining religion as a “soft ideology” and a subjective cognitive map that fuels political mobilization, thereby effectively translating peripheral resentment against the secularizing center into active political participation. Erol Güngör conceptualizes religion within a comprehensive culture-personality-values triad by associating it with the Integration (I) and Latency/Pattern Maintenance (L) functions; he illustrates how Islamic ethics and Sufism stabilize individual identity, mitigate anomie during periods of rapid socio-cultural crisis, and ensure intergenerational value transmission. The primary original contribution of this study is demonstrating that Ülgener, Mardin, and Güngör did not merely apply Parsonian structural-functionalist theory in a passive manner; rather, they dynamically transformed it by adapting its functional imperatives to Turkey’s unique historical experience. While classical Parsonian sociology positions religion primarily as a static mechanism for pattern maintenance, these Turkish thinkers demonstrated that religion operates as an active, versatile cultural force capable of rationalizing, mobilizing, and transforming social action across diverse systemic functions. Furthermore, the study highlights how this theoretical heritage refutes deterministic secularization theses that view religion as a mere historical residue destined to fade away with modern development. Instead, it demonstrates that religion continuously integrates into modern institutional structures through evolutionary differentiation. The three-dimensional analytical model established in this paper offers a practical methodological roadmap for contemporary empirical research, including critical studies on conservative entrepreneurship, work ethics, political populism, dynamic identity formations, and generational value shifts in modern Turkey.

Anahtar Kelimeler

• Folk Religiosity
• Economic Ethics
• Economic Mentality
• Political Mobilization
• Social System.

Kaynakça

1. Ahıska, Meltem. “Hayal Edilemeyen Toplum: Türkiye’de ‘Çevresiz Merkez’ ve Garbiyatçılık”. Toplum ve Bilim 105 (2006), 11-29.
2. Akgül, Mehmet. Türkiye’de Din ve Değişim: Bir Erol Güngör Çözümlemesi. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2002.
3. Alptekin, M. Yavuz. “Erol Güngör”. Türkiye’de Sosyoloji (İsimler-Eserler) II. ed. M. Çağatay Özdemir. Ankara: Phoenix Yayınları, 2008.
4. Amman, M. Tayfun - Hira, İsmail. “Yolların Kavşağında Duran Bir Sosyal Bilimci: Erol Güngör ve Din Sosyolojisine Katkıları”. İslami İlimler Dergisi 12/1 (2017), 139-162. https://izlik.org/JA84AG28GT
5. Apalı, Yasemin. “Sabri F. Ülgener’de ‘Aydınlar Sosyolojisi’ ve Bilgi”. Turkish Studies 13/3 (2018), 65-77. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.12398
6. Arlı, Alim. Oryantalizm ve Oksidentalizm ve Şerif Mardin. İstanbul: Küre Yayınları, 2004.
7. Berktaş, Mehmet - Öztürk, Emine. “Erol Güngör Perspektifinden Ahlâk ve Ahlâkın Toplumsal Önemi”. Kafkas Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10/19 (2023), 165-184. https://doi.org/10.17050/kafkasilahiyat.1165726
8. Beyaz, Cenk. “Sol ve Sosyalizm Karşısında Erol Güngör: Yol Dergisi Yazıları Çerçevesinde Bir İnceleme”. Muhafazakar Düşünce Dergisi 19/64 (2023), 111-124. https://izlik.org /JA26WZ44DK

9. Boran, Behice. Toplumsal Yapı Araştırmaları. Ankara: Sarmal Yayınevi, 1992.
10. Ersal, Aytekin. Türkiye’de Ulus Devlet ve Ziya Gökalp, Mümtaz Turhan, Erol Güngör. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2012.
11. Güngör, Erol. Ahlâk Psikolojisi ve Sosyal Ahlâk. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2000.
12. Güngör, Erol. Değerler Psikolojisi Üzerinde Araştırmalar. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 1998.
13. Güngör, Erol. Dünden Bugünden Tarih-Kültür ve Milliyetçilik. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2005.
14. Güngör, Erol. İslâm Tasavvufunun Meseleleri. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2004.
15. Güngör, Erol. İslâmın Bugünkü Meseleleri. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2005.
16. Güngör, Erol. Sosyal Meseleler ve Aydınlar. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2003.
17. Kaçmazoğlu, H. Bayram. Türk Sosyoloji Tarihi II. İstanbul: Doğu Kitabevi, 2013.
18. Keyman, E. Fuat. “Şerif Mardin’i Okumak: Modernleşme, Yorumbilgisel Yaklaşım ve Türkiye”. Şerif Mardin’e Armağan. ed. Ahmet Öncü - Orhan Tekelioğlu. 37-64. İstanbul: İletişim Yayınları, 2005.
19. Kıray, Mübeccel B. Toplumbilim Yazıları. Ankara: Toplum Bilimleri Araştırma Merkezi Yayınları, 1982.
20. Kobya, Murat. “Niyazi Berkes’e Göre İslam ve Çağdaşlaşma”. Bülent Ecevit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/1 (2020), 233-251. https://doi.org/10.33460/beuifd.702675
21. Kündeyi, Fatma Zehra. Ülgener’de Din ve Kapitalizm. Afyon: Afyon Kocatepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2009.
22. Mannheim, Karl. İdeoloji ve Ütopya. çev. Mehmet Okyavuz. Ankara: Epos Yayınevi, 2002.
23. Mardin, Şerif. Din ve İdeoloji: Türkiye’de Halk Katındaki Dinsel İnançların Siyasal Eylemi Etkilendirmesine İlişkin Bir Kavramlaştırma Modeli. İstanbul: İletişim Yayınları, 1983.
24. Mardin, Şerif. Türkiye’de Din ve Siyaset. İstanbul: İletişim Yayınları, 1991.
25. Mardin, Şerif. Türkiye’de Toplum ve Siyaset. İstanbul: İletişim Yayınları, 1990.
26. McKinnon, Andrew - Trzebiatowska, Marta. “Introduction: Thinking Theoretically in the Sociology of Religion”. Sociological Theory and the Question of Religion. ed. Andrew McKinnon - Marta Trzebiatowska. 1-16. Ashgate, 2014.
27. Morris, Brian. Din Üzerine Antropoloji İncelemeler: Bir Giriş Metni. çev. Tayfun Atay. İstanbul: İmge Kitabevi, 2004.
28. Özkiraz, Ahmet. Sabri F. Ülgener’de Zihniyet Analizi. Ankara: A Kitap, 2001.
29. Özyurt, Cevat. “Talcott Parsons’ın Din Kuramı: Modernitenin Din ile Uzlaştırılması”. Çağdaş Sosyal Teoride Din. ed. Cevat Özyurt - Ejder Okumuş. 125-172. İstanbul: Hece Yayınları, 2016.
30. Özyurt, Cevat - Okumuş, Ejder. “Önsöz”. Türkiye’de Sosyal Teoride Din. ed. Cevat Özyurt - Ejder Okumuş. 7-8. İstanbul: Hece Yayınları, 2017.
31. Pals, Daniel L. Nine Theories of Religion. Oxford: Oxford University Press, 2015.
32. Parla, Taha. “Şerif Mardin’in Türkiye Düşünce Tarihine Öncü Katkıları”. Şerif Mardin’e Armağan. ed. Ahmet Öncü - Orhan Tekelioğlu. 13-20. İstanbul: İletişim Yayınları, 2005.
33. Parsons, Talcott. The Social System. Illinois: The Free Press, 1951.
34. Parsons, Talcott. Toplumsal Eylemin Yapısı - Cilt 1. çev. Adem Bölükbaşı. Sakarya: Sakarya Üniversitesi Kültür Yayınları, 2015.
35. Parsons, Talcott. Toplumsal Eylemin Yapısı - Cilt 2. çev. Nur Nirven. Sakarya: Sakarya Üniversitesi Yayınları, 2015.
36. Parsons, Talcott vd. Working Papers in the Theory of Action. New York: The Free Press, 1953.
37. Parsons, Talcott - Shils, Edward A. Toward A General Theory of Action. Massachusetts: Harvard University Press, 1962.
38. Şeker, Fatih M. Cumhuriyet İdeolojisinin Nakşibendîlik Tasavvuru: Şerif Mardin Örneği. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2007.
39. Turhan, Mümtaz. Kültür Değişmeleri: Sosyal Psikoloji Bakımından Bir Tetkik. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Vakfı Yayınları, 1987.
40. Turner, Bryan S. Klasik Sosyoloji. çev. İdil Çetin. İstanbul: İletişim Yayınları, 2014.
41. Ülgener, Sabri F. Darlık Buhranları ve İslam İktisat Siyaseti. Ankara: Mayaş Yayınları, 1984.
42. Ülgener, Sabri F. İktisadi Çözülmenin Ahlak ve Zihniyet Dünyası. İstanbul: Der Yayınları, 1981.
43. Ülgener, Sabri F. Zihniyet, Aydınlar ve İzm’ler. Ankara: Mayaş Yayınları, 1983.
44. Ülgener, Sabri F. Zihniyet ve Din: İslâm, Tasavvuf ve Çözülme Devri İktisat Ahlakı. İstanbul: Der Yayınları, 1981.
45. Wallace, Ruth A. - Wolf, Alison. Çağdaş Sosyoloji Kuramları: Klasik Geleneğin Geliştirilmesi. çev. Leyla Elburus - Mehmet Rami Ayas. İzmir: Punto Yayıncılık, 2004.
46. Weber, Max. Economy and Society: An Outline of Interpretive Sociology. Berkeley: University of California Press, 1978.
47. Zorlu, Abdülkadir. “Sabri F. Ülgener’i Yeniden Okumak: Sosyal Tarih, Osmanlı İktisat Faaliyetlerinin ve Zihniyetinin Ortaçağlaşması, Tasavvuf, İslam ve Kapitalizm”. Muhafazakar Düşünce Dergisi 2/9-10 (2006), 181-202. https://izlik.org/JA92AP46RU