Çincede Anatomik ve Fizyolojik Engellerin Dilsel Temsilleri: Örtmece Sözler Bağlamında Bir İnceleme

Öz

İnsan bedenine ilişkin anatomik ve fizyolojik engeller, toplumlarda hassasiyetle yaklaşılan ve çoğu zaman doğrudan ifade edilmesinden kaçınılan olgular arasında yer almaktadır. Bu çalışma, Çincede anatomik ve fizyolojik engellere yönelik algıların dilsel düzlemde nasıl yansıtıldığını incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada fiziksel, duyusal ve zihinsel engellilik alanlarında kullanılan ifadeler; sesteşlik, anlam kaydırma, eksiltme, mecaz, mizah ve görev temelli adlandırma gibi dilsel mekanizmalar çerçevesinde ele alınmıştır. Nitel araştırma yöntemine dayanan çalışmada Çince örnekler betimsel analiz yöntemiyle incelenmiş; söz konusu ifadelerin toplumsal hassasiyetler, kültürel normlar ve psikolojik etkenlerle ilişkisi değerlen-dirilmiştir. Ayrıca, benzer kullanımların bulunduğu durumlarda Türkçeden örneklere kısaca değinilerek karşılaştırmalı bir perspektif sunulmuştur. Bulgular, Çincede engelliliğe ilişkin doğrudan ve damgalayıcı ifadelerin zamanla daha nötr, betimleyici ve kapsayıcı anlatımlara yöneldiğini göstermektedir. Bu durum, engellilik söyleminin dil ile toplumsal değerler arasındaki etkileşim doğrultu-sunda şekillendiğini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• çince örtmece söz
• engellilik söylemi
• toplumsal hassasiyet
• çin dili ve kültürü
• kültürlerarası karşılaştırma

Linguistic Representations of Anatomical and Physiologi-cal Disabilities in Chinese: An Analysis of Euphemistic Expressions

Öz

Anatomical and physiological disabilities related to the human body are among the issues that are approached with sensitivity in societies and are often avoided in direct expression. This study aims to exami-ne how perceptions of anatomical and physiological disabilities are reflected linguistically in Chinese. Expressions used to describe physi-cal, sensory, and intellectual disabilities are analyzed within the framework of linguistic mechanisms such as homophony, semantic shift, ellipsis, metaphor, humor, and role-based naming. The study is based on a qualitative research design, and Chinese examples are examined through descriptive analysis to reveal their relationship with social sensitivities, cultural norms, and psychological factors. When relevant, similar expressions in Turkish are briefly mentioned to provide a comparative perspective. The findings indicate that direct and potentially stigmatizing expressions in Chinese have gradually evolved into more neutral, descriptive, and inclusive forms, suggesting that disability discourse is shaped by the dynamic interaction between language and social values..

Anahtar Kelimeler

• chinese euphemisms
• disability discourse
• social sensivity
• chinese language and culture
• cross-cultural comparison

Kaynakça

1. Akalın, Ş. H. (2011). Türkçe Sözlük (11 b.). Türk Dil Kurumu.
2. Arı, A. (2022). Türkiye’de engellilik ve engellilerin eğitimi üzerine bir derleme. Humanistic Perspective, 4(3), 589-605. https://doi:10.47793/hp.1117918
3. Aslan, S. (2019). Derleme sözlüğündeki örtmece kelimeler üzerine bir inceleme, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Elâzığ: Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü
4. Candan Kanar, C. (2024). Türkçe ve Çincede yer alan örtmece sözlerin dil bilimi açısından karşılaştırılmalı analizi, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Kayseri: Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü
5. Candan Kanar, C. (2025). Meslek tanımlarında Çince örtmece sözler ve Türkçe anlam yansımaları: dilsel ve semantik bir inceleme. World Language Studies (WLS), 5 (1): 22-42
6. Çolak Çelik, G. (2018). Türkiye Türkçesi basın dilinde örtmece (efemizm- disfemizm), Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul: Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü
7. Demirci, K. (2008). Örtmece (euphemism) kavramı üzerine. Millî Folklor (77), 21-34. https://www.millifolklor.com/PdfViewer.aspx?Sayi=77&Sayfa=18 (Erişim tarihi: Nisan 15, 2021)
8. Gecekuşu, A. (2006). Güzel adlandırma, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Elâzığ: Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü

9. Görez, F. (2016). Üçüncü cinsiyetin dünyası: Çinli hadımlar. Uluslararası Sosyal ve Eğitim Bilimleri Dergisi, 3(6), 76-86. https://doi:10.20860/ijoses.279877
10. Görez, F. (2017). Çin tarihinde hadım olgusu ve hadımların hanedanlık yönetim sistemindeki etkileri, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü
11. Kumcağız, H., Bozkurt, Y., & Kurtoğlu, E. (2018). Zihinsel engelli öğrencilerin ailelerinin gereksinimlerinin belirlenmesi. Samsun Sağlık Bilimleri Dergisi, 3(1), 1-9. https://dergipark.org.tr/tr/pub/jshs/issue/40545/411707 (Erişim tarihi: Mayıs 2, 2024)
12. Li, J. H. (2021). Shèhuì yǔyán xué shìjiǎo xià de hànyǔ wěiwǎn yǔ yánjiū (社会语言学视角下的汉语委婉语研究) (Sosyodilbilim perspektifinden Çin örtmeceleri üzerine araştırma). Xiangtan University Press.
13. Li, S. (2006). Lùn yīnghàn wěiwǎn yǔ de shèhuì gōngnéng (论英汉委婉语的社会功能) (İngilizce ve Çincede örtmecelerin toplumsal işlevi üzerine). Journal of Xi'an Petroleum University Social Science Edition, 63-66. https://doi:1008-5645(2006) 03-0063 -04
14. Liu, W. (2016). Analysis on the comparison between English and Chinese euphemisms. 2nd International Conference on Economy, Management and Education Technology (s. 1824-1827). Atlantis Press.
15. MEB: Millî Eğitim Bakanlığı. (2012). Özel eğitim okullarının 12 yıllık zorunlu eğitim kapsamında dönüşümleri. Özel Eğitim Kurumları Genel Müdürlüğü. chrome extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://ookgm.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2012_11/02105931_zeleitimokularn12yllkzorunlueitimkapsamndadnmleri.pdf (Erişim tarihi: Mayıs 3, 2024)
16. Ospanova, G. (2014). Türkiye Türkçesinde örtmeceler, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Kayseri: Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü
17. Pan, M. (2004). Yīnghàn wěiwǎn yǔ de duìbǐ fēnxī (英汉委婉语的对比分析) (İngilizce ve Çince örtmece sözlerinin karşılaştırmalı analizi). Journal of Huaiyin Institute of Technology, 13(4), 42-44. https://doc.taixueshu.com/journal/20040153hygxyxb.html (Erişim tarihi: Aralık 7, 2020) Resmî Gazete. (3 Mayıs, 2013). 6462 sayılı kanun: https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2013/05/20130503-1.htm (Erişim tarihi: Ocak 5, 2021)
18. Ruiqin, L., Shuqin, H., & Hong, Z. (Dü). (2016). Yīnghàn wěiwǎn yǔ duìbǐ yánjiū (英汉委婉语对比研究) (İngilizce Çince örtmece sözler üzerine araştırma). Ningxia People's Publishing House.
19. Şentürk, Ş. (2019). Derleme sözlüğü’ndeki örtmeceler üzerine dilbilimsel bir inceleme, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi: Manisa: Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü
20. Tang, F. (2008). Cóng měixué yǔyán xué de shìjiǎo kàn yīnghàn wěiwǎn yǔ (从美学语言学的视角看英汉委婉语) (Estetik dilbilim perspektifinden İngilizce-Çince örtmece sözler). Journal of Hefei Teachers College, 26(1). https://www.cqvip.com/qk/97202a/20081/26626119.html (Erişim tarihi: Eylül 10, 2020)
21. Xiao, L. (2004). Yīnghàn wěiwǎn yǔ de wénhuà duìbǐ (英汉委婉语的文化对比 ) (İngilizce ve Çince örtmecelerin kültürel bir karşılaştırması). Journal of Shaoyang University (Social Science), 3(3), 97-99. https://xueshu.baidu.com/usercenter/paper/show?paperid=1s3108s0dg2v0gd0p83s0ac0qk327908&site=xueshu_se (Erişim tarihi: Aralık 7, 2020)
22. Xingchen, D. (2023). Tiě guǎi lǐ shì bāxiān zhī shǒu, wèihé bù bǎ zìjǐ de tuǐ zhì hǎo? (铁拐李是八仙之首，为何不把自己的腿治好？) (Tieguai Li, sekiz ölümsüzden ilkidir, neden bacağını iyileştirmiyorsun?). Baidu: https://baijiahao.baidu.com/s?id=1764496944650776736&wfr=spider&for=pc (Erişim tarihi: Mayıs 1, 2024)
23. Yang Ru, Y. (2019). The comparison of Chinese and Vietnamese euphemisms and the interaction of teaching and learning in Vietnam, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Vietnam: Yangzhou University