A Comparative Study On Grammatical Terms In General Dictionaries Of Kazakh And Turkish

Öz

This study examines grammatical terms found in Kazakh and Turkish general dictionaries using a comparative and descriptive method. To constitute the research sample, ten grammatical terms were selected from each of the general dictionaries, Güncel Türkçe Sözlük and Қазақ әдеби тілінің сөздігі, using a purposive sampling method. In the first stage, the selected terms were transferred to matching tables and evaluated under the headings of origin, label, definition, explanation, and example. Subsequently, the ten terms from both dictionaries were comparatively assessed in terms of definition criteria, types of definitions, auxiliary elements used in definitions, deficiencies observed in definitions, and formal characte-ristics. In the discussion section, the findings were examined and prominent problems were addressed. The findings reveal that definiti-ons and explanations are sometimes intertwined in Kazakh entries, while Turkish entries demonstrate a more advanced level of cross-referencing and synonym usage. In the conclusion section, the results obtained were presented and the possibilities for academic coopera-tion towards terminological unity and the creation of a common grammatical terminology dictionary in the Turkic world were discus-sed

Anahtar Kelimeler

• Turkish
• Grammar
• Dictionary
• Definition

Kazakça ve Türkçe Genel Sözlüklerde Geçen Dilbilgisi Terimleri Üzerine Karşılaştırmalı Bir İnceleme

Öz

Bu çalışmada Kazakça ve Türkçe genel sözlüklerde yer alan dilbilgisi terimleri karşılaştırmalı ve betimleyici yöntemle incelenmiştir. Araştırma örneklemini oluşturmak amacıyla Güncel Türkçe Sözlük ve Қазақ әдеби тілінің сөздігі adlı genel sözlüklerden amaçlı örneklem yöntemiyle seçilen onar dilbilgisi terimi; ilk aşamada köken, etiket, tanım, açıklama ve örnek başlıklarında eşleştirme tablolarına aktarılmıştır. Ardından her iki sözlükteki on terim; tanımlama ölçütleri, tanım türleri, tanımlarda kullanılan yardımcı ögeler, tanımlarda görülen eksiklikler ve biçimsel özellikler bakımından karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. Tartışma bölümünde bulgular tartışılmış ve öne çıkan sorunlar üzerinde durulmuştur. Bulgular; Kazakça maddelerde tanım ile açıklamanın yer yer iç içe geçtiğini, Türkçe maddelerin ise çapraz gönderim ve eş anlamlı kullanımında daha ileri düzeyde olduğunu ortaya koymaktadır. Sonuç bölümünde elde edilen tespitler aktarılmış; Türk dünyasında terminoloji birliği ve ortak bir dilbilgisi terimleri sözlüğü oluşturulmasına yönelik akademik iş birliği olanakları üzerinde durulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Kazakça
• Türkçe
• Dilbilgisi
• Sözlük
• Tanım

Kaynakça

1. Balcı, O. (2010). Kazak Türkçesinin ses ve şekil bilgisi terimleri. The Journal of Academic Social Science Studies (JASSS), 3(1), 61–75.
2. Bilveren, T. ve Ekmekçioğlu, S. (2025). Kazakçanın dil bilimi terimleri ve Türkiye Türkçesi karşılıkları. Yedi Aralık Sosyal Araştırmalar Dergisi, Cilt 4, Sayı 2, 2025, 32 – 65.
3. Boz, E. (2009). Sözlükbirimlerin tanımlamasına anlambilimsel bir bakış, Turkish Studies, C. 4 (4), 172-183.
4. Boz, E. (2015). Kullanıcı ve sözlük ilişkisi. Erdem, 69, 41-52. https://doi.org/10.32704/erdem.536837
5. Boz, E. (2020). Çevrimiçi genel sözlüklerde tanım, Dilbilim Dergisi - Journal of Linguistics, 34, 1-14.
6. Çelik Şavk, Ü. (2001). Türkçe-Kazakça-Karakalpakça-Rusça-İngilizce karşılaştırmalı dilbilim ve dilbilgisi terimleri sözlüğü. Ankara: Berkay.
7. Girişen, N. (2020). Terminolojide tanım ve tanım çözümleme ölçütleri. Disiplinler Arası Dil Araştırmaları, 1(1), 53–73. Retrieved from https://izlik.org/JA43MW83AF
8. Gökter Gençer, B. ve Yavuzarslan P. (2020). Genel Sözlüklerde Tanım ve Tanımlama Yöntemleri, Modern Türklük Araştırmaları, 17(3), 392-411.

9. Gürsoy Naskali, E. (1997). Türk dünyası gramer terimleri kılavuzu. Ankara: Türk Dil Kurumu.
10. Januzakov, T. (Ed.). (2008). Qazaq tiliniñ tüsindirme sözdigi. Almatı: Dayk-Press.
11. Korkmaz, Z. (2003). Gramer terimleri sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu.
12. Qaliyev, Ğ. (2005). Til bilimi terminderiniñ tüsindirme sözdigi. Almatı: Sözdik-Slovar’.
13. Tekin, F. (2012). Kazak dilinin tarihi grameri adlı eserden Kazakça dilbilgisi terimleri. Türk Dili Dil ve Edebiyat Dergisi, 540, 717–721.
14. Қазақ әдеби тілінің сөздігі. Он бес томдық. Құраст.: Б.Әбілқасымов, С.Бизақов, Ә.Жүнісбеков және т.б. – Алматы, 2011
15. İNTERNET Kaynakları https://sozdikqor.kz/ (erişim tarihi 10.04.2026) https://sozluk.gov.tr/ (erişim tarihi 10.04.2026)