Türkiye Türkçesi ve Kırgızca Ses Bilgisi Terimlerinin Karşılaştırmalı İncelenmesi

Öz

Bu çalışma, Türkiye Türkçesi ve Kırgızca ses bilgisi terminolojisini terim kökeni, tanım oluşturma biçimi ve sınıflandırma mantığı bakımından karşılaştırmalı olarak incelemektedir. Amaç, iki lehçedeki ses bilgisi terimle-rinin kavramsal düzeyde mi yoksa ağırlıkla adlandırma tercihleri bakımından mı farklılaştığını ortaya koymak-tır. İncelenen terimler, kavramsal eşdeğerlik ilkesi doğrultusunda eşleştirilmiş ve değerlendirilmiştir. Bulgular, her iki lehçede ses, fonem, ünlü–ünsüz ayrımı, hece, vurgu, tonlama, uyum ve ses olayları gibi temel kavramların ortak bir kuramsal çerçevede yer aldığını göstermektedir. Buna karşılık terminolojik tercihler ve sunum gelenekleri farklılık üretmektedir. Türkiye Türkçesi terminolojisi çoğunlukla Türkçe kök ve eklerle kurulan, öğretici ve açıklayıcı yerli terimlere dayanır-ken; Kırgızca terminoloji, yerli terimlerle birlikte uluslararası (çoğunlukla Rusça kökenli) terimleri kullanan çift yönlü bir yapı sergilemektedir. Tanım kurma biçimlerinde de ayrışma görülür: Türkiye Türkçesi kaynaklarında tanımlar daha ayrıntılı ve öğretim odaklı; Kırgızca kaynaklarda ise daha kısa, sınıflandırma merkezli ve uluslararası literatürle uyumludur. Sonuç olarak, ayrışmaların çoğu kavramsal değil, adlandırma ve sunum düzeyindedir.

Anahtar Kelimeler

• Türkiye Türkçesi
• Kırgızca
• ses bilgisi
• fonetik termi-noloji
• Türk lehçeleri

Comparative Analysis of Phonetic Terms in Turkish and Kyrgyz

Öz

This study comparatively examines the phonetic termi-nology of Turkey Turkish and Kyrgyz in terms of term origin, definition strategies, and classification principles. The main aim is to determine whether the phonetic terms used in the two varieties differ at the conceptual level or primarily in naming preferences. The examined terms were matched according to the principle of conceptual equivalence and then analyzed. The fin-dings indicate that both varieties rely on the same fun-damental phonetic and phonological concepts, such as sound, phoneme, the vowel–consonant distinction, syllable, stress, intonation, harmony, and sound proces-ses, within a shared theoretical framework. However, differences arise at the level of terminology and pre-sentation traditions. The terminology of Turkey Turkish is largely based on native, derivational terms formed with Turkish roots and suffixes, which are explanatory and pedagogically oriented. In contrast, Kyrgyz termi-nology displays a dual structure in which native terms coexist with international terms, mostly transmitted through Russian. Overall, the differences are mainly at the level of naming and presentation rather than con-ceptual structure, suggesting that a common phonetic terminology among Turkic languages is theoretically possible when term correspondences are established together with clear explanations of scope and usage.

Anahtar Kelimeler

• Turkey Turkish
• Kyrgyz
• phonetics
• phonetic termino-logy
• Turkic languages

Kaynakça

1. Akmatov, T. K. ve Ömüralieva, S. (1990). Kırgız tili (fonetika, leksika). Mektep.
2. Caparov, Ş. ve Sydykova, T. (2013). Azırkı kırgız tilinin fonetikası: Okuu kitebi (2-toluktalıp, taktalıp basılışı). Bişkek: cana madaniyat enstitüsüne kadar memlekettik; basması: “Teknik” BBK KMTU.
3. Demirci, Ü. Ö. ve Durmuş, S. (2012). Türk dünyasında ortak gramer ve kimya terimleri kullanılması üzerine. III. Uluslararası Tercümanlık ve Geleceği Sempozyumu, Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi, 8–9 Kasım 2012. https://turkoloji.cu.edu.tr/pdf/umit_ozgur_demirci_sefa_durmus_turk_dunyasi_ortak_terim.pdf
4. Gürsoy Naskali, E. (Haz.). (1997). Türk dünyası gramer terimleri kılavuzu. Türk Dil Kurumu Yayınları.
5. Harbalioğlu, N. (2016). Türk dünyası gramer terimleri kılavuzu’na katkılar ve eklenen terimlere genel bir bakış. Gazi Türkiyat, 19, 51–71. https://dergipark.org.tr/tr/pub/gaziturkiyat/issue/65595/1011677
6. Karaağaç, G. (2013). Dil bilimi terimleri sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.
7. Kasapoğlu Çengel, H. (2017). Kırgız Türkçesi grameri (ses ve şekil bilgisi). Türk Dil Kurumu Yayınları.
8. Korkmaz, Z. (1992). Gramer terimleri sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.

9. Korkmaz, Z. (2021a). Türkiye Türkçesinin ses bilgisi üzerine notlar-1. Türk Dili, 70(829), 4-18. https://tdk.gov.tr/wp-content/uploads/2021/01/Zeynep-Korkmaz-_-TR-TÜRKÇESİNİN-SES-BİLGİSİ-ÜZERİNE-NOTLAR-1-15.pdf
10. Korkmaz, Z. (2021b). Türkiye Türkçesinin ses bilgisi üzerine notlar-2. Türk Dili, 70(830), 4-16. https://www.tdk.gov.tr/wp-content/uploads/2021/02/Zeynep-Korkmaz-_-TR-TÜRKÇESİNİN-SES-BİLGİSİ-ÜZERİNE-NOTLAR-2-13.pdf
11. Kudaybergenov, S. (Ed.). (1980). Kırgız adabiy tilinin grammatikası, I bölüm, fonetika cana morfologiya. “İlim” basması: Frunze.
12. Vardar, B. (2002). Açıklamalı dilbilim terimleri sözlüğü. Multilingual Yayınları.