Dârülfünunda Arap Edebiyatı Tarihi Derslerinin İlk İzleri: Ulûm-i Âliye-i Dîniyye ve Edebiyat Şubeleri Müderrisi Mehmed Fehmi’nin Târîh-i Edebiyyât-ı Arabiyye Eseri Örneği

Yıl 2025, Cilt: 36 Sayı: ‘Darulfunun İlahiyat’, 175 - 205, 30.06.2025

İsmail Araz , Sultan Şimşek

https://doi.org/10.26650/di.2025.36.1.1630231

Öz

Dârülfünun, Osmanlı Dönemi’nde, 1900 yılında farklı bilimleri bir araya getiren, modern yapıda bir yüksek öğretim kurumu olarak açılmıştır. Batı tarzında bir üniversite modeli oluşturma amacıyla kurulmuş olmasına rağmen Dârülfünunun işleyişi, Osmanlı’nın o dönemdeki kendine özgü şartları doğrultusunda şekillenmiştir. Bu çalışmada Dârülfünundaki öğretim faaliyetlerine katkı sağlayan, Ulûm-i Âliye-i Dîniyye ve Edebiyat Şubeleri Müderrisi Mehmed Fehmi’nin (öl. 1944) Arap edebiyatı tarihini işleme yöntemi ele alınmıştır. Çalışmada Dârülfünunda Arap edebiyatı tarihi derslerinin nasıl işlendiği ve Mehmed Fehmi’nin ders notlarından derlenen Târîh-i Edebiyyât-ı Arabiyye eserinin Arap edebiyatı tarihi açısından önemi üzerinde durulmuştur. Kaleme alınmış ilk Türkçe Arap edebiyatı tarihi olarak kabul edilen bu eser, Türkiye’de Arap edebiyatı tarihi öğretiminin gelişim seyri açısından önemli bir kaynaktır. Çalışmanın amacı, Dârülfünun eğitim anlayışı çerçevesinde mezkûr eseri üslup, içerik ve yöntem açısından analiz eden bir araştırmanın bulunmayışının oluşturduğu boşluğu doldurmaktır. Elde edilen veriler çerçevesinde betimsel ve eleştirel analiz yönteminin kullanıldığı bu çalışmada, ülkemizdeki üniversitelerin çeşitli fakültelerinin müfredatında yer alan Arap edebiyatı tarihi derslerinin yükseköğretim düzeyindeki ilk örneğinin yapısal özelliklerini tespit ederek ileride yapılacak karşılaştırmalı araştırmalara katkı sağlanması hedeflenmiştir. Çalışmada Târîh-i Edebiyyât-ı Arabiyye eserinin Dârülfünun talebelerine hitap edecek üslupta çok boyutlu, kapsayıcı, öğretime uygun ve özgün bir şekilde kaleme alındığı sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Arap Dili ve Edebiyatı , Dârülfünun , Ulûm-i Âliye-i Dîniyye , Mehmed Fehmi , Târîh-i Edebiyyât-ı Arabiyye

The First Traces of Arabic Literature Courses in Dârülfünun: The Case of Mehmed Fehmi’s Târîkh-i Edebiyyât-i Arabiyye, a Faculty Member of the Faculties of Theology and Literature

Öz

Dârulfunun (Academy of Sciences) was established in 1900 as a modern higher education institution distinct from traditional educational establishments in the late Ottoman period. It brought together disciplines such as religion, literature, history, philosophy, and the natural sciences. Although it was conceived as an institution modelled after Western universities, the functioning of Dârulfunun was shaped by the unique socio-political conditions of the Ottoman Empire at the time. This study examines the work Târîkh-i Edebiyyât-i Arabiyye by Mehmed Fehmi (d. 1944), a faculty member at the Dârulfunun Ulûm-i Âliye-i Dîniyye (Faculty of Theology) and the Faculty of Literature, as well as his approach to presenting the history of Arabic literature. The research focuses on three key questions: how Mehmed Fehmi was appointed as a faculty member at Dârulfunun, how the history of Arabic literature was taught at the institution, and whether Târîkh-i Edebiyyât-i Arabiyye met the expectations of undergraduate students at Dârulfunun. Recognised as the first Turkish-language history of Arabic literature, this work is a significant resource for understanding the development of Arabic literary history education at the undergraduate level in Turkey. The primary objective of this study is to address the gap in the literature by analysing Târîkh-i Edebiyyât-i Arabiyye in terms of style, content, and methodology within the educational framework of Dârulfunun. Employing descriptive and critical analysis methods, this study seeks to identify the structural characteristics of this work as the first higher education-level example of Arabic literary history courses in Turkey and to contribute to future comparative research. The findings indicate that the author, who possessed extensive knowledge of Arabic sciences and literary history, composed Târîkh-i Edebiyyât-i Arabiyye in a multidimensional, comprehensive, pedagogically suitable, and original manner tailored to the needs of Dârulfunun undergraduate students.

Anahtar Kelimeler

Arabic Language and Literature , Dârulfunun , Ulûm-i Âliye-i Dîniyye , Mehmed Fehmi , Târîkh-i Edebiyyât-i Arabiyye

Kaynakça

• Maarif Nezareti Salnamesi, İstanbul 1319. google scholar
• AliFehmi, Mostarlı Câbizâde. Hüsnü’s-sıhâbe fî şerhi eş‘âri’s-sahâbe. Dersaadet: Ruşen, 1324. google scholar
• Araz, İsmail. “Sürgünden Müderrisliğe: Osmanlı Aydını Arap Edebiyatı Tarihçisi Müderriszâde Mehmed Fehmî’nin Serencamı.” Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9, no. 2 (2022): 914-937. https://doi.org/10.51702/esoguifd.1135936 google scholar
• Aydın, Bünyamin. “Dârülfünûn Arap Edebiyatı Tarihi Müderrisi Mehmed Fehmî’nin ‘Beşşâr’ Başlıklı Makalesi Üzerine.” Darulfunun İlahiyat 32, no.2 (2021): 563-596. google scholar
• Ayni, Mehmet Ali. Dârülfünun Tarihi. İstanbul: Yeni Matbaa, 1927. google scholar
• Baranoğlu, Şahin. “Abdurrahman Süreyyâ Mizânü’l-Belâga.” Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ege Üniversitesi, 1999. google scholar
• Birinci, Ali. “Bağdatlı Müderriszâde Mehmed Fehmi Efendi’nin Hikâyesi.” Yeni Türkiye Dergisi, no. 84 (2016): 224-240. google scholar
• Osmanlı Arşivi (BOA). Yıldız Perakende Evrakı Elçilik, Şehbenderlik ve Ataşemiliterlik [Y. PRK. EŞA]. Dosya no. 35-114. google scholar
• Osmanlı Arşivi (BOA). Dahiliye Nezareti Mektubî Kalemi [DH. MKT.]. Dosya no. 1016, Gömlek no. 13, sayı. 58. google scholar
• Osmanlı Arşivi (BOA). Maarif Nezareti Mektubî Kalemi [MF.MKT]. no. 1081, sayı. 18. google scholar Osmanlı Arşivi (BOA). Yıldız Perakende Evrakı Başkitabet Dairesi Maruzat [Y. PRK. BŞK.]. 2770, sayı: 1-6. google scholar
• Borckelmann, Carl. Târîhü’l-edebi’l-Arabî. çev. Abdülhalim en-Neccâr. Kahire: Dâru’l-Maârif, ts. google scholar Buzpınar, Ş. Tufan. “Sayyâdî,” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde. 36:217-218. İstanbul: TDV İslâm Ansiklopedisi, 2009. google scholar
• Çankaya, Ali. Mülkiye Târihi ve Mülkiyeliler. Ankara: Mars, 1968-1969. google scholar
• Çetin, Nihad. Eski Arap Şiiri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, 1973. google scholar
• Dârülfünun Dersleri ve Şüebatının Dürûs-i Âliyesi, 1910. google scholar
• Dölen, Emre. Emre Türkiye Üniversite Tarihi 1: Osmanlı Döneminde Darülfünun (1863-1922). İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi, 2009. google scholar
• Ersoy, Mehmed Âkif. “Dârü’l-Fünun Talebesine Mühim Bir Tebşir.” Meşrutiyet’ten Cumhuriyet’e Yakın Tarihimizin Belgesi 1908-1925 Sırâtımüstakîm Mecmuası içinde, 1:188. İstanbul: Bağcılar Belediyesi, 2012. google scholar
• Faysal, Şükrî. Menâhicü’d-dirâseti’l-edebiyye fi’l-edebi’l-Arabî: arz ve nakd ve iktirâh. Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn, 1965. google scholar
• Fehmi el- Müderris. Makâlât Fehmi el-Müderris. haz. Abdülhamid er-Reşûdî-Hâlid Muhsin İsmâil. Bağdat: Mektebetü’l-Endelüs, 1970. google scholar
• el-Galâyînî, Mustafa. Ricâlü’l-Muallakâti’l-‘aşr: kitâbu edeb ve târîh ve luga. Beyrut: el-Mektebetü’l-Asriyye, 1418/1998. google scholar
• Gazic, Lejla. “Ali-Fehmi Dzabic as a Critic of Classical Arabic Poetry.” Prilozi Za Orijentalnu Filologiju no 35 (1985), 319-342. google scholar
• İhsanoğlu, Ekmeleddin. “Dârulfünûn Tarihçesine Giriş (II) Üçüncü Teşebbüs: Dârulfünûn-ı Sultânî).” Belleten 57, no. 218 (1993): 201-240. google scholar
• İhsanoğlu, Ekmeleddin. “Dârulfünûn Tarihçesine Giriş İlk İki Teşebbüs.” Belleten 54, no. 210 (1990): 699-745. google scholar
• İhsanoğlu, Ekmeleddin. “The Genesis of ‘Dârülfünun’: An Overview of Attempts to Establish the First Ottoman University.” In Histoire economique et sociale de l ’Empire ottoman et de la Turquie (1326-1960) içinde, 827-842, ed. Daniel Panzac. Paris: Peeters, 1995. google scholar
• İzzeddin, Yûsuf. Fehmi el-Müderris: min rüvvâdi’l-fikri’l-'Arabî. Kahire: Me’hadü’l-Bühûs ve’d-Dirâsât el-Arabiyye, 1970. google scholar
• Kızıklı, Zafer. “Dârülfünûn’da Okutulan Bir Ders Kitabı: Târîh-i Edebiyyât-ı ‘Arabiyye.” Dârülfünûn İlahiyat Sempozyumu içinde, 47-53. İstanbul, 2010. google scholar
• Mehmed Fehmi, Bağdatlı Müderriszâde. Târîh-i Edebiyyât-ı Arabiyye Cahiliye Devri -I-. haz. İsmail Araz. Ankara: Fecr, 2023. google scholar
• Peyâm. 20 Şubat 1329 (5 Mart 1914), 7, https://dijital-kutuphane.mkutup.gov.tr/tr/Periodicals/ Catalog/Issue/?IssueId=52345. google scholar
• er-Râfiî, Mustafa Sâdık. Târîhu âdâbi’l-Arab. haz. Abdullah el-Minşâvî vd.. Kahire: Mektebetü’l-Îmân, ts. google scholar
• Sadak, Bekir. “Ali Fehmi Câbiç.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde, 2:393-394. google scholar
• İstanbul: TDV İslâm Ansiklopedisi, 1989. google scholar
• Sadgrove, Philip Charles. “Zehâvî.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde, 44:177-179. google scholar
• İstanbul: TDV İslâm Ansiklopedisi, 2013. google scholar
• Saydam, Abdullah. “Yenileşme Döneminde Osmanlı Toplumu.” Genel Türk Tarihi içinde 847-886, ed. Hasan Celâl Güzel-Ali Birinci. Ankara: Yeni Türkiye, 2002. google scholar
• Selçuk, Mustafa. “İstanbul Dârülfünun Edebiyat Fakültesi (1900-1923).” Yayımlanmamış Doktora google scholar
• Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2010. google scholar
• Selçuk, Mustafa. İstanbul Dârülfünunu Edebiyat Fakültesi (1900-1933). Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi, 2012. google scholar
• Süleyman Paşazâde Sami Bey. İstanbul: Evkâf-ı İslâmiyye, 1918. google scholar
• Ünver, Metin-Sarıkaya, Hüseyin. Üç Devir Bir Fakülte Türkiye’nin İlk İlahiyat Fakültesinin Tarihi (1900-1933). İstanbul: İstanbul Üniversitesi, 2022. google scholar
• Yetiş, Kazım. “Abdurrahman Süreyyâ, Mîrdûhîzâde.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde, 1:173-174. İstanbul: TDV İslâm Ansiklopedisi, 1988. google scholar
• Zeydân, Corcî. Târîhu âdâbi’l-lugati’l-Arabiyye. nşr. Şevkî Dayf. Kahire: Dâru’l-Hilâl, ts. google scholar