The Relationship Between Divinity and Knowledge in the Context of Ibn al-ʿArabī’s Theroy of the Ilāh–Ma’lūh

Yıl 2025, Cilt: 36 Sayı: 3, 587 - 612, 31.12.2025

Derya Baş

https://doi.org/10.26650/di.2025.36.2.1634049

https://izlik.org/JA67CF55KB

Öz

This article examines Ibn al-‘Arabī’s views on the distinction between God’s Essence (Dhāt) and His attribute of divinity (ulūhiyyah), as well as the relationship between God, human beings, and the cosmos in his thought—particularly focusing on the relative and relational nature of the divine attribute. Essence refers to God’s absolute and self-sufficient existence. The term ‘Ilāh’ (Deity), on the other hand, signifies God as the One who is worshipped and to whom creation turns. These two concepts are fundamentally different: Essence is absolute and exists independently, whereas divinity (ulūhiyyah) implies a relationship—it gains meaning only when someone recognises and worships God as such. The Ilāh is the one who is worshipped, while the Ma’lūh is the one who acknowledges and turns towards the Ilāh. For God to be known as Ilāh, there must be a Ma’lūh to recognise Him. Similarly, the Ma’lūh turns towards God. The human being is God’s Ma’lūh, while the cosmos is the Ma’lūh of the human—meaning that humans interact with the universe, recognise it, and derive knowledge through it. The name “Allah” does not refer to the Essence itself but rather to the aspect of God known through His names and attributes. In other words, God’s divinity (ulūhiyyah) and lordship (rubūbiyyah) only make sense when someone accepts and relates to Him in this way. According to Ibn Arabi, the first stage of recognising God as the divine involves contemplating the world, including one’s own soul. 

Anahtar Kelimeler

Ilāh , Ma’lūh , Ulūhiyya , Rubūbiyya , Ilāh ma’lūh relationship , Ibn al-’Arabī

İbnü’l-Arabî’nin İlah-Me’lûh Nazariyyesi Bağlamında Uluhiyyet-Marifet İlişkisi

https://izlik.org/JA67CF55KB

Öz

Bu makale, İbnü’l-Arabî’nin Allah’ın zâtı ile ilahlık niteliği arasındaki farka dair görüşlerini, İbnü’l-Arabî’nin düşüncesinde Allah-insan-âlem ilişkisini ve bu bağlamda ilahlık sıfatının ilişkiyi gerektiren bir boyut olduğunu ele alır. Zât, Allah’ın mutlak, hiçbir şeye bağlı olmayan varlığıdır. İlah ise, insanların ibadet ettiği, kendisine yöneldiği Tanrı’dır. Bu iki kavram birbirinden farklıdır: Zât mutlak ve kendi başına var olandır, ilahlık ise ilişki gerektirir, yani birisinin O’nu ilah kabul etmesiyle anlam kazanır. İlah ibadet edilen, Tanrı olarak kabul edilendir. Me’lûh İlah’ı kabul eden, yani Tanrı’yı tanıyan, ibadet eden varlıktır. Tanrı’nın ilah olarak bilinmesi için O’nu tanıyan bir me’lûh olması gerekir. Aynı şekilde me’lûh da Tanrı’ya yönelir. İnsan Allah’ın me’lûhudur, âlem de insanın me’lûhudur, yani insan da kâinatla ilişki kurar, onu tanır ve onun üzerinden bilgi edinir. Allah ismi, O’nun zâtını değil, isim ve sıfatlarla tanınan yönünü anlatır. Tanrı’nın ilahlığı (ulûhiyyet) ve Rab oluşu (rubûbiyyet) ancak birisinin O’nu öyle kabul etmesiyle anlam kazanır. İbnü’l-Arabî’ye göre Allah’ı ilah olarak tanımanın ilk merhalesi kendi nefsi de dâhil olmak üzere âleme nazar etmeye bağlıdır.

Anahtar Kelimeler

İlâh , Me’lûh , İlah-Me’lûh İlişkisi , Ulûhiyyet , Rubûbiyyet , İbnü’l-Arabî

Kaynakça

• Abdullah Bosnevî, Tecelliyât-ı Arâisi’n-Nusûs fî Menassâti Hikemi’l-Fusûs, Slm. Ktp., Şehitali Paşa, 1246. google scholar
• Abdürrahim Alkış, Abdurrezzâk Kâşânî ve Şerh-i Fusûsu’l-Hikem Adlı Eserinin Tahkîk ve Tahlîli, Basılmamış Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İlahiyat Anabilim Dalı Tasavvuf Bilim Dalı, İstanbul: 2008. google scholar
• Ahmed Avni Konuk, Fusûsu’l-Hikem Tercüme ve Şerhi, Hzr. Mustafa Tahralı, Selçuk Eraydın, İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, Nu: 25, 1989. google scholar
• Dâvûd-ı Kayserî, Fusûsu’l-Hikem Şerhi, trc. Tahir Uluç, İstanbul: Ketebe Yay., 2023. google scholar
• Ebü’l-Alâ Afîfî, Fusûsu’l-Hikem Okumaları İçin Anahtar, trc. Ekrem Demirli, İstanbul: İz Yayıncılık, 2000. google scholar
• Ekrem Demirli, Sadreddin Konevî’de Bilgi ve Varlık, İstanbul: İz Yay., 2005. google scholar
• İbn Arabî, el-Futûhâtü’l-Mekkiyye, thk. Ahmed Şemseddin, Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1999. google scholar
• İbn Arabî, Fusûsu’l-Hikem, thk. Ebü’l-Alâ Afîfî, Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-Arabî. google scholar
• İbn Arabî, Fütûhât-ı Mekkiyye, trc. Ekrem Demirli, İstanbul: Litera Yay.,2007. google scholar
• İbnü’l-Arabî, Fusûsu’l-Hikem, çeviri ve şerh: Ekrem Demirli, İstanbul: Kabalcı Yay., 2006. google scholar
• İsmail Durmuş, “Vâv”, DİA, İstanbul: TDV İslam Araştırmaları Merkezi, 2012, 42/ 574-576. google scholar
• Müeyyidüddîn el-Cendî, Şerhu Fusûsi’l-Hikem, trc. Seyyid Celâleddîn Aştiyânî, Meşhed: Dânişgâh-ı Meşhed,1982. google scholar
• Sadreddin Konevî, Fâtiha Sûresi Tefsîri, İ’câzü’l-beyân fî te’vîli’l-ümmi’l-Kur’ân, trc. Ekrem Demirli, İstanbul: İz Yay., 2013. google scholar
• Sadreddin Konevî, Fusûsu’l-Hikem’in Sırları: el-fükûk fî esrâri müstenidâti hikemi’l-fusûs, trc. Ekrem Demirli, İstanbul: İz Yayıncılık, İstanbul 2012 google scholar
• Sadreddin Konevî, İlâhî Nefhalar, en-Nefehâtü’l-İlahiyye, trc. Ekrem Demirli, İstanbul: İz Yayıncılık, 2012. google scholar
• Sadreddin Konevî, Miftâhu’l-Gayb, Tasavvuf Metafiziği, trc. Ekrem Demirli, İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2014. google scholar
• Suad el-Hakîm, İbnü’l-Arabî Sözlüğü, trc. Ekrem Demirli, İstanbul: Kabalcı Yay., 2005. google scholar