Darülfünun from the Ottoman to the Early Republican Period: Changes in Education and Social Structure

Yıl 2025, Cilt: 36 Sayı: ‘Darulfunun İlahiyat’, 117 - 139, 30.06.2025

Ayşe Mahinur Tezcan

https://doi.org/10.26650/di.2025.36.2.1667921

Öz

With the Tanzimat, the steps towards modernisation began to gain momentum. The establishment of Darülfünun in 1863, aimed at providing Western-style scientific education, marked the beginning of the modernisation movement in education and triggered various reactions in society. Darülfünun, which initially started its activities with public lectures, was closed three times for various reasons and was finally reopened in 1900 under the name “Darülfünun-u Şahane.” It continued to exist until it was transformed into Istanbul University following the 1933 University Reform. Beyond being an educational institution, Darülfünun had a significant impact on the social structure during both the Ottoman and early Republican periods, playing a crucial role in the modernisation and Westernisation process. This study will analyse the effects of Darülfünun in the Ottoman and early Republican eras on the social structure. In the Ottoman period, Darülfünun was criticised for being Westernising and modernising, while in the early Republican period, it faced criticism for being anti-Western and resistant to modernisation. The existence of Darülfünun, which sought to advance the Ottoman Empire through young people educated in the Western style, provoked criticism from madrasa educated individuals and teachers, leading to the emergence of a dichotomy in society. Darülfünun’s goal was not only to educate young people in modern science but also to keep them away from politics. One of the significant impacts of Darülfünun on the social structure was the participation of women in higher education.

Anahtar Kelimeler

Darülfünun , Westernisation , modernisation , Republic , Ottoman , woman , dichotomy

Osmanlı’dan Erken Cumhuriyet’e Darülfünun: Eğitim ve Toplumsal Yapıdaki Değişimler

Öz

Tanzimat ile birlikte modernleşme yolunda atılan adımlar hız kazanmaya başlamıştır. Batı tarzı bilimsel eğitim verme gayesiyle 1863 tarihinde Darülfünun’un açılmasıyla eğitimde modernleşme hareketi başlamış ve toplumda çeşitli yankılar uyandırmıştır. Halka açık konferanslarla faaliyetlerine başlayan Darülfünun çeşitli sebeplerle üç kere kapanmış ve son olarak Darülfünun-u Şahane ismiyle 1900 yılında kurulmuş ve 1933 Üniversite Reformu’yla İstanbul Üniversitesi’ne dönüşene kadar varlığını sürdürmüştür. Darülfünun bir eğitim kurumu olmasının ötesinde modernleşme ve Batılılaşma sürecinde hem Osmanlı hem de erken Cumhuriyet döneminde toplumsal yapı üzerinde önemli etkileri olan bir kurum olmuştur. Bu çalışmada Osmanlı ve erken Cumhuriyet Darülfünunlarının toplumsal yapı üzerindeki etkileri analiz edilecektir. Osmanlı döneminde Darülfünun batıcı ve modernleşmeci olması dolayısıyla, erken Cumhuriyet döneminde ise batı ve modernleşme karşıtı olması dolayısıyla eleştiriler almıştır. Batı tarzında eğitim alacak gençler aracılığıyla Osmanlı Devleti’nin ilerlemesinin amaçlandığı Darülfünun’un varlığı, kuruluş döneminde medrese eğitimi alan kişiler ve medrese hocalarının eleştirilerine maruz kalmış ve toplumda ikiliğin ortaya çıkmasına sebep olmuştur. Darülfünun sadece gençlerin modern bilimi öğrenmeleri değil aynı zamanda siyasetten uzak durmaları amacı da gütmüştür. Darülfünun’un toplumsal yapıya olan etkilerinden bir diğeri de kadınların yükseköğretimde öğrenim almalarına vesile olmasıdır. Bu durum, kadının toplumsal yapıdaki yerinin yeniden şekillenmesinde etkili olmuştur. Erken Cumhuriyet döneminde ise Darülfünun Osmanlı mirası olması sebebiyle Batı standartlarında bir üniversite olarak kabul edilmemiştir. 1933 Üniversite Reformu’yla üniversite hocalarının üçte ikisi tasfiye edilmiş, Darülfünun, laik ve modern bir toplum oluşturma önünde engel olarak görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

Darülfünun , Batılılaşma , modernleşme , Cumhuriyet , Osmanlı , kadın , ikilik

Kaynakça

• Acun, Fatma. “Osmanlı’nın Torunları Cumhuriyet’in Çocukları: Osmanlıdan Cumhuriyet’e Değişme ve Süreklilik”. SDÜ Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, sy 15 (2007): 39-64. google scholar
• Afşar, Selda Taşdemir. “Gönüllülük Olgusunu Sosyolojik Teorilerle Anlama Denemesi”. Gençlik Araştırmaları Dergisi, sy 7 (2019): 27-49. google scholar
• Ahmad, Feroz. Modern Türkiye’nin Oluşumu. Çeviren Yavuz Alogan. İstanbul: Sarmal, 1995. google scholar
• Akıncı, Abdulvahap. “Darülfünundan İstanbul Üniversitesine Resmî İdeolojinin Yükseköğretime Etkisi”. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İİBF Dergisi 18, sy 1 (2023): 66-86. google scholar
• Arıburnu, Kemal. Milli Mücadelede İstanbul Mitingleri. Ankara: Yeni Desen Matbaası, 1975. google scholar
• Aynî, Mehmet Ali. Darülfünun Tarihi. İstanbul: Kitabevi, 2007. google scholar
• Baskın, Bahar. “II. Meşrutiyet’te Kadın Eğitimine Yönelik Bir Girişim: İnas Darülfünunu”. İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, sy 38 (2008): 89-123. google scholar
• Berkes, Niyazı. Türkiye’de Çağdaşlaşma. 33. bs. İstanbul: YKY, 2021. google scholar
• Bostancı, Kahraman. “Servet-i Fünun Duyarlılığını Yansıtan Bir Mecmua: Âşiyân ve Dizini”. Yeni Türk Edebiyatı Araştırmaları 2, sy 4 (2010): 199-229. google scholar
• Bozaslan, B. Mehmet, ve Emel Çokoğullar. “Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Modern Eğitimin İnşası: Devletin Kurtarılmasından Devletin Kurulmasına”. Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi 17, sy 3 (2015): 309-29. google scholar
• Bulut, Yücel. “Türkiye’nin çağdaş tarihine ilişkin bazı gözlemler”. Dîvan İlmi Araştırmalar Dergisi 19, sy 2 (2005): 1-34. google scholar
• C.H.F. “C.H.F Nizamnamesi ve Programı”. Ankara: TBMM Matbaası, 1931. google scholar
• Çaha, Ömer. Sivil Kadın: Türkiye’de Sivil Toplum ve Kadın. Çeviren Ertan Özensel. Ankara: Vadi, 1996. google scholar
• Çakır, Serpil. Osmanlı Kadın Hareketi. 3. İstanbul: Metis Yayınları, 2011. google scholar Çaycı, Abdurrahman. “Atatürk, Bilim ve Üniversite”. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 4, sy 10 (1987): 61-70. google scholar
• Davis, Fanny. Osmanlı Hanımı. Çeviren Bahar Tırnakcı. Yapı Kredi Yayınları, 2006. google scholar
• Demirtaş, Aydın. Darülfünundan Üniversiteye Öğretim Üyeleri (1900-1946). Büyüyenay, 2019. google scholar
• Denk, Cemil. Tarihte ve Atatürk Döneminde Kadın. Ankara: Tanı, 2008. google scholar
• Doğramacı, Emel. Türkiye’de Kadının Dünü ve Bugünü. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 1989. google scholar
• Doğramacıoğlu, Hüseyin. “Şemsettin Sami’nin Kaleminden Kadınlar”. Asia Minor Studies 6, sy 12 (2018): 221-39. google scholar
• Dölen, Emre. Osmanlı Döneminde Darülfünun 1863-1922 Türkiye Üniversite Tarihi 1. İstanbul Bilgi Üniversitesi, 2010. google scholar
• ———. Türkiye Üniversite Tarihi-3 Darülfünun’dan Üniversiteye Geçiş Tasfiye ve Yeni Kadrolar. İstanbul Bilgi Üniversitesi, 2010. google scholar
• Erdoğan, Aynur. Osmanlı’da Yurt Dışı Eğitim ve Modernleşme. Büyüyenay, 2016. google scholar
• Göktürk, Işılay. “Cumhuriyet’in 100. Yılında Sürdürülebilir Kültürel Miras Yönetimi ve Tarihsel Perspektifle Ankara Etnografya Müzesi”. Kent Akademisi, 27 Ekim 2023. https://doi.org/10.35674/ kent.1353406. google scholar
• Göz, Mert Mahir. “Milli Mücadele Döneminde Darülfünun” 6 (2023). google scholar
• Günay, Durmuş. Türkiye’nin Üniversite Sorunu Trajik Bir Yolculuk. Büyüyenay, 2019. google scholar
• Güven, İsmail. “Tanzimattan Cumhuriyete Kadın Eğitimi Düşüncesinin Gelişimi (Osmanlı Düşünürlerinin Kadın Eğitimine Bakışları)”. Ankara University Journal of Faculty of Educational Sciences (JFES) 34, sy 1 (10 Eylül 2001): 61-70. https://doi.org/10.1501/Egifak_0000000049. google scholar
• Hirch, Ernst E. Anılarım: Kayzer Dönemi Weimar Cumhuriyet Atatürk Ülkesi. Çeviren Fatma Suphi. Ankara: Tübitak, 2005. google scholar
• İhsanoğlu, Ekmeleddin. Darülfünun: Osmanlı’da Kültürel Modernleşmenin Odağı. C. 2. İstanbul: IRCICA, 2010. google scholar
• ———. Darülfünun: Osmanlı’da Kültürel Modernleşmenin Odağı I. C. 1. İstanbul: IRCICA, 2010. google scholar
• İnalcık, Halil. Devlet-i’Aliyye: Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar IV. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2020. google scholar
• Kaçar, Mustafa. “Osmanlı İmparatorluğu’nda Askeri Teknik Eğitimde Modernleşme Çalışmaları ve Mühendishanelerin Kuruluşu (1808’e Kadar)”. Osmanli Bilimi Arastirmalari (Studies in Ottoman Science), sy 2 (1998): 69-137. google scholar
• Karpat, Kemal. İslamın Siyasallaşması: Osmanlı Devleti’nin Son Döneminde Kimlik, Devlet, İnanç ve Cemaatin Yeniden Yapılandırılması. Çeviren Şiar Yalçın. İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2001. google scholar
• Kıranlar, Safiye. “Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Sosyal Yardım ve Kurumları”. İçinde Büyük İstanbul Tarihi, 4:444-67. İstanbul: İBB Kültür AŞ, 2016. https://istanbultarihi.ist/133-tanzimattan-cumhuriyete-sosyal-yardim-ve-kurumlari. google scholar
• Koçak, Ülkü. “Tanzimat Dönemi Kadın Hareketlerinin Eğitime Etkisi”. EKEV Akademi Dergisi, sy 82 (2020): 487-500. google scholar
• Köse, Murtaza. “Osmanlı Son Dönem Hukukçularından Seydişehirli Mahmut Esad’ın Hayatı, Eserleri google scholar
• ve İlmi Kişiliği”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, sy 2 (2003): 207-17. google scholar
• Kurnaz, Şefika. Osmanlı Kadınının Yükselişi (1908-1918). İstanbul: Ötüken, 2013. https://www. kitapyurdu.com/kitap/osmanli-kadininin-yukselisi-19081918/305981.html. google scholar
• Lewis, Bernard. Modern Türkiye’nin Doğuşu. Çeviren Babür Turna. Arkadaş Yayınları, 2014. google scholar
• Namal, Yücel, ve Tunay Karakök. “Atatürk ve Üniversite Reformu (1933)”. Yükseköğretim ve Bilim Dergisi 1, sy 1 (2011): 27-35. https://doi.org/10.5961/jhes.2011.003. google scholar
• Oktar, Tiğinçe. Osmanlı Toplumunda Kadının Çalışma Yaşamı Osmanlı Kadınları Çalıştırma Cemiyet-i İslamiyesi. Bilim Teknik Yayınevi, 1998. google scholar
• Oktar, Tiğinçe, ve Mehtap Özdeğer. “Osmanlı’da Tanzimat’tan II. Meşrutiyet’e Müslüman Kadın Gedikleri”, 2008. google scholar
• Öklem, Necdet. Atatürk Döneminde Darülfünün Reformu. İzmir: Ege Üniversitesi, 1973. google scholar
• Özkul, Ahmet Sait, ve Hatice Baysal. “Son Dönem Osmanlı Kadın Yükseköğretiminde Girişimcilik Kodları: Dârülmuallimât, İnas Dârülfünûnu ve Ticâret Mekteb-i Âlîsi”. SDÜ Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, sy 41 (2018): 1-20. google scholar
• Samur, Mustafa, ve Adnan Sofuoğlu. “Türk Milli Basını Ekseninde Darülfünun’un Kapatılması Meselesi”. Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, 06 Nisan 2022. https://doi.org/10.46955/ankuayd.1072241. google scholar
• Söğütlü, İlyas. “Darülfünundan Üniversiteye: Cumhuriyet Türkiyesi’nde İlk Üniversite Reformu (1933)”. Liberal Düşünce, sy 34 (2006): 121-28. google scholar
• Süslü, Rıdvan. “Dârulfünûn’dan 1933 Üniversite Reformuna: Alman Bilim Adamlarının Göçü ve Uluslararası Akademik Etkileşim”. Akademik Tarih ve Dusunce Dergisi, 24 Ağustos 2024, 11. https://doi.org/10.46868/atdd.2024.765. google scholar
• Şentürk, M. Hüdai. “Dârülmaârif”. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi, 8:548-49. İstanbul: TDV, 1993. https://islamansiklopedisi.org.tr/darulmaarif. google scholar
• Şimşek, Muhittin. Tartışmaların Odağındaki Kurum Üniversite (Darülfünundan Günümüze). İstanbul: Alfa Yayınları, 2019. google scholar
• T.C. Resmi Gazete. “İstanbul darülfünununun ilgasına ve Maarif vekâletince yeni bir Üniversite kurulmasına dair kanun”, sy 2252 (31 Mayıs 1933). google scholar
• Türkoğlu, Özgür. “Darülfünun’dan İstanbul Üniversitesine Osmanlı’da İlk Üniversitenin Tarihçesi”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 12, sy 3 (30 Eylül 2023): 1745-67. https://doi. org/10.15869/itobiad.1317183. google scholar
• Uyar, Çağhan, ve Esen Ertuğrul. “Türkiye’de Kadınların Yükseköğrenim Hakkını Elde Etmesi: Darülfünun’da Kadın ve İnas Darülfünunu”. ESOGÜ Tarih Dergisi 3, sy 1 (2020): 66-92. google scholar
• Zürcher, Erik Jan. Modernleşen Türkiye’nin Tarihi. Çeviren Yasemin Gönen. İletişim Yayınları, 2015. google scholar