Araştırma Makalesi

Doğanın Metafizik Bütünlüğü Hakkında İçkin Zorunluluk Savunusu

Cilt: 36 Sayı: 2 26 Ağustos 2025
PDF İndir
TR EN

Doğanın Metafizik Bütünlüğü Hakkında İçkin Zorunluluk Savunusu

Öz

Bu makalede, doğanın “tekdüze” (uniform) ve “güvenilir” (reliable) yapılarını meydana getiren metafizik bütünlüğün temellendirilmesi amacıyla üç ana yaklaşım incelenmektedir: düzenlilik tezi, dışsal zorunluluk tezi ve içkin zorunluluk tezi. İlk olarak düzenlilik tezi, nedenselliği gözlemlenen olayların sık tekrarlarına indirger; Hume’un etkisiyle, ardışıklık ve birliktelikten öte zorunlu bir bağlantı kabul etmez. Bu yaklaşımın en önemli eksiklikleri, neden-sonuç ilişkisini açıklamak yerine yalnızca betimlemesi, kavranabilirliği mümkünlükle karıştırması ve özne-nesne etkileşimini ihmal etmesidir. İkinci olarak dışsal zorunluluk tezi, nedensel zorunluluğun nesnelerin içkin yapılarına bağlı değil, evrensel tümeller arası ilişkilere veya ilahi iradeye dayandığını savunur. David Armstrong’un tümel kuramı ve Gazzâlî ile Descartes’ın Tanrı’nın dünyayı yaratmasına ilişkin yorumları bu kategoriye örnektir. Ancak bu görüş, tikellerin (bireysel nesnelerin) belirli tümelleri nasıl ve neden örneklediğini açıklayamamakta, yasaların keyfi bir şekilde nesnelere uygulanması sorununu doğurmaktadır. Üçüncü olarak ele alınan içkin zorunluluk teziyse, nedensel zorunluluğu nesnelerin özsel niteliklerine ve taşıdıkları potansiyellere bağlı olarak yorumlar. Aristoteles’in potansiyel-aktüel ayrımı ile Sydney Shoemaker’ın nitelik ayrışması analizini birleştiren bu yaklaşım, doğa yasalarının nesnelerin içkin etkinliklerinden türediğini, karşıolgusal senaryoları ve olumsuz nedenselliği de tutarlı biçimde açıklayabildiğini gösterir. İçkin zorunluluk tezi, doğanın metafizik bütünlüğünün hem tekdüzelik hem de güvenilirlik ilkelerine uygun olarak nesnelerin kendi doğalarından kaynaklandığını savunarak en sağlam açıklamayı sunmaktadır. Bu nedenle, doğanın birliği hakkında bağımsız bir karşı-argüman geliştirilemediği sürece, içsel zorunluluk doğanın işleyişine dair en güçlü metafiziksel temel olarak öne çıkar.

Anahtar Kelimeler

Etik Beyan

Bu makale, Mayıs 2018'de Indiana University Bloomington'da savunulan "Nature, God, and Creation: A Necessitarian Case" başlıklı doktora tezinin bir bölümünden uyarlanmıştır.

Kaynakça

  1. Aristotle. The Complete Works of Aristotle: The Revised Oxford Translation, One-Volume Digital Edition. Edited by Jonathan Barnes. Princeton University Press, 2014. google scholar
  2. Armstrong, D. M. What Is a Law of Nature? Cambridge University Press, 2016. google scholar
  3. Avicenna. The Metaphysics of “The Healing”: A Parallel English-Arabic Text = Aš-Šifāʼ: Al-Ilāhiyyāt. google scholar
  4. Translated by Michael E. Marmura. Provo, UT: Brigham Young University Press, 2005. google scholar
  5. Ball, Philip. “The Tyranny of Simple Explanations.” The Atlantic (blog), August 11, 2016. https:// www.theatlantic.com/science/archive/2016/08/occams-razor/495332/. google scholar
  6. Beauchamp, Tom L, and Alexander Rosenberg. Hume and the Problem of Causation. New York: Oxford U.P., 1981. google scholar
  7. Bigelow, John, Brian Ellis, and Caroline Lierse. “The World as One of a Kind: Natural Necessity and Laws of Nature.” The British Journal for the Philosophy of Science 43, no. 3 (1992): 371–88. google scholar
  8. Carroll, John W. Laws of Nature. Cambridge: Cambridge University Press, 1994. google scholar

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Dini Araştırmalar (Diğer)

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yayımlanma Tarihi

26 Ağustos 2025

Gönderilme Tarihi

18 Nisan 2025

Kabul Tarihi

17 Haziran 2025

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2025 Cilt: 36 Sayı: 2

Kaynak Göster

APA
Başaran, Y. R. (2025). Doğanın Metafizik Bütünlüğü Hakkında İçkin Zorunluluk Savunusu. darulfunun ilahiyat, 36(2), 511-538. https://doi.org/10.26650/di.2025.36.2.1679570
AMA
1.Başaran YR. Doğanın Metafizik Bütünlüğü Hakkında İçkin Zorunluluk Savunusu. darulfunun ilahiyat. 2025;36(2):511-538. doi:10.26650/di.2025.36.2.1679570
Chicago
Başaran, Yasin Ramazan. 2025. “Doğanın Metafizik Bütünlüğü Hakkında İçkin Zorunluluk Savunusu”. darulfunun ilahiyat 36 (2): 511-38. https://doi.org/10.26650/di.2025.36.2.1679570.
EndNote
Başaran YR (01 Ağustos 2025) Doğanın Metafizik Bütünlüğü Hakkında İçkin Zorunluluk Savunusu. darulfunun ilahiyat 36 2 511–538.
IEEE
[1]Y. R. Başaran, “Doğanın Metafizik Bütünlüğü Hakkında İçkin Zorunluluk Savunusu”, darulfunun ilahiyat, c. 36, sy 2, ss. 511–538, Ağu. 2025, doi: 10.26650/di.2025.36.2.1679570.
ISNAD
Başaran, Yasin Ramazan. “Doğanın Metafizik Bütünlüğü Hakkında İçkin Zorunluluk Savunusu”. darulfunun ilahiyat 36/2 (01 Ağustos 2025): 511-538. https://doi.org/10.26650/di.2025.36.2.1679570.
JAMA
1.Başaran YR. Doğanın Metafizik Bütünlüğü Hakkında İçkin Zorunluluk Savunusu. darulfunun ilahiyat. 2025;36:511–538.
MLA
Başaran, Yasin Ramazan. “Doğanın Metafizik Bütünlüğü Hakkında İçkin Zorunluluk Savunusu”. darulfunun ilahiyat, c. 36, sy 2, Ağustos 2025, ss. 511-38, doi:10.26650/di.2025.36.2.1679570.
Vancouver
1.Yasin Ramazan Başaran. Doğanın Metafizik Bütünlüğü Hakkında İçkin Zorunluluk Savunusu. darulfunun ilahiyat. 01 Ağustos 2025;36(2):511-38. doi:10.26650/di.2025.36.2.1679570