The Relationship Between the Qurʾān and Scientific Iʿjāz in Ibn Ashur’s Theory of Tafsīr

Öz

This article explores the concept of iʿjāz al-Qurʾān (the inimitability of the Qur’an) in the thought of Tunisian exegete Muḥammad Ṭāhir Ibn ʿĀshūr (1879–1973), focusing on its connection to the concepts of naẓm (coherence) and taḥaddī (challenge). In the introduction to his tafsīr al-Taḥrīr wa’l-Tanwīr, Ibn ʿĀshūr discusses iʿjāz under a separate heading, identifying its aspects as literary style, Qur’anic language, scientific inimitability, and reports of the unseen. While not rejecting classical rhetoric-based views, Ibn ʿĀshūr reinterprets iʿjāz through his own exegetical principles—especially maqāṣid (objectives) and linguistic dalāla (signification). This brings a unique perspective to the topic. His tafsīr reflects a systematic integration of literal meaning, purpose, and language theory, offering original insights into iʿjāz. The study analyzes his theoretical approach to iʿjāz, particularly how he treats taḥaddī and the idea of scientific inimitability. Rather than focusing on the legitimacy of scientific iʿjāz, it questions whether it can be seen as a valid aspect of Qur’anic inimitability. Discourse and content analysis are used across the sections. The study concludes that Ibn ʿĀshūr sees naẓm as essential to the Qur’anic challenge, while scientific iʿjāz serves as a methodological tool within his tafsīr.

Anahtar Kelimeler

• Tafsīr
• Iʿjāz al-Qurʾān
• Scientific Iʿjāz
• Taḥaddī
• Ibn ʿĀshūr

İbn Âşûr’un Tefsir Kuramında Kur’ân-İlmî İ‘câz İlişkisi

Öz

İbn Âşûr, et-Tahrîr ve’t-Tenvîr adlı tefsirinin mukaddimesinde iʿcâz konusunu müstakil bir başlık altında ele almakta ve iʿcâz vecihlerini; edebî iʿcâz, üslûbü’l-Kur’ân, ilmî iʿcâz ve gaybî haberler olmak üzere dört ana kategoride sınıflandırmaktadır. Müfessirin, klasik tefsir literatüründe belâgat ve nazım ekseninde temellendirilen iʿcâz anlayışını kendi tefsir metodolojisinin kurucu unsurları (özellikle makâsıd yaklaşımı ve dilsel delâlet teorisi) doğrultusunda yeniden yapılandırması, literatüre özgün bir katkı sunmaktadır. Nitekim İbn Âşûr’un tefsir sistematiğinde literal yorum, makâsıd teorisi ve dilsel delalet teorisinin oluşturduğu kuramsal çerçeve, iʿcâzü’l-Kurʾân meselesine dair dikkate değer ve özgün tespitler içermektedir. Bu araştırmanın amacı, İbn Âşûr’un, tefsir mukaddimesinde iʿcâz konusuna dair geliştirdiği teorik yaklaşımları, tehaddî kavramı ve ilmî iʿcâz meselesi ekseninde analiz etmektir. Bu bağlamda araştırmada ilmî iʿcâzın meşruiyetinden ziyade, onun Kur’an’ın mahiyeti açısından bir i‘câz vechi olarak tanımlanabilme imkânı tartışılmaktadır. Araştırmanın birinci ve üçüncü bölümlerinde söylem analizi, ikinci bölümünde ise içerik analizi yöntemlerinden yararlanılmış; İbn Âşûr’un iʿcâz anlayışına ilişkin tespitleri, yakın okuma yöntemiyle çözümlenmiştir. Bu çerçevede, ilgili vecih tanımları sistematik bir şekilde sınıflandırılmış ve ilmî iʿcâzın tehaddî kavramı karşısındaki konumu tartışmaya açılmıştır. Neticede, İbn Âşûr’un, nazmı, Kur’an’ın mahiyetiyle ilgili bir nitelik, ilmî iʿcâzı ise tefsir metodunu yapılandıran bir ilke olarak tanımladığı tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• İʿcâzü’l-Kurʾân
• İlmî İʿcâz
• Tehaddî
• İbn Âşûr

Kaynakça

1. Arpa, Enver. “İ’câzü’l-Kur’an Konusunda Farklı Bir Yaklaşım”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi XLIII, sy 1 (2002): 81-107. google scholar 
2. Atcı, Musa. “Kur’ân-ı Kerîm’de Belâgat ve Bilimsel İ’câz”. Darülhadis: İslami Araştırmalar Dergisi, sy 6 (2024): 99-116. google scholar 
3. Aydın, Hayati. “Kur’ân’ın İ’câz (Taklit Edilemezlik) Olgusu”. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, sy 41 (2018): 277-308. google scholar 
4. Ayyıldız, Mahmut. “Mahiyet-Keyfiyet Sarkacında Kur’an Mûcizesi”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi XXV, sy 3 (2021): 1103-22. google scholar 
5. Bâkıllânî, Ebû Bekr Muhammed b. Tayyib b. Muhammed el-Basrî. İ‘câzü’l-Kur’ân. Kahire, 1963.google scholar 
6. Bulut, Ali. Belâgat Terimleri Sözlüğü. İstanbul: İFAV, 2015. google scholar 
7. Bulut, Halil İbrahim. “Mûcize”. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 30:350-52. İstanbul: TDV Yayınları, 2005. google scholar 
8. Cürcânî, Ebû Bekr Abdülkâhir b. Abdirrahmân b. Muhammed. Delâʾilü’l-iʿcâz. Kahire: Mektebetü’l-Hanci, 1955. google scholar 

9. Cürcânî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Alî es-Seyyid eş-Şerîf. Kitâbu’t-taʿrîfât. Kahire: Dâru’l-Fazîlet, t.y. google scholar 
10. Durmuş, İsmail. “Tenâfür”. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 40:439-41. İstanbul: TDV Yayınları, 2011. google scholar 
11. ———. “Teşbih”. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 40:553-56. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.google scholar 
12. Durmuş, İsmail, ve İskender Pala. “İstiare”. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 23:315-18. İstanbul: TDV Yayınları, 2001. google scholar 
13. Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş‘as b. İshâk es-Sicistânî. es-Sünen. Beyrut: Müessesetü’r-Reyyân, 1998. google scholar 
14. Eren, Cüneyt. “Kur’an-ı Kerim’in İcaz Çeşitleri”. Diyanet İlmi Dergi XLVI, sy 3 (2010): 129-44. google scholar 
15. Ertuğrul, Osman. “İbn Âşûr’un Gündeme Getirdiği Bir Kavram: Mubtekerâtu’l-Kur’ân”. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi XVII, sy 2 (2016): 17-48. google scholar 
16. Gırnâtî, Ebû İshâk İbrâhîm b Mûsâ eş-Şâtıbî. el-Muvâfakât. Kâhire: Dâru İbn Affân, 2003. google scholar 
17. Hacımüftüoğlu, Nasrullah. Kur’ân’ın Belâgatı ve İ’câzı Üzerine. Erzurum: EKEV Yayınları, 2001. google scholar 
18. İbn Âşûr, Muhammed et-Tâhir. et-Tahrîr ve’t-tenvîr. Tunus: Dâru’s-Suhnûn, 1997. google scholar 
19. İncel, Saim. “İbn Aşûr’un et-Tahrîr ve’t-Tenvîr İsimli Tefsirinde İlmî İ’câz ile İlgili Görüşleri”. Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2010. google scholar 
20. Kâdî İyâz, Ebü’l-Fazl İyâz b. Mûsâ b. İyâz el-Yahsubî. eş-Şifâ bi ta’rîfi’l-hukûki’l-Mustafâ. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, t.y. google scholar 
21. Mâce, İbn. es-Sünen. t.y. google scholar 
22. Râfiî, Mustafa Sâdık. İ’câzu’l-Kur’ân. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1983. google scholar 
23. Raslan, Sa’deddin. “Kur’an’da İlmi İ’caz (Kur’an’da Kıyamet Alametleri ve Şartları)”. Çeviren Süleyman Ateş. Diyanet İlmi Dergi IX, sy 96-97 (1970): 140-47.google scholar 
24. Sekkâkî, Ebû Ya’kûb Sirâcüddîn Yûsuf b. Ebî Bekr. Miftâhu’l-ulûm. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1987.google scholar 
25. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâleddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr. el-İtkân fî ulûmi’l-Kur’ân. Dımeşk: Dâru’l-Mustafâ, 2008. google scholar 
26. Tayyâr, Musâid b Süleyman b Nâsır. “Kur’ân’da İlmî İ’câz”. Çeviren Zeynel Abidin Aydın. Abant İzzet Baysal Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi III, sy 5 (2015): 219-35. google scholar 
27. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ b. Sevre. el-Câmiu’s-sahîh. Riyad: Mektebetü’l-Me’ârif, t.y. google scholar 
28. Topaloğlu, Bekir. İslam’da İnanç Esasları. İstanbul: Çamlıca Yayınları, 2013. google scholar 
29. Yavuz, Yusuf Şevki. “İ‘câzü’l-Kur’ân”. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 21:403-6. İstanbul: TDV Yayınları, 2000. google scholar 
30. Yavuz, Yusuf Şevki. “Sarfe”. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 36:140-1. İstanbul: TDV Yayınları, 2000. google scholar 
31. Yurt, Mehmet Emin. “İ’câzu’l-Kur’ân İlminin Mahiyeti, Tanımı ve Genel Hatlarıyla Tarihsel Süreci”. Iğdır Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, sy 9 (2017): 191-226 Zevzenî, Ebû Abdillâh Hüseyn b. Ahmed. Şerhu’l-Muʿallakâti’s-sebʿ. Beyrut: Dâru Mektebeti’l-hayât, 1983. google scholar 
32. Zürkânî, Muhammed Abdülazîm. Menâhilu’l-irfân fî ulûmi’l-Kur’ân. Dımeşk: Dâru Kuteybe, 2010. google scholar