Epistemology of Ethics in Jawdat Said’s Reform Project: From the Objectivity of Values to the Proof of Consequences

Öz

This study explores the “Epistemology of Ethics” within the intellectual framework of the Islamic thinker Jawdat Said. It argues that ethics, in Said’s thought, is transformed from mere homiletic virtues into “existential laws” governing the dynamics of history and society. The research aims to elucidate the centrality of the ethical dimension through three analytical levels: Epistemological (the objectivity of values and the proof of consequences), Psychological (the psychology of change and self-responsibility), and Anthropological-Political (non-violence and the “Common Word”). To achieve these objectives, the study utilizes descriptive-analytical and synthetic-constructive methodologies. The theoretical contribution of this research lies in reinterpreting Said’s concept of “Social Sunan” (universal laws) in light of contemporary intellectual shifts. Practically, it offers a methodological vision for overcoming social crises and violence by emphasizing awareness and education as primary catalysts for civilizational change. The study concludes that, for Said, ethics constitute the “existential operating system” of the human species, and that any defect within this system inevitably leads to civilizational regression. Finally, the research offers an evaluative critique concerning the balance between the Sunanic (law-based) path and the spiritual dimension within Said’s reformist project.

Anahtar Kelimeler

• Jawdat Said
• Epistemology of Ethics
• Objectivity of Values
• Non-violence
• Sunnatullah
• Proof of Consequences

Cevdet Said’in Islah Projesinde Ahlak Epistemolojisi: Değerlerin Nesnelliğinden Akıbet Burhanına

Öz

Bu çalışma, İslam düşünürü Cevdet Said’in düşünce sisteminde “Ahlak Epistemolojisini” ele almaktadır. Said’in düşüncesinde ahlak, salt vaaz düzeyindeki erdemler olmaktan çıkıp tarihin ve toplumun devinimini belirleyen “varoluşsal yasalara” dönüşmüştür. Çalışma, ahlakın merkeziyetini üç analitik düzeyde incelemeyi hedeflemektedir: Epistemolojik (değerlerin nesnelliği ve akıbet burhanı), psikolojik (değişim psikolojisi ve bireysel sorumluluk) ve antropolojik-politik (şiddetsizlik antropolojisi ve kelimetü’s-sevâ). Araştırmada betimsel-analitik ve sentetik-inşacı yöntemler benimsenmiştir. Bu araştırmanın teorik katkısı, Cevdet Said’in toplumsal sünnetullah (yasalar) kavramını yeniden okumak ve bunu çağdaş entelektüel dönüşümlerle ilişkilendirmektir. Pratik katkısı ise, farkındalık ve eğitimin medeniyet değişiminin temel araçları olarak aktifleştirilmesi yoluyla, şiddet ve toplumsal çatışma krizlerinin aşılmasına yönelik metodolojik bir vizyon sunmasıdır. Araştırma sonucunda, Said’e göre ahlakın insan türünün “varoluşsal işletim sistemi” olduğu ve bu sistemdeki aksamaların medeniyet gerilemesine yol açtığı Saptanıyor. Ayrıca çalışma, bu projedeki sünnetullah odaklı yapı ile manevi boyut arasındaki dengeye dair eleştirel bir değerlendirme sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Cevdet Said
• Ahlak Epistemolojisi
• Değerlerin Nesnelliği
• Şiddetsizlik
• Sünnetullah
• Akıbet Burhanı

أبستمولوجيا الأخلاق في المشروع الإصلاحي لجودت سعيد من موضوعية القيم إلى برهان العاقبة

Öz

تتناول هذه الدراسة "أبستمولوجيا الأخلاق" في المنظومة الفكرية للمفكر الإسلامي جودت سعيد؛ إذ تحولت الأخلاق في فكره من مجرد فضائل وعظية إلى "قوانين وجودية" ناظمة لحركة التاريخ والمجتمع. تهدف الدراسة إلى استجلاء مركزية البعد الأخلاقي عبر ثلاثة مستويات تحليلية: الأبستمولوجي (موضوعية القيم وبرهان العاقبة)، السيكولوجي (سيكولوجيا التغيير والمسؤولية الذاتية)، والأنثروبولوجي السياسي (أنثروبولوجيا اللاعنف وكلمة السواء). اعتمدت الدراسة المنهج الوصفي التحليلي والمنهج التركيبي البنائي. وتكمن المساهمة النظرية لهذا البحث في إعادة قراءة مفهوم السنن الاجتماعية عند جودت سعيد وربطها بالتحولات الفكرية المعاصرة، بينما تبرز المساهمة التطبيقية في تقديم رؤية منهجية لتجاوز أزمات العنف والصدام الاجتماعي من خلال تفعيل دور الوعي والتعليم كأدوات أساسية للتغيير الحضاري. خلص البحث إلى أن الأخلاق عند سعيد هي "نظام التشغيل الوجودي" للنوع البشري، وأن أي خلل فيها يؤدي حتماً إلى نكوص حضاري، مع وقفة تقويمية تثير تساؤلات حول التوازن بين المسار السنني والبعد الروحي في هذا المشروع.

Anahtar Kelimeler

• جودت سعيد
• أبستمولوجيا الأخلاق
• موضوعية القيم
• اللاعنف
• السنن الإلهية
• برهان العاقبة

Kaynakça

1. Bedevî, Abdurrahmân. el-Ahlâk inde Kant. [Kant’ta Ahlak]. Kuveyt: Vekâletü’l-Matbûât, 1979.
2. ed-Debbî, İbrâhîm - Nefîse, Mahmûd. Dirâsât fî İlmi’l-Kelâm. [Kelâm İlmi Üzerine Çalışmalar]. Beyrut: Dâru Taybe, 2021.
3. el-Gazzâlî, Ebû Hâmid. Mîzânü’l-Amel. [Amel Ölçeği]. thk. Süleyman Dünyâ. Kahire: Dâru’l-Maârif, 1964.
4. Ibn Nebî, Mâlik. Müşkilâtü’l-Efkâr fi’l-Âlemi’l-İslâmî. [İslam Dünyasında Fikir Problemi]. Beyrut: Dârü’l-Fikri’l-Muâsır, 2002.
5. Kâmil, Mecdi. Gene Sharp: Mühendisu Sevrâti’l-Lâ-unf. [Gene Sharp: Şiddetsiz Devrimlerin Mühendisi]. Kahire: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabî, 2014.
6. La Boétie, Etienne de. el-Ubûdiyyetü’l-Muhtâra. [Gönüllü Kulluk]. trc. Mustafa Safvân. Dımaşk: Merkezü’l-İlmi ve’s-Selâm, 2000.
7. Nâşirünnia’m, Muhammed Emîr. "Sûratü’ş-Şeyh fî Şebâbihî". [Gençliğinde Şeyhin Sureti]. Rivâku Meyselûn 12 (Aralık 2023): 198-203.
8. Nefîse, Mahmûd. "el-Bu’dü’l-Âhar fî Fikri Dâiyeti’l-Lâ-unf Cevdet Saîd". [Şiddetsizlik Davetçisi Cevdet Said’in Düşüncesinde Öteki Boyutu]. Rivâku Meyselûn 12 (Aralık 2023): 205-212.

9. Nefîse, Mahmûd. Mebdeü’s-Sebebiyye fi’l-Fikri’l-İslâmî. [İslam Düşüncesinde Nedensellik İlkesi]. Beyrut: Dârü’n-Nevâdir, 2010.
10. Osmân, Abdülkerîm. Nazarîyetü’t-Teklîf: Ârâu’l-Kâdî Abdülcebbâr el-Kelâmî. [Yükümlülük Teorisi: Kelamcı Kadı Abdülcebbar’ın Görüşleri]. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1971.
11. el-Kaderî, Gatafân. "Cevdet Saîd: es-Sîretü’z-Zâtiyye". [Cevdet Said: Otobiyografi]. Âlemü’l-Kütüb ve’l-Mektebât 9 (Kış 1996): 22-30.
12. er-Rifâî, Abdülcebbâr. Müfârakât ve Addâd fî Tavzîfi’d-Dîn ve’t-Turâs. [Din ve Mirasın İstihdamında Paradokslar ve Karşıtlıklar]. Windsor: Müessesetü Hindâvî, 2025.
13. Saîd, Cevdet. el-Amel Kudretün ve İrâdetün: Abhâs fî Süneni Tagyîri’n-Nefsi ve’l-Müctema. [Amel Güç ve İradedir: Nefis ve Toplumun Değişim Yasaları Üzerine Araştırmalar]. Dijital Baskı, 2023.
14. Saîd, Cevdet. Fakdânü’t-Tevâzüni’l-İctimâî. [Toplumsal Dengenin Kayboluşu]. 4. Baskı. Dımaşk: Dârü’l-Hicre, 1987.
15. Saîd, Cevdet. Hattâ Yüğayyirû Mâ bi-Enfüsihim. [Nefislerindekini Değiştirmedikçe]. Kahire: Müessesetü’l-Ehrâm, 1989.
16. Saîd, Cevdet. el-İnsân Hîne Yekûn Küllen ve Hîne Yekûn Adlen. [Bütün Olarak İnsan ve Adalet Olarak İnsan]. Beyrut: Dârü’l-Fikri’l-Muâsır, 1993.
17. Saîd, Cevdet. İkra’ ve Rabbüke’l-Ekrem. [Oku! Rabbin En Kerem Sahibi Olandır]. Beyrut: Dârü’l-Fikri’l-Muâsır, 1993.
18. Saîd, Cevdet. Lâ İkrâhe fi’d-Dîn: Dirâsât ve Abhâs fi’l-Fikri’l-İslâmî. [Dinde Zorlama Yoktur: İslam Düşüncesi Üzerine Araştırmalar]. Dımaşk: Merkezü’l-İlmi ve’s-Selâm, 1997.
19. Saîd, Cevdet. el-Mezheb ve’l-Kânûn: Ru’yetün Kur’âniyye. [Mezhep ve Kanun: Kur’ânî Bir Bakış]. Dımaşk: Dârü’l-Fikr, 2001.
20. Saîd, Cevdet. Mezhebü İbni Âdeme’l-Evvel: Müşkilâtü’l-Unf fi’l-Ameli’l-İslâmî. [Adem’in İlk Oğlunun Yolu: İslami Çalışmada Şiddet Sorunu]. Beyrut: Dârü’l-Fikri’l-Muâsır, 1993.
21. Saîd, Cevdet. Mefhûmü’t-Tagyîr. [Değişim Kavramı]. Beyrut: Dârü’l-Fikri’l-Muâsır, 2001.
22. Saîd, Cevdet. Riyâhu’t-Tagyîr: Kadâyâ’l-İnsân ve’l-İlm ve’t-Te’vîl. [Değişim Rüzgarları: İnsan, İlim ve Tevil Meseleleri]. Beyrut: Dârü’l-Fikri’l-Muâsır, 1995.
23. Saîd, Cevdet. "Ta’kîb". [Yorum]. el-Ubûdiyyetü’l-Muhtâra içinde. trc. Mustafa Safvân. Dımaşk: Merkezü’l-İlmi ve’s-Selâm, 2000.
24. et-Tell, Âdil. Nakdu Kitâbâti Cevdet Saîd ve Muhammed İkbâl ve Muhammed Şahrûr: en-Nez’atü’l-Mâddiyye fi’l-Âlemi’l-İslâmî. [Cevdet Said, Muhammed İkbal ve Muhammed Şahrur’un Yazılarının Eleştirisi: İslam Dünyasında Maddeci Eğilim]. Amman: Dârü’l-Beyyine, 1995.
25. Çelik, Murat. Cevdet Said’de Toplumsal Değişim ve Şiddet İlişkisi. Yüksek Lisans Tezi, Sakarya Üniversitesi, 2017.
26. Ertürk, Elif. Modern İslam Düşüncesinin Evrilmesinde Cevdet Said Örneği. Yüksek Lisans Tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi, 2019.
27. Göksel, Ayşegül. "Cevdet Said’in Perspektifinden İslam’ın Okumaya ve İlme Verdiği Değer". İHYA Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi 9/2 (2023): 858–870.
28. İnce, Abdullah - Çelik, Murat. "Cevdet Said’de Toplumsal Değişme ve Şiddet Olgusu". PESA Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 3/2 (2017): 36–45.
29. Said, Cevdet. Düşüncede Yenilenme. trc. Asım Öz. İstanbul: Pınar Yayınları, 2013.