Türkiye’de Demiryolu Taşımacılığında 2000-2024 Dönemi için Verimlilik Analizi

Öz

Demiryolu taşımacılığı, dünyada çapında yük ve yolcu taşımacılığında önemli bir rol oynamaktadır. Etkin ve verimli bir demiryolu taşımacılığı ülkelerin ve işletmelerin ekonomik açıdan güç kazanmasına ve rekabetin yoğun olduğu günümüzde varlıklarını sürdürebilmelerine imkân sağlamaktadır. Bu nedenle demiryolu taşımacılık sisteminin verimliliklerin ölçülmesi hizmet kalitesinin arttırılmasında, kaynakların etkin kullanılmasında, verimsizliğe neden olan faktörlerin tespit edilmesinde ve verimliliğin zaman içerisinde nasıl arttırılabileceği konusunda yardımcı olacaktır. Bu çalışma, Türkiye’nin demiryolu taşımacılığının 2000-2024 dönemindeki verimliliğini ölçmeyi amaçlamaktadır. Literatür araştırması sonucunda verimliliği ölçmek için 4 girdi (personel sayısı, toplam hat uzunluğu, tren-km ve toplam gider) ve 4 çıktı (yolcu-km, ton-km, yolcu sayısı ve toplam gelir) kriteri kullanılmıştır. Bu kriterlerin ağırlıklarını belirlemek amacıyla diğer objektif ağırlıklandırma yöntemlerine göre yeni olan WENSLO yöntemi kullanılmıştır. Elde edilen bu kriter ağırlıkları, EATWOS yöntemine entegre edilerek, Türkiye’nin 2000-2024 dönemindeki demiryolu taşımacılığı verimliliği analiz edilmiştir. Kriter ağırlıklarının sonuçları nasıl etkilediğini belirlemek amacıyla bir duyarlılık analizi yapılmıştır. Duyarlılık analizinde CRITIC, MEREC, ENTROPI yöntemi ve Eşit ağırlıklandırma ile kriterler ağırlıklandırılmış ve EATWOS yöntemiyle birleştirilerek analiz yapılmıştır. Yapılan analizlerde bazı farklılıklar olmakla birlikte genel anlamda sonuçlar benzerlik göstermektedir. Bütün analizlerde en yüksek verimliliğin 2024 yılında gerçekleştiği tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Demiryolu
• Demiryolu taşımacılığı
• Verimlilik
• EATWOS
• WENSLO

Efficiency Analysis in Rail Transport in Turkey for the Period 2000-2024

Öz

Rail transport plays a significant role in freight and passenger transportation worldwide. Efficient and effective rail transport enables countries and businesses to gain economic strength and sustain their operations in today's highly competitive environment. Therefore, measuring the efficiency of the rail transport system will help improve service quality, ensure the effective use of resources, identify factors that cause inefficiency, and determine how efficiency can be increased over time. This study evaluates the efficiency of Turkey's rail transport for the period 2000-2024. Based on a literature review, four inputs (number of personnel, total track length, train-km, and total expenses) and four outputs (passenger-km, ton-km, number of passengers, and total revenue) criteria were used to measure efficiency. The WENSLO method, which is new compared with other objective weighting methods, was employed to determine the weights of these criteria. These criterion weights were integrated into the EATWOS method to analyzed the efficiency of rail transport in Turkey over the 2000–2024 period. A sensitivity analysis was performed to determine how the criterion weights affected the results. In the sensitivity analysis, the criteria were weighted using the CRITIC, MEREC, and ENTROPY methods, as well as equal weighting, and then combined using the EATWOS method. Although there were some differences in the analyses, the results were generally similar. All analyses found that the highest efficiency was achieved in 2024.

Anahtar Kelimeler

• : Railway
• Rail transport
• Efficiency
• EATWOS
• WENSLO

Kaynakça

1. [1] K. S. Mukhtarova, S. S. Ospanov, M. D. Sharapiyeva and A. Antoni, “The evaluation of the efficiency of transport and logistics infrastructure of railway transport”, Scientific Journal of Maritime Research, vol. 32, pp. 88-101, 2018, doi:10.31217/p.32.1.3
2. [2] K. M. Alam, X. Li and S. Baig, “Impact of transport cost and travel time on trade under China-Pakistan Economic Corridor (CPEC)”, Journal of Advanced Transportation, vol.2019, pp. 1-16, 2019, https://doi.org/10.1155/2019/7178507
3. [3] M. Song, G. Zhang, W. Zeng, J. Liu and K. Fang, “Railway transportation and environmental efficiency in Chine”, Transportation Research Part D, vol. 48, pp. 488-498, 2016, http://dx.doi.org/10.1016/j.trd.2015.07.003
4. [4] A. Beck, H. Bente and M. Schilling, “Railway efficiency, An overview and a look at opportunities for improvement”, International Transport Forum, pp. 1-45, 2013, https://hdl.handle.net/10419/97105
5. [5] N. Petrović, V. Jovanović1, D. Marinković, S. Marković1 and B. Nikolić1, “ Measuring the efficiency of rail freight transport – a case study”, Acta Polytechnica Hungarica, vol. 22, no. 4, pp. 123-136, 2025, doi:10.12700/APH.22.4.2025.4.8
6. [6] P. Kurenkov, O. Pokrovskaya, M. Anastasov, M. Sokolov and A.Bochkov, “Study of the current state of the transport infrastructure of road and rail transport of the Russian Federation”, IOP Conf. Series: Materials Science and Engineering 698, US, 2019, pp. 1-8
7. [7] M. E. Akay ve V. Çelik, “Türkiye’de dizelli tren işletmeciliğinde enerji verimliliği ve emisyonların araştırılması,” Demiryolu Mühendisliği, no. 18, pp. 162-170, July 2023. doi:10.47072/demiryolu.1322615
8. [8] M. Michali, A. Emrouznejad, A. Dehnokhalaji and B. Clegg, “Noise-pollution efficiency analysis of European railways: A network DEA model”, Transportation Research Part D, vol. 98, pp. 1-21, 2021, https://doi.org/10.1016/j.trd.2021.102980

9. [9] L. Zhang and X. Hua, “Evaluating efficiency of railway transportation based on cross-efficiency evaluation method and relative entropy evaluation method in China”, IET Intelligent Transport Systems, vol. 17, pp. 2410-2418, 2023, doi: 10.1049/itr2.12420
10. [10] T. Holvad, “Efficiency analyses for the railway sector: An overview of key issues”, Research in Transportation Economics, vol. 82, pp. 1-9, 2020, https://doi.org/10.1016/j.retrec.2020.100877
11. [11] Y. Niu, X. Li, J. Zhang, X. Deng and Y. Chang, “ Efficiency of railway transport: A comparative analysis for 16 countries”, Transport Policy, vol. 141, pp. 42–53, 2023, https://doi.org/10.1016/j.tranpol.2023.07.007
12. [12] A. Blagojević, S. Vesković, S. Kasalica, A. Gojić and A. Allamani, “ The application of the fuzzy AHP and DEA for measuring the efficiency of freight transport railway undertakings”, Operational Research in Engineering Sciences: Theory and Applications, vol. 3, no. 2, pp. 1-23, 2020, doi: https://doi.org/10.31181/oresta2003001b
13. [13]TCDD, “Sektör raporu”, 2024. [Online]. Available: https://static.tcdd.gov.tr/webfiles/userfiles/files/istrapor/2024sektor.pdf, [Accessed 11.24.2025]
14. [14] Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, “Ulaştırma türlerine göre taşınan yolcu ve yük miktarı” 2025. [Online]. Available: https://cevreselgostergeler.csb.gov.tr/ulastirma-turlerine-gore-tasinan-yolcu-ve-yuk-miktari-i 85789#:~:text=Yurt%20i%C3%A7i%20yolcu%20ta%C5%9F%C4%B1mada%3B%202000,42%25%20olmu%C5%9Ftur%5Bi%5D [Accessed 24.11.2025]
15. [15] Ulaştırma Bakanlığı, “Türkiye ulaşım ve iletişim stratejisi hedef 2023”, 2025. [Online]. Available: https://ika.org.tr/assets/upload/dosyalar/turkiye-ulasim-ve-iletisim-stratejisi-2023.pdf [Accessed, 11.23.2025]
16. [16] R. Yıldız, Sosyal bilimler üzerine araştırmalar-VIII. “TCDD İşletmesinde uluslararası ve yurtiçi demiryolu yük taşımacılığı etkinliklerinin değerlendirilmesi”, H. Yazıt (ed.), N. Köktürk (ed.), Özgür Publications, 2023, doi: https://doi.org/10.58830/ozgur.pub239. License: CC-BY-NC 4.0
17. [17] V. Bhatia and S. Sharma, “Expense based performance analysis and resource rationalization: Case of Indian Railways”, Socio-Economic Planning Sciences, vol. 76, pp. 1-16, 2021, https://doi.org/10.1016/j.seps.2020.100975
18. [18] K. M. Alam, L. Xuemei, S. Baig, L. Yadong and A. A. Shah, “ Analysis of technical, pure technical and scale efficiencies of pakistan railways using data envelopment analysis and tobit regression model”, Networks and Spatial Economics, vol. 20, pp. 989-1014, 2020, https://doi.org/10.1007/s11067-020-09510-9
19. [19] P. Chenrrim and S. Relvas, “A data envelopment analysis approach for evaluating high-speed freight transportation efficiency”, Transportation Research Interdisciplinary Perspectives, vol. 29, pp. 1-16, 2025, https://doi.org/10.1016/j.trip.2025.101338
20. [20] M. B. Erturan and F. Uysal, “Türkiye’de demiryolu taşımacılığının etkinliği üzerine veri zarflama analizi ve network veri zarflama analizinin karşılaştırılması”, C.Ü. İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, vol. 14, no. 1, pp. 419-437, 2013
21. [21] Ö. F. Görçün, “Kentsel lojistikte kullanılan hafif raylı sistem hatlarının entegre entropi ve eatwos yöntemleri kullanılarak analizi”, Gümüşhane Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Elektronik Dergisi, vol. 10, no. 1, pp. 254-267, 2019
22. [22] F. Ş. Kazancıoğlu, “Türkiye cumhuriyeti devlet demiryolları işletmesinin performans değerlendirmesi”, Journal of the Faculty of Engineering and Architecture of Gazi University, vol. 27, no. 1, pp. 219-228, 2012,
23. [23] A. Kutlar, A. Kabasakal and P. Torun, “ Dünya demiryolu firmalarının dinamik etkinlik analizi: Malmquist endeksli bir VZA-pencere analizi”, Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, vol. 15, no. 1, pp. 1-27, 2015, https://doi.org/10.18037/ausbd.57515
24. [24] S. Perçin and S. Çakır, “Demiryollarında süper etkinlik ölçümü:Türkiye örneği”, Dokuz Eylül Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, vol. 27, no. 1, pp. 29-45, 2012
25. [25] R. Yıldız, “Ulusal ve uluslararası demiryolu yük taşımacılığı etkinliğinin belirli bir zaman diliminde incelenmesi”, Stratejik Yönetim Araştırmaları Dergisi, vol. 7, no. 2, 2024, pp. 159-174, doi: 10.54993/syad.1534934
26. [26] J. Cowie, “Long term productivity gains in the privatised British passenger rail industry – A case study of Malmquist productivity index measurements”, Research in Transportation Business & Management, vol. 28, pp. 3-11, 2018, https://doi.org/10.1016/j.rtbm.2018.01.001
27. [27] M. G. Sharma, R. M. Debnath, R. Oloruntoba and S. M. Sharma, “Benchmarking of rail transport service performance through DEA for Indian railways”, The International Journal of Logistics Management, vol. 27, no. 3, pp. 629-649, 2016, doi 10.1108/IJLM-08-2014-0122
28. [28] M, Sarıkaya, A. Kabasakal and A. Kutlar, “Türkiye’de bölgesel olarak devlet demiryollarının 2000-2010 döneminde VZA _ile etkinliğinin ve Malmquist endeksi ile toplam faktör verimliliğinin belirlenmesi ”, Ekonomik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, Bahar, vol. 8, no. 1, pp. 133-155, 2012
29. [29] M. K. Sameni, M. R. K. Mansouric and M. M. Langerodi, “Comparing relative safety of railway transport level crossings by Data Envelopment Analysis”, Transportation Research Procedia, vol. 82, pp. 3827-3837, 2025, https://doi.org/10.1016/j.trpro.2024.12.012
30. [30] M. M. Yu and E. T.J. Lin, “Efficiency and effectiveness in railway performance using a multi-activity network DEA model”, Omega, vol. 36, pp. 1005-1017, 2008, doi:10.1016/j.omega.2007.06.003
31. [31] İ. Aytekin, “Türkiye’de karayolu ve demiryolu ulaştırma hizmetleri ile kalkınma arasındaki nedensellik ilişkisinin analizi”, Anadolu İktisat ve İşletme Dergisi, vol. 6, no. 1, pp. 17-35, 2022
32. [32] D. Pamucar, F. Ecer, Z. Gligori´c, M. Gligori´c and M. Deveci, “A Novel WENSLO and ALWAS multicriteria methodology and its application to green growth performance evaluation”, IEEE Transactions On Engineering Management, vol. 71, pp. 9510-9525, 2024
33. [33] M. L. Peters and S. Zelewski, “Efficiency analysis under consideration of satisficing levels for output quantities”, In: Seventeenth Annual Conference of POMS, Boston, 2006, pp. 1-18
34. [34] M. L. Peters, S. Zelewski and A. S. Bruns, Extended Version of EATWOS concerning Satisficing Levels for Input QuantitiesIn: Blecker, T., Kersten, W., Ringle, C.M. (Eds.), “Pioneering Supply Chain Design-A Comprehensive Insight into Emerging Trends, Technologies and Applications”, Lohmar-Koln, 2012
35. [35] D. Diakoukali, G. Mavrotas and L. Papayannakis, “Determining Objective Weights in multiple criteria problems: The CRITIC method”, Computers & Operations Resarch, vol. 22, no. 7, 763-770, 1995, https://doi.org/10.1016/0305-0548(94)00059-H
36. [36] S. Kumaran, “Financial performance index of IPO firms using VIKOR-CRITIC techniques”, Finance Research Letters, vol. 47, 1-13, 2022, https://doi.org/10.1016/j.frl.2021.102542
37. [37] M. Keshavarz-Ghorabaee, M. Amiri, E. K Zavadskas, Z. Turskis & J. Antucheviciene, “Determination of objective weights using a new method based on the removal effects of criteria (MEREC)”, Symmetry, vol. 13, no. 4, 1-20, 2021, https://doi.org/10.3390/sym13040525
38. [38] A. Özdağoğlu, B. Işıldak & M. K. Keleş, “MEREC tabanlı CoCoSo yöntemiyle uçuş okullarının uçak seçimlerinin değerlendirilmesi”, Gümüşhane Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, vol. 13, no. 2, 708-719, 2022
39. [39] J. Wu, J. Sun, L. Liang & Y. Zha, “Determination of weights for ultimate cross efficiency using Shannon entropy”, Expert Systems with Applications, vol. 38, no. 5 5162-5165, 2011, https://doi.org/10.1016/j.eswa.2010.10.046
40. [40] P. Liu, X. Liu & H. Yang, “Evaluation of the marine economic development quality in Qingdao based on entropy and grey relational analysis”, Marine Economics and Management, vol. 2, no. 1, 29-38, 2019, https://doi.org/10.1108/MAEM-08-2019-0005
41. [41] N. Öztürkçü, “Seçilmiş avrupa birliği ülkeleri ve türkiye’nin demiryolu yük taşımacılığı performans değerlendirmesi: CRITIC ve ENTROPI tabanlı CODAS yöntemi ile bütünleşik bir yaklaşım”, Demiryolu Mühendisliği, vol. 23, no. 1801132, 2026, https://doi.org/10.47072/demiryolu.1801132
42. [42] A. A. Yürüyen, A. Ulutaş & A. Özdağoğlu, “Lojistik işletmelerinin performansının bir hibrit ÇKKV modeli ile değerlendirilmesi”, BMIJ, vol. 11, no. 3, 731-751, 2023, https://doi.org/10.15295/bmij.v11i3.2245