TÜRKİYE’DE DENETİM KALİTESİNİN ARTIRILMASINA YÖNELİK KRİTERLERİN BULANIK DEMATEL YÖNTEMİYLE BELİRLENMESİ

Öz

Bu çalışmada amaç, Türkiye’de denetim kalitesini etkileyen başlıca kriterleri sistematik olarak tanımlamak ve bu kriterler arasındaki nedensel ilişkileri Bulanık DEMATEL yöntemi ile analiz ederek karar vericilere stratejik bir yol haritası sunmaktır. Literatür taraması ve alan uzmanlarıyla yapılan görüşmeler sonucunda Türkiye’de denetim kalitesi üzerinde etkili olabilecek çok sayıda kriter belirlenmiştir. Bu kriterler, hem bireysel hem de kurumsal boyutta denetim kalitesine etki eden unsurları kapsamaktadır. Ancak bu faktörlerin birbiri üzerindeki etki düzeyi, literatürde çoğunlukla niteliksel düzeyde ele alınmakta, sayısal ve sistematik analizlere yeterince yer verilmemektedir. Bu boşluğu gidermek amacıyla, çalışmada çok kriterli karar verme yöntemlerinden biri olan ve nedensellik ilişkilerini analiz etmede güçlü bir araç olan Bulanık DEMATEL yöntemi kullanılmıştır. Yöntem sayesinde kriterler arasında çift yönlü etkiler belirlenmiş ve hangi kriterlerin neden, hangilerinin sonuç değişkeni olduğu ortaya konulmuştur. Bulanık mantık yaklaşımı ise uzman görüşlerinde kaçınılmaz olan belirsizlikleri daha hassas ve gerçekçi biçimde değerlendirme imkânı sunmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Denetim
• Denetim Kriterleri
• DEMATEL
• Bulanık DEMATEL

DETERMINING THE CRITERIA FOR IMPROVING AUDIT QUALITY IN TÜRKİYE USING THE FUZZY DEMATEL METHOD

Öz

The main objective of this study is to determine the critical criteria that influence audit quality in Türkiye and to analyze the causal relationships between these criteria using the Fuzzy DEMATEL method. Based on an extensive literature review and expert consultations, various individual and institutional criteria affecting audit quality in Türkiye were identified. While previous studies have acknowledged the complexity of audit quality, they have often examined these factors qualitatively and failed to offer a quantitative, system-based approach to understand their interactions. To address this gap, the Fuzzy DEMATEL method was employed in the present study. This method enables the identification of cause-effect relationships among interrelated factors and classifies them into driver (cause) and dependent (effect) categories. The fuzzy logic component enhances the reliability of the expert input by reducing ambiguity and subjectivity in the decision-making process.

Anahtar Kelimeler

• Audit
• Audit Criteria
• DEMATEL
• Fuzzy DEMATEL

Kaynakça

1. Acar, M. (2020). Finansal raporlama kalitesi ile denetim kalitesi arasındaki i̇lişkinin Türk bankacılık sektörü çerçevesinde i̇ncelenmesi. Muhasebe ve Finansman Dergisi, (88), 125-154.
2. Agustini, T., & Siregar, D. L. (2020). Pengaruh fee audit, audit tenure dan rotasi audit terhadap kualitas audit di Bursa Efek Indonesia. Jurnal EMBA: Jurnal Riset Ekonomi, Manajemen, Bisnis dan Akuntansi, 8(1), 637-646.
3. Akçay, A., & Bilen, A. (2018). Denetim kalitesi ve göstergeleri. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (40), 227-256.
4. Akışık, O. (2005). İç Kontrol Sistemi ve Bağımsız Denetim İçindeki Yeri. Muhasebe ve Denetime Bakış, (14), 89-102. Alhababsah, S. (2019). Journal of International Accounting, Auditing and Taxation. Journal of International Accounting, Auditing and Taxation, 35, 71-84.
5. Alkan, A., & Türel, A. (2019). Kamu gözetimi, muhasebe ve denetim standartları kurumunun bağımsız denetim sistemi üzerindeki etkinliği. Istanbul Management Journal, (87), 141-158
6. Arıkboğa, D., & Şişmanoğlu, E. (2016). Türkiye’de bağımsız denetimde mesleki yargı kullanımında karşılaşılan sorunlar ve çözüm önerileri, Muhasebe ve Denetime Bakış Dergisi, (49), 29-48.
7. Atıcı, R., & Memiş, M. Ü. (2022). Denetçi rotasyonunun bağımsız denetim kalitesi üzerine etkisi: Borsa İstanbul’da bir uygulama. Muhasebe Bilim Dünyası Dergisi, 24(4), 852-880.
8. Bryan, D. B. (2017). Organized labor, audit quality, and internal control. Advances in Accounting, 36, 11-26.

9. Carey, P., & Simnett, R. (2006). Audit partner tenure and audit quality. Accounting Review, 81 (3), 653-676.
10. Defond, M. L., Raghunandan, K., & Subramanyam, K. R. (2002). Do non-audit service fees impair auditor independence? Evidence from going concern audit opinions. Journal of Accounting Research, 40 (4), 1247-1274.
11. Deng, Y., Zhang, Z. & Liu, Y. (2023). Auditors hometown ties and audit quality. Journal of Accounting and Public Policy, 42(6),
12. Duff, A. (2004). Auditqual: Dimensions of audit quality. The Institute of Chartered Accountants of Scotland.
13. Erdem, A. (2017). Bağımsız denetimde kalitenin kontrolü. Denetim Dünyası Dergisi, (1), 3-4.
14. Ertuğrul, İ., & Özçil, A. (2016). The performance analysis of fuzzy topsis and fuzzy dematel methods into insurance companies. Çankırı Karatekin Üniversitesi İİBF Dergisi. 6 (1): 175-200.
15. Goldman, N. C., Harris, M. K., & Omer, T. C. (2022). Does task-specific knowledge improve audit quality: Evidence from audits of income tax accounts. Accounting, Organizations and Society, 99, 101320.
16. Gong, Q., Liu, H., Xie, J., & Zhang, L. (2022). How does establishing a branch office affect audit quality? Evidence from China. Journal of Accounting and Public Policy, 107049.
17. Gör, Y. (2018). Finansal başarısızlığı önlemede iç kontrol sisteminin ve denetim kalitesinin etkisi üzerine bir araştırma. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 5(11), 124-132.
18. International Standard on Quality Management 1 (ISQM 1). 2019. Proposed International Standard onQuality Management 1 (Previously International Standard on Quality Control 1), IAASB ExposureDraft, https://www.ifac.org/system/files/publications/files/IAASB-Proposed-ISQM-1-Explanatory-Memorandum.pdf (Erişim Tarihi: 19.12.2025).
19. Kertarajasa, A. Y., Marwa, T., & Wahyudi, T. (2019). The effect of competence, experience, independence, due professional care, and auditor integrity on audit quality with auditor ethics as moderating variable.
20. Kim, H., Lee, H., & Lee, J. E. (2015). Mandatory audit firm rotation and audit quality. Journal of Applied Business
21. Kirana, I. G. A. M. I., & Ramantha, I. W. (2020). The effect of auditor rotation, time pressure, and audit tenure on audit quality with auditor specialization as moderation variable:(empirical study of manufacturing companies listed on the Indonesia stock exchange in 2014-2018). International research journal of management, IT and social sciences, 7(3), 126-136.
22. Knechel, W. R., & Vanstraelen, A. (2007). The relationship between auditor tenure and audit quality implied by going concern opinions. Auditing: A Journal of Practice & Theory, 26 (1), 113-131.
23. Lin, C.J., & Wu, W.W. (2008). A causal analytical method for group decision- making under fuzzy environment. Expert systems with applications. 34(1): 205- 213.
24. Lu, M.T., Tzeng, G.H. & Tang, L.L. (2013). Environmental strategic orientations for improving green innovation performance in fuzzy environment- using new fuzzy hybrid MCDM model. International Journal of Fuzzy Systems. 15(3): 297- 316
25. Mathur, S. (2016). The effect of auditor competence, independence, audit, experience, organizational culture and leadership against auditor professionalism and its implication on audit quality. International Journal of Advanced Research, 4(5), 1632-1646.
26. Moeinaddin, M., Keshavarzian, S.M. & Dehghan, M. (2013). identifying and ranking the factors impacting audit quality from the perspective of audit firms using FANP and FTOPSIS. Interdisciplinary Journal of Contemporary Research in Business, 4(12), 753-769.
27. Önder, Ş., & İrkörücü, İ. E. (2020). Bağımsız denetim kalitesi ile finansal performans arasındaki ilişki: BIST 100 endeksinde yer alan şirketler üzerine bir araştırma. Muhasebe ve Finansman Dergisi, 86, 141-152.
28. Özdoğan B., & Ata İzmirli F. (2021). Kalite kontrolden kalite yönetimine geçiş: bağımsız denetim kalite standartlarındaki değişim üzerine bir değerlendirme. Muhasebe Bilim Dünyası Dergisi, 23(4), 649 – 664
29. Özer, G., & Merter, A. K. (2019). Denetim komitesi özelliklerinin firma i̇htiyatlılık düzeyine etkisi: BİST’te bir uygulama. Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 50-71.
30. Özkol, E., Kök, D., Çelik, M., & Gönen, S. (2005). Meslek etiği ve muhasebe meslek elemanlarının etik ilkelere duyarlılık düzeyinin araştırılması. Muhasebe ve Denetime Bakış Dergisi, (15), 107-124.
31. Prasanti, D.H., Ramadhanti W. & Puspasari (2019). Effect of independence, work experience and competence on audit quality with professional ethics as moderating variable. Jurnal Akuntansi Aktual, 6(1), 223-233.
32. Priyanti, D. F., & Dewi, N. H. (2019). The effect of audit tenure, audit rotation, accounting firm size, and client’s company size on audit quality. The Indonesian Accounting Review, 9(1), 1-14.
33. Şahin, O. N., & Uzay, Ş. (2018). Bağımsız denetimde duygusal zeka, bağımsız denetçiler üzerine bir araştırma. Muhasebe Bilim Dünyası Dergisi, 20, 553-589.
34. Saidu, M., & Aifuwa, H. O. (2020). Board characteristics and audit quality: The moderating role of gender diversity. International Journal of Business & Law Research, 8(1), 144-155.
35. Salehi, M., Mahmoudi, M. R. F. & Gah, A. D. (2019). A meta-analysis approach for determinants of effective factors on audit quality: Evidence from emerging market. Journal of Accounting in Emerging Economies, 9(2), 287-312.
36. Selimoğlu Kardeş, S., Özbirecikli M. & Uzay Ş. (2017). Bağımsız Denetim. Ankara: Nobel.
37. Tayyar, N., Akyüz, F., Yeşil, T., Uslu, Y., & Kara, E. (2020). Muhasebe açısından mesleki şüphecilik ve etik kavramları. Journal of Accounting and Taxation Studies, 13(2), 215-232
38. Tuan, K., Besen, R., & Saygı, A. (2019). Bağımsız denetimde kalite göstergeleri: literatür incelemesi. Çukurova Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 23(2), 203-210.
39. Tuan, K. (2009). Bağımsız dış denetim sürecinde iç kontrol sisteminin incelenmesi ve değerlendirilmesi. Çukurova Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 13(2), 1-15.
40. Yuniarti, R., Novriela, B. C. & Rahmadona, F. (2021). The effect of audit fees and audit tenure to audit quality. Psychology and Education, 58(1), 6089-6099.
41. Wang, C., & Dou, H. (2015). Does the transformation of accounting firms’ organizational form improve audit quality? Evidence from China. China Journal of Accounting Research, 8(4), 279-293. .