en-Nisâ Sûresi 88-89. Âyetler Üzerine Rivâyet Temelli Bir İnceleme

Öz

en-Nisâ Sûresi 88–89. âyetlerde münafık olarak nitelenen kimselerin Allah yolunda hicret etmedikçe dost edinilmemeleri, bundan yüz çevirmeleri hâlinde ise bulundukları yerde yakalanıp öldürülmeleri gerektiği bildirilmektedir. Bu âyetlerin sebeb-i nüzûl bağlamında tefsir ve hadis kaynaklarında yer alan rivâyetler, âyetlerin hedef aldığı kitlenin kimliği konusunda farklı yorumlara yol açmıştır. Bu çalışma, en-Nisâ Sûresi 88–89. âyetlerde münafık olarak nitelenen kimselerin kimliğine dair tefsir ve hadis literatüründe yer alan rivâyetlerin âyetlerin anlamlandırılmasına ve müfessirlerin ilgili âyetleri yorumlama ve değerlendirmelerine etkisini ortaya koymayı, ayrıca en-Nisâ Sûresi 97 ile el-Enfâl Sûresi 49. âyetin söz konusu âyetlerle irtibatını ortaya koymayı amaçlamaktadır. İlgili rivâyetlerin muhtelif sebeplerden ötürü bağlam açısından birbirleriyle olan bağlantıları kopuktur. Dolayısıyla bunların mukayesesi, Uhud’la ilişkilendiren yorumun bazı nakillerle desteklenmesine rağmen zayıf kabul edildiği tespit edilmiştir. Benî Ureyne ile ilişkilendiren yorum ise bağlamdan kopukluğu nedeniyle eleştirilmiştir. Buna karşılık âyetlerin hicret etmeyen, müşriklerle iş birliği yapan ve Bedir’de onların safında yer alan Mekkeli münafıklara yönelik olduğu görüşünün hem bağlam hem de rivâyet bütünlüğü açısından daha tutarlı olduğu sonucuna varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Hadis
• en-Nisâ Sûresi 88-89. Âyetler
• Münafık
• Rivâyet
• İhtilâf

A Narration-Based Review of the 88th and 89th Verses of Sūrah al-Nisā

Öz

In verses 88th and 89th of Sūrah al-Nisā it is stated that those described as hypocrites should not be befriended unless they migrate in the way of Allah, and if they turn away from this, they should be captured and killed wherever they are. The narrations found in exegesis and hadith sources regarding the context of the reason for revelation of these verses have led to different interpretations concerning the identity of the audience targeted by the verses. This study aims to reveal the influence of the narrations in the exegesis and hadith literature regarding the identity of those described as hypocrites in verses 88th and 89th of Sūrah al-Nisā on the interpretation of these verses and the commentators' interpretations and evaluations of them, as well as to reveal the connection between verse 97th of Sūrah al-Nisā and verse 49th of Sūrah Al- Anfāl with the aforementioned verses. The relevant narrations are disconnected from each other in terms of context for various reasons. Therefore, it has been determined that a comparison of these narrations, even though the interpretation linking them to Uhud is supported by some narrations, is considered weak.The interpretation linking them to the Banu ‘Uraynah, on the other hand, has been criticized for its disconnect from the context. Conversely, it has been concluded that the view that the verses are directed at the hypocrites in Meccah who did not emigrate, collaborated with the polytheists, and sided with them at Badr is more consistent in terms of both context and the integrity of the narration.

Anahtar Kelimeler

• Tafsīr
• Hadīth
• Sūrah al-Nisā 88th and 89th
• Hypocrite
• Narration
• Disagreement

Kaynakça

1. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdullah. Müsnedü’l-İmâm Ahmed b. Hanbel. thk. Şu‘ayb el-Arnâût - ʿÂdil Murşid. 50 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2001.
2. Alper, Hülya. “Münafık”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31/564-566. Ankara: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 2020.
3. Âlûsî, Mahmûd b. Abdullah. Rûhü’l-me‘ânî fî tefsîri’l-Kur’âni’l-‘azîm ve’s-seb‘i’l-mesânî. 30 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, ts.
4. Ateş, Süleyman. Yüce Kur’ân’ın Çağdaş Tefsiri. 12 Cilt. Yeni Ufuklar Neşriyat, 1989.
5. Begavî, Ebû Muhammed el-Huseyin b. Mes‘ûd. Me‘âlimü’t-tenzîl. thk. Muhammed Abdullah en-Nemr vd. 8 Cilt. Riyad: Dâru Taybe, 1409/1989.
6. Beydâvî, Abdullah b. Ömer. Envârü’t-tenzîl ve esrârü’t-te’vîl. thk. Muhammed Subhî b. Hasen Hallâk - Mahmûd Ahmed el-Atraş. 3 Cilt. Beyrut- Dımaşk: Dârü’r-Reşîd, 1421/2000.
7. Bingöl, Abdulkerim. “Kur’an’da Münafıkların Tenkidi”. Anemon 4/1 (2016), 149-168.
8. Buhârî, Muhammed b. İsmail. Sahîhü’l-Buhârî. Dımaşk - Beyrut: Dâru İbn Kes̠îr, 1423/2002.

9. Derveze, Muhammed İzzet. et-Tefsîrü’l-hadîs tertîbü’s-süveri hasebe’n-nuzûl. 10 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Ğarbi’l-İslâmî, 2. Basım, 1421/2000.
10. Ebû Bekr İbn Ebî Şeybe. el-Musannef. thk. Muhammed ʿAvvâme. 26 Cilt. Cidde-Dımaşk: Şirketu Dârü’l-Kıble-Müessesetu Ulûmi’l-Kur’ân, 1427/2006.
11. Ebû Hayyân, Muhammed b. Yusuf. el-Bahrü’l-mühît. thk. ʿÂdil Ahmed Abdulmevcûd. 8 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1413/1993.
12. Ebû Ubeyde, Ma‘mer b. Musennâ. Mecâzü’l-Kur’ân. thk. Muhammet Fuat Sezgin. 2 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, ts.
13. Ebüssuûd, Muhammed b. Muhammed. İrşâdü’l-‘akli’s-selîm ilâ mezâya’l-Kur’âni’l-Kerîm. 9 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, ts.
14. Ezherî, Ebû Mansûr Muhammed b. Ahmed. Tehzîbü’l-luğa. thk. Ahmed ʿAbdulAlim el-Berdûnî. 16 Cilt. Kahire: ed-Dârü’l-Mısriyye li’l-Te’lîf ve’t-Terceme, 1384/1964.
15. Fahrüddîn er-Râzî, Muhammed b. Ömer. Mefâtîhü’l-ğayb. 32 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1401/1981.
16. Ferâhîdî, Halîl b. Ahmed. Kitâbü’l-‘Ayn. thk. Abdulhamîd Hindâvî. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1424/2003.
17. Ferrâ, Ebû Zekeriyya Yahya b. Ziyâd. Me‘âni’l-Kur’ân. 3 Cilt. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 3. Basım, 1403/1983.
18. Heysemî, Ebü’l-Hasen Nûruddîn Ali b. Ebî Bekr b. Süleyman. Mecma‘u’z-zevâ’id ve menba‘ü’l-fevâ’id. 10 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabî, ts.
19. İbn Âşûr, Muhammed Tâhir. Tefsîrü’t-tahrîr ve’t-tenvîr. 30 Cilt. Tûnis: ed-Dârü’t-Tûnusiyye li’n-Neşr, 1984.
20. İbn Atıyye, Ebû Muhammed Abdulhak b. Ğâlib. el-Muharrarü’l-vecîz fî tefsîri’l-Kitâbi’l-‘azîz. thk. Abdullah b. İbrahim el-Ensârî - er-Rahâle el-Fârûk. 8 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Hayr, 2. Basım, 1428/2007.
21. İbn Ebî Hâtim, Abdurrahman b. Muhammed. Tefsîrü’l-Kur’âni’l-‘azîm müsneden ‘an Resûli’l-Allâh ve’s-sahâbeti ve’t-tâbi‘în. thk. Es‘ad Muhammed et-Tayyib. 10 Cilt. Mekke: Mektebetu Nizâr Mustafa el-Bâz, 1417/1997.
22. İbn Fâris, Ebû Hasen Ahmed. Mu‘cemu mekâyîsi’l-luğa. thk. Abdüsselam Muhammed Hârûn. 6 Cilt. Dârü’l-Fikr, 1399/1979.
23. İbn Hacer el-Askalânî, Ahmed b. Ali b. Muhammed. Tabakâtü’l-mudellisîn. thk. Âsım b. Abdullah el-Kuryûtî. Ürdün: Mektebetü’l-Menâr, ts.
24. İbn Hişâm, Ebû Muhammed Abdulmelik. es-Sîretü’n-nebeviyye. 4 Cilt. Kahire: Dârü’l-Fecr li’t-Turâs, 3. Basım, 1431/2010.
25. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İsmil b. Ömer. Tefsîrü’l-Kur’âni’l-‘azîm. thk. Mustafa es-Seyyid Muhammed - Muhammed es-Seyyid Reşâd. 15 Cilt. Kahire: el-Farûkü’l-Hadîse, 1421/2000.
26. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Abdurrahman b. Ali. Zâdü’l-mesîr fî ʿilmi’t-tefsîr. 9 Cilt. Beyrut: el-Mektebü’l-İslâmî, 3. Basım, 1404/1984.
27. İbnü’l-İrâkî, Ebû Zur‘a Ahmed b. Abdurrahim. Kitâbü’l-mudellisîn. thk. Rıf‘at Fevzî Abdulmuttalib - Nâfiz Huseyn Hammâd. Mansûre: Dârü’l-Vefâ, 1995.
28. Kur’an Yolu Meâli. çev. Hayrettin Karaman vd. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 8. Basım, 2020.
29. Karaman, Hayrettin vd. Kur’an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 6. Basım, 2017.
30. Kurtubî, Muhammed b. Ahmed. el-Câmi‘ li ahkâmi’l-Kur’ân. thk. Abdullah b. Abdulmuhsin et-Türkî. 24 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1427/2006.
31. Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed. Te’vîlâtü’l-Kur’ân. thk. Ahmet Vanlıoğlu - Bekir Topaloğlu. 18 Cilt. İstanbul: Mizan Yayınevi, 2005.
32. Mâverdî, Ebü’l-Hasan Ali b. Muhammed b. Habîb. en-Nüket ve’l-‘uyûn. thk. Seyyid b. ʿAbdulmaksûd b. ʿAbdurrahîm. 6 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
33. Mücâhid b. Cebr. Tefsîrü’l-İmâm Mücâhid b. Cebr. thk. Muhammed Abdüsselam Ebü’n-Nîl. Kahire: Dârü’l-Fikri’l-İslâmî el-Hadîse, 1410/1989.
34. Mukatil b. Süleyman. Tefsîru Mukâtil b. Süleyman. thk. Abdullah Mahmûd Şahhâte. 5 Cilt. Beyrut: Müessesetü’t-Târîhi’l-Arabî, 1423/2002.
35. Müslim b. Haccâc. Sahîhu Müslim. Riyad: Dâru Taybe, 1427/2006.
36. Râğıb el-İsfahânî, Huseyn b. Muhammed. el-Mufredât fî ğarîbi’l-Kur’ân. thk. Muhammed Seyyid Keylânî. Beyrut: Dârü’l-Ma‘rife, 1423/2002.
37. Sa‘lebî, Ebû İshâk Ahmed b. Muhammed. el-Keşf ve’l-beyân ‘an tefsîri’l-Kur’ân. thk. Hâlid b. Ali el-Ğâmidî. 33 Cilt. Cidde: Dârü’t-Tefsîr, 1436/2015.
38. San’ânî, Abdurrezzâk b. Hemmâm. Tefsîrü’l-Kur’ân. thk. Mustafa Müslim Muhammed. 3 Cilt. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1410/1989.
39. Semîn el-Halebî, Ahmed b. Yusuf. ed-Dürrü’l-masûn fî ‘ulûmi’l-Kitâb’l-meknûn. thk. Ahmed Muhammed el-Harrât. 11 Cilt. Dımaşk: Dârü’l-Kalem, ts.
40. Süyûtî, Abdurrahman b. Ebû Bekr. ed-Dürrü’l-mensûr fi’t-tefsîri bi’l-me’sûr. thk. Abdullah b. Abdulmuhsin et-Türkî. 17 Cilt. Kahire: Merkezü’l-Buhûs ve’d-Dirâsâti’l-Arabiyye ve’l-İslâmiyye, 1424/2003.
41. Taberî, Ebû Cafer Muhammed b. Cerîr. Câmi‘ü’l-beyân ‘an te’vîli âyi’l-Kur’ân. thk. Abdullah b. Abdulmuhsin et-Türkî. 26 Cilt. Kahire: Merkezü’l-Buhûs ve’d-Dirâsâti’l-Arabiyye ve’l-İslâmiyye Dâru Hecr, 1422/2001.
42. Tirmizî, Ebû İsâ Muhammed b. İsâ. el-Câmi‘ü’l-Kebîr. thk. Beşşâr ʿAvvâd Maʿrûf. 6 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Ğarbi’l-İslâmî, 2. Basım, 1996.
43. Türk, Nurdoğan. “Münafıkların Sebeb-i Nüzûle Konu Olduğu Âyetler”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 9/2 (2025), 598-634.
44. Vâhidî, Ali b. Ahmed b. Muhammed. et-Tefsîrü’l-besît. 25 Cilt. Riyad: el-Memleketü’l-Arabiyye es-Su‘ûdiyye Vizâretü’t-Ta‘lîmi’l-Âlî Câmi‘atü’l-İmâm Muhammed b. Su‘ûd el-İslâmiyye, 1430/2009.
45. Zeccâc, Ebû İshâk İbrahim. Me‘âni’l-Kur’ân ve i‘râbuh. thk. Abdulcelîl Abduh Şelebî. 5 Cilt. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1408/1988.
46. Zehebî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ahmed. Kitâbu Tezkireti’l-Huffâz. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
47. Zemahşerî, Mahmûd b. Ömer. el-Keşşâf ‘an hakâ’iki ğavâmidi’t-tenzîl ve ‘uyûni’l-ekâvîl fî vucûhi’t-te’vîl. thk. ʿÂdil Ahmed Abdulmevcûd. 6 Cilt. Riyad: Mektebetü’l-‘Ubeykân, 1418/1998.