Türkçe Eğitimi Öğretmen Adaylarının Dijital Okuryazarlıklarındaki Değişim 2020 ve 2024 Yıllarının Karşılaştırmalı Analizi: Bir Karma Yöntemler Araştırması

Yıl 2025, Sayı: 66, 4087 - 4106, 29.12.2025

Veli Gök , Murat Topal

https://doi.org/10.53444/deubefd.1635122

Öz

Bu çalışmanın amacı Türkçe eğitimi öğretmen adaylarının dijital okuryazarlık düzeylerinin 2020 (salgın dönemi) ve 2024 (üretken yapay zekâ dönemi) yılları arasındaki değişimini karşılaştırmalı olarak incelemektir. Çalışmada açıklayıcı sıralı karma yöntem deseni kullanılmış, 2020 yılında 188, 2024 yılında ise 157 Türkçe eğitimi öğrencisinden nicel veri toplanmıştır. Nicel veriler "Öğretmen Adayları İçin Dijital Okuryazarlık Özyeterlik Ölçeği" ile, nitel veriler yarı yapılandırılmış görüşme formuyla toplanmıştır. Araştırma bulgularına göre iki yıl arasında öğretmen adaylarının dijital okuryazarlık öz-yeterlik düzeylerinde (üretim, kaynak kullanabilme, uygulama kullanabilme ve destek alt boyutlarında) istatistiksel olarak anlamlı bir fark bulunmamıştır. Nitel analiz sonuçlarına göre ise 2020 yılındaki katılımcıların %54,6'sı herhangi bir teknolojik ders talebi belirtmezken, bu oran 2024'te %43,8'e düşmüştür. En dikkat çekici bulgular arasında 2024 yılında yapay zekâ öğrenme talebinin %17,8 oranıyla ikinci sırada yer alması ve 2020'de en yüksek talebin %13,6 ile yazılım/kodlama öğrenme alanında olmasıdır. Sonuç olarak öğretmen adaylarının dijital okuryazarlık öz-yeterlik algılarında nicel açıdan değişim gözlenmemekte, öğretmen adaylarının kendilerini dijital yeterlikler konusunda yeterli görmelerine rağmen bunun gerçekte farklı olduğu, güncel teknolojik gelişmelere (özellikle yapay zekâ) karşı ilgi ve farkındalığın öğretmen adaylarının küçük bir bölümünde olduğu gözlemlenmektedir.

Anahtar Kelimeler

Dijital Okuryazarlık , Öğretmen Eğitimi , Türkçe Eğitimi , Öz-yeterlik

Etik Beyan

Çalışmada kullanılan veriler etik kurallara uygun bir şekilde toplanmıştır.

Teşekkür

Çalışmada zaman ayırarak veri toplama süreçlerine katkı sunan Kastamonu Üniversitesi Eğitim Fakültesi Türkçe Eğitimi Lisans Öğrencilerine çok teşekkür ederiz.

Change in Digital Literacy of Turkish Teacher Candidates Comparative Analysis of 2020 and 2024: A Mixed Methods Research

Öz

The purpose of this study is to comparatively examine the changes in digital literacy levels of Turkish language education teacher candidates between 2020 (pandemic period) and 2024 (generative artificial intelligence period). An explanatory sequential mixed-method design was employed in the study, with quantitative data collected from 188 Turkish language education students in 2020 and 157 in 2024. Quantitative data were collected using the "Digital Literacy Self-Efficacy Scale for Teacher Candidates," while qualitative data were gathered through a semi-structured interview form. According to the research findings, no statistically significant difference was found in teacher candidates' digital literacy self-efficacy levels (in the subdimensions of production, resource utilization, application utilization, and support) between the two years. Qualitative analysis results revealed that while 54.6% of participants in 2020 expressed no demand for any technological courses, this rate decreased to 43.8% in 2024. Among the most notable findings are that artificial intelligence learning demand ranked second at 17.8% in 2024, whereas the highest demand in 2020 was in the software/coding learning domain at 13.6%. In conclusion, no quantitative change is observed in teacher candidates' digital literacy self-efficacy perceptions; despite teacher candidates perceiving themselves as competent in digital competencies, this appears to differ in reality, and interest and awareness toward current technological developments (particularly artificial intelligence) is observed only in a small proportion of teacher candidates.

Anahtar Kelimeler

Digital Literacy , Teacher Education , Turkish Language Education , Self-Efficacy

Kaynakça

• Akın, E., Akın, İ. ve Bilgin, E. (2024). Dijital okuryazarlığın Türkçe eğitimindeki yeri. MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi, 13(1), 52-65. https://doi.org/10.33206/mjss.1302575
• Alpsülün, M. ve Balıkçı, H. C. (2024). Okul yöneticilerinin yaşam boyu öğrenme eğilimleri ile dijital okuryazarlık düzeylerinin incelenmesi. Eğitim ve İnsani Bilimler Dergisi: Teori ve Uygulama, 15(29), 131-154. https://doi.org/10.58689/eibd.1415279
• Angelova, V. ve Nikolova, A. (2024). The digital competence of students preparing to become primary school teachers-perspectives for development. TEM Journal, 13(1), 375-385. https://doi.org/10.18421/TEM131-39
• Banaz, E. ve Demirel, O. (2024). Türkçe öğretmen adaylarının yapay zekâ okuryazarlıklarının farklı değişkenlere göre incelenmesi. Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Dergisi, 60, 1516-1529. https://doi.org/10.53444/deubefd.1461048
• Bandura, A. (1997). Self-efficacy: The exercise of control. W.H. Freeman.
• Bandura, A. (1986). Social foundations of thought and action: A social cognitive theory. Prentice-Hall.
• Balaman, F. ve Tiryaki, S. H. (2021). Corona virüs (Covid-19) nedeniyle mecburi yürütülen uzaktan eğitim hakkında öğretmen görüşleri. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 10(1), 52-84. https://doi.org/10.15869/itobiad.769798
• Büyüköztürk, Ş., Akgün, Ö. E., Demirel, F., Karadeniz, Ş. ve Çakmak, E. K. (2024). Bilimsel araştırma yöntemleri (36. Baskı.). Pegem Akademi Yayıncılık.
• Can, A. (2024). SPSS ile bilimsel araştırma sürecinde nicel veri analizi (12. Baskı). Pegem Akademi Yayıncılık.
• Caprara, G. V., Barbaranelli, C., Steca, P. ve Malone, P. S. (2006). Teachers’ self-efficacy beliefs as determinants of job satisfaction and students’ academic achievement: A study at the school level. Journal of School Psychology, 44(6), 473–490. https://doi.org/10.1016/j.jsp.2006.09.001
• Chemers, M. M., Hu, L. ve Garcia, B. F. (2001). Academic self-efficacy and first-year college student performance and adjustment. Journal of Educational Psychology, 93(1), 55–64. https://psycnet.apa.org/doi/10.1037/0022-0663.93.1.55
• Creswell, J. W. (2017). Araştırma Deseni Nitel, Nicel ve Karma Yöntem Yaklaşımları (Çev. S. B. Demir). Eğiten Kitap.
• Crompton, H. (2023). Evidence of the ıste standards for educators leading to learning gains, Journal of Digital Learning in Teacher Education, 39(4), 201-219. https://doi.org/10.1080/21532974.2023.2244089
• Çelik, Ö. ve Kalay, B (2024, Mayıs). Türkçe öğretmeni adaylarının dijital okuryazarlık öz yeterlik algılarının incelenmesi. XI. International Eurasian Educational Research Congress, Kocaeli Üniversitesi, Kocaeli.
• Çetin, M., Yılmaz, S. H. ve İlhan, L. (2021). Koronavirüs (Covid-19) pandemisi sürecinde uzaktan eğitim; Beden eğitimi ve spor öğretmenleri perspektifinden nitel bir araştırma. Gaziantep Üniversitesi Spor Bilimleri Dergisi, 6(2), 136-161. https://doi.org/10.31680/gaunjss.882057
• Çiftcioğlu, M. ve Işıkoğlu, N. (2023). Okul öncesi öğretmen adaylarının uzaktan eğitime yönelik tutumları ve dijital okuryazarlık becerilerinin çeşitli değişkenler açısından incelenmesi. Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 43(1), 147-181. https://doi.org/10.17152/gefad.1194652
• Damanik, J. ve Widodo, W. (2024). Unlocking teacher professional performance: exploring teaching creativity in transmitting digital literacy, grit, and instructional quality. Education Sciences, 14(4), 1-18. https://doi.org/10.3390/educsci14040384
• Direkçi, B., Akbulut, S. ve Şimşek, B. (2019). Türkçe dersi öğretim programı (2018) ve ortaokul Türkçe ders kitaplarının dijital okuryazarlık becerileri bağlamında incelenmesi. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 7(16), 797-813. https://doi.org/10.33692/avrasyad.543868
• Dünya Ekonomik Forumu (2025, 2 Şubat). The future of the jobs report. https://www.weforum.org/publications/the-future-of-jobs-report-2025
• European Commission (t.y.) Current developments on DigComp (2024-2025). https://joint-research-centre.ec.europa.eu/projects-and-activities/education-and-training/digital-transformation-education/digital-competence-framework-citizens-digcomp/current-developments-digcomp-2024-2025_en
• Ertmer, P. A. ve Ottenbreit-Leftwich, A. T. (2010). Teacher technology change: How knowledge, confidence, beliefs, and culture intersect. Journal of research on Technology in Education, 42(3), 255-284. https://doi.org/10.1080/15391523.2010.10782551
• Eshet, Y. (2004). Digital literacy: A conceptual framework for survival skills in the digital era. Journal of Educational Multimedia and Hypermedia, 13(1), 93-106. Retrieved from https://www.learntechlib.org/primary/p/4793/
• Fraser, J., Atkins, L. ve Richard, H. (2013). DigiLit leicester supporting teachers, promoting digital literacy, transforming learning. Leicester City Council.
• Günay, G. ve Özden, M. (2022). Dijital okuryazarlık becerisi ve ana dili eğitimi çerçevesinde dijital okuryazarlığa ilişkin öğrenci ve akademisyen algıları. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 27, 162-182. https://doi.org/10.29000/rumelide.1104172
• Gür, Z. B. ve Duman, S. N. (2024). Dijital okuryazarlık ile ilgili tezlerin sistematik derlemesi. Ulusal Eğitim Akademisi Dergisi (UEAD), 8(1), 126-137. https://doi.org/10.32960/uead.1434912
• Hague, C. ve Payton, S. (2010). Digital literacy across the curriculum. Futurelab.
• Hatlevik, O. E. ve Christophersen, K. A. (2013). Digital competence at the beginning of upper secondary school: Identifying factors explaining digital inclusion. Computers & Education, 63, 240–247. https://doi.org/10.1016/j.compedu.2012.11.015
• Hodges, C., Moore, S., Lockee, B., Trust, T. ve Bond, A. (2020). The difference between emergency remote teaching and online learning. T. Martindale, T. B. Amankwatia, L. Cifuentes and A. A. Piña (Ed.). Handbook of Research in Online Learning (ss.1-9). Koninklijke Brill BV, Leiden, The Netherlands.
• Howard, S. K. (2013). Risk-aversion: Understanding teachers’ resistance to technology integration. Technology, Pedagogy and Education, 22(3), 357-372. https://doi.org/10.1080/1475939X.2013.802995
• İçöz, S. ve İçöz, E. (2024). Türkçe öğretmen adaylarının yapay zekâ uygulamalarına yönelik farkındalık düzeylerinin incelenmesi. Ulusal Eğitim Dergisi, 4(3), 987-1001. Retrieved from http://www.uleder.com/index.php/uleder/article/view/500/290
• Irgatoğlu, A., Erken, V., Gürsel, G. B. ve Denizli, Ö. M. (2024). Okul idarecilerinin dijital okuryazarlık düzeylerinin incelenmesi. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, Ö14, 572-586. https://doi.org/10.29000/rumelide.1454536
• JKU (2019). Johannes Kepler University Linz. Data is Today’s Oil, AI is the New Electricity: The JKU Launches One of the First European AI Degree Programs. Retrieved from https://www.jku.at/en/news-events/news/detail/news/data-is-todays-oil-ai-is-the-new-electricity-the-jku-launches-one-of-the-first-european-ai-degr-1/
• Kara, A. ve Atmaca, S. (2024). Yabancı dil olarak Türkçe öğretenlerin dijital okuryazarlık ile dil öğreniminin desteklenmesine ilişkin görüşleri. Kana. F ve Elkıran, Y. M. (Ed.) Dijital Okuryazarlık Araştırmaları (ss. 53-70). Holistence Publications, Çanakkale.
• Kastamonu Üniversitesi (t.y). Kastamonu Üniversitesi Eğitim Bilgi Paketi Sistemi. Erişim adresi: https://ubys.kastamonu.edu.tr/AIS/OutcomeBasedLearning/Home/Index?id=vrpwf86eS!xBBx!lhB4cKn88P2A!xGGx!!xGGx!&apIdStr=vrpwf86eS!xBBx!lhB4cKn88P2A!xGGx!!xGGx!&culture=tr-TR
• Klassen, R. M. (2004). Optimism and realism: A review of self-efficacy from a cross-cultural perspective. International Journal of Psychology, 39(3), 205-230. https://doi.org/10.1080/00207590344000330
• Koehler, M. J., Mishra, P. ve Cain, W. (2013). What is technological pedagogical content knowledge (TPACK)?. Journal of Education, 193(3), 13-19. https://journals.sagepub.com/doi/pdf/10.1177/002205741319300303
• Korkmaz, M. ve Akçay, A. O. (2024). Determining digital literacy levels of primary school teachers. Journal of Learning and Teaching in the Digital Age, 9(1), 1-16. https://doi.org/10.53850/joltida.1175453
• Ma’rufah Rohmanurmeta, F., Susilo, H., Zainuddin, M. ve Hadi, S. (2024). The digital technology literacy profiles of students as prospective elementary school teachers. Cogent Education, 11(1), 233-283. https://doi.org/10.1080/2331186X.2024.2332839
• Miao, F. ve Cukurova, M. (2024). AI competency framework for teachers. UNESCO: Paris. https://doi.org/10.54675/ZJTE2084
• Miles, M. B. ve Huberman, M. A. (1994). An expanded sourcebook qualitative data analysis. Sage.
• Ng, W. (2012). Can we teach digital natives digital literacy?. Computers & Education, 59(3), 1065-1078. https://doi.org/10.1016/j.compedu.2012.04.016
• Nurzhanova, S., Stambekova, A., Zhaxylikova, K., Tatarinova, G., Aitenova, E. ve Zhumabayeva, Z. (2024). Investigation of future teachers’ digital literacy and technology use skills. International Journal of Education in Mathematics, Science, and Technology (IJEMST), 12(2), 387-405. eric.ed.gov/fulltext/EJ1413336.pdf
• Ocak, G. ve Karakuş, G. (2018). Öğretmen adaylarının dijital okuryazarlık öz-yeterliliği ölçek geliştirme çalışması. Kastamonu Education Journal, 26(5), 1427-1436. https://doi.org/10.24106/kefdergi.1931
• Okur, A. ve Demirdöven, G. (2023). Yabancı dil olarak dijital Türkçe öğretimi. Sakarya Üniversitesi Yayınları.
• Özden, M. ve Örge Yaşar, F. (2024). Eğitim fakültesi öğrencilerinin dijital yeterlikleri. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 12(3), 516-529. https://doi.org/10.16916/aded.1496401
• Özkan Kanat, B. (2023). Türkçe öğretmen adaylarının dijital yeterlilik düzeylerinin belirlenmesi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi), Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Çanakkale.
• Özşahin, K., Tanburoğlu, M., Ergin, C. K., Metin, A. ve Durmuş, S. (2024). Sınıf öğretmenlerinin dijital okuryazarlık seviyelerinin belirlenmesi: determınıng the dıgıtal lıteracy levels of class teacher. Socrates Journal of Interdisciplinary Social Studies, 10(40), 31-43. Doi: 10.5281/zenodo.11031711
• Öztürk, Y. ve Budak, Y. (2019). Öğretmen adaylarının kendilerine yönelik dijital okuryazarlık değerlendirmelerinin incelenmesi. Kesit Akademi Dergisi, 21, 156-172. https://dergipark.org.tr/en/pub/kesitakademi/issue/59817/863676
• Pajares, F. (1996). Self-efficacy beliefs in academic settings. Review of Educational Research, 66(4), 543–578. https://doi.org/10.3102/00346543066004543
• Ravitch, S.M. ve Carl, N. M. (2019). Qualitative research: bridging the conceptual, theoretical, and methodological. Sage.
• Redecker, C. ve Punie, Y. (2017). European Framework for the Digital Competence of Educators: DigComp Edu. Luxembourg, Luxembourg: Publications Office of the European Union. https://doi.org/10.2760/159770
• Saenab, S., Saleh, A. R., Adnan, A., Annabawi, A. R. ve Hasanuddin, H. (2024). Differences in digital literacy skills of prospective science teacher at makassar state university based on batch. JURNAL IPA TERPADU, 8(1), 120-131. http://eprints.unm.ac.id/id/eprint/35549
• Santillan, K. F. ve Escarlos, G. (2024). Emotional intelligence and digital literacy on professional competence of basic education teacher. Educational Administration: Theory and Practice, 30(4), 2475-2487. https://kuey.net/index.php/kuey/article/view/1877
• Sarikaya, B. (2024). Türkçe öğretmenlerinin dijital okuryazarlık düzeylerinin belirlenmesi. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 21(1), 212-229. https://doi.org/10.33711/yyuefd.1415874
• Sarikaya, B. (2019). Türkçe öğretmeni adaylarının dijital okuryazarlık durumlarının çeşitli değişkenler açısından değerlendirilmesi. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 12(62), 1098-1107. https://doi.org/10.17719/jisr.2019.3122
• Schunk, D. H. ve Pajares, F. (2002). The development of academic self-efficacy. In A. Wigfield ve J. S. Eccles (Ed.), Development of achievement motivation (ss. 15–31). Academic Press.
• Shamsher, S. ve Iqbal, K. (2024). Relationship between Digital Literacy Skills, Attitude towards Teaching Profession and Academic Motivation among Prospective Teachers. VFAST Transactions on Education and Social Sciences, 12(1), 24-32. https://doi.org/10.21015/vtess.v12i1.1704
• Siemens, G., Gašević, D. ve Dawson, S. (2015). Preparing for the digital university: A review of the history and current state of distance, blended and online learning. https://researchmgt.monash.edu/ws/portalfiles/portal/256525723/256524746_oa.pdf
• Spante, M., Hashemi, S. S., Lundin, M. & Algers, A. (2018). Digital competence and digital literacy in higher education research: Systematic review of concept use. Cogent Education, 5(1), 1-21. https://doi.org/10.1080/2331186X.2018.1519143
• Süğümlü, Ü. ve Aslan, S. (2022). The use of web 2.0 tools in mother-tongue instruction: Teachers’ experiences. International Journal of Education and Literacy Studies, 10(1), 124-137. https://doi.org/10.7575/aiac.ijels.v.10n.1p.124
• Sülün, S., Demirok Sülün, M., Akdan Birgül, A. ve Özcan, H. (2024). Dijital okuryazarlığın eğitimdeki rolüne yönelik öğretmen değerlendirmeleri. Ulusal Eğitim Dergisi, 4(3), 1045 –1058. https://doi.org/10.5281/zenodo.10909770
• Şengül Bircan, T. ve Aydın, K. (2024). Çağın becerisi: dijital okuryazarlık ve sosyal bilgiler öğretmen adayları. ASOS JOURNAL, 12(153), 71-85. http://dx.doi.org/10.29228/ASOS.76619
• Şengül, M. ve Demirel, A. (2022). The relationship between the digital literacy levels of turkish language teacher candidates and their attitudes towards digital writing. International Journal of Education and Literacy Studies, 10(4), 19-26. http://dx.doi.org/10.7575/aiac.ijels.v.10n.4p.19
• Teo, T. (2009). Modelling technology acceptance in education: A study of pre-service teachers. Computers & Education, 52(2), 302–312. https://doi.org/10.1016/j.compedu.2008.08.006
• Tetik, M. ve Özkan, P. (2024). İlköğretim kurumlarında görev yapan öğretmenlerin dijital okuryazarlığı ile öğretmen liderliği arasındaki ilişkinin incelenmesi. Eğitim Teknolojisi Kuram ve Uygulama, 14(1), 27-65. https://doi.org/10.17943/etku.1275380
• Tondeur, J., van Braak, J., Ertmer, P. A. ve Ottenbreit-Leftwich, A. (2017). Understanding the relationship between teachers’ pedagogical beliefs and technology use in education: A systematic review of qualitative evidence. Educational Technology Research and Development, 65(3), 555–575. https://doi.org/10.1007/s11423-016-9481-2
• Tomczyk, L. ve Fedeli, L. (2021). Digital Literacy among Teachers—Mapping Theoretical Frameworks: TPACK, DigCompEdu, UNESCO, NETS-T, DigiLit Leicester. In Proceedings of the 38th International Business Information Management Association (IBIMA) (ss. 244-252). International Business Information Management Association.
• Toraman, S. (2021). Karma yöntemler araştırması: Kısa tarihi, tanımı, bakış açıları ve temel kavramlar. Nitel Sosyal Bilimler, 3(1), 1-29. https://doi.org/10.47105/nsb.847688
• Tutar, H. (2022). Nitel araştırmalarda geçerlilik ve güvenilirlik: bir model önerisi. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(Özel Sayı 2), 117-140. https://doi.org/10.18037/ausbd.1227323
• Tschannen-Moran, M. ve Hoy, A. W. (2001). Teacher efficacy: Capturing an elusive construct. Teaching and Teacher Education, 17(7), 783–805. https://doi.org/10.1016/S0742-051X(01)00036-1
• UNESCO (2018). UNESCO ICT Competency Framework for Teachers (Version 3). UNESCO, Paris.
• Usher, E. L. ve Pajares, F. (2008). Sources of self-efficacy in school: critical review of the literature and future directions. Review of Educational Research, 78(4), 751–796. https://doi.org/10.3102/0034654308321456
• Yaşar, Ç. ve Sarıtaş, M. T. (2024). Böte öğretmen adaylarının dijital okuryazarlık beceri düzeylerinin incelenmesi. International Journal of Educational and Social Sciences, 3(1), 1-17. https://doi.org/10.5281/zenodo.11316718
• Yıldırım, A. ve Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (12.baskı). Seçkin Yayıncılık.
• Yılmaz, E. O. ve Toker, T. (2022). Covid-19 salgını öğretmenlerin dijital yeterliliklerini nasıl etkiledi?. Milli Eğitim Dergisi, 51(235), 2713-2730. https://doi.org/10.37669/milliegitim.896996
• Yılmaz, Ö. (2021). Öğretmen adaylarının dijital okuryazarlık beceri düzeylerine ilişkin görüşlerinin değerlendirilmesi. Elektronik Eğitim Bilimleri Dergisi, 10(19), 17-27. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1533546
• YÖK. (2020). Yükseköğretim Kurulu. Yükseköğretimde dijital dönüşüm projesi tüm hızıyla devam ediyor. Yerli imkânlarla geliştirilen “uzaktan öğretim platformu” 15 üniversitenin hizmetine sunuldu. Başkan saraç: “yükseköğretimde dijital dönüşüm projemizin 3. aşamasına geçmiş bulunuyoruz. https://tto.sirnak.edu.tr/tr/aktivite/yerli-imk-nlarla-gelistirilen-uzaktan-ogretim-platformu-15-universitenin-hizmetine-sunuldu/34297
• Zimmerman, B. J. (2000). Self-efficacy: An essential motive to learn. Contemporary Educational Psychology, 25(1), 82–91. https://doi.org/10.1006/ceps.1999.1016