TÜRK DÜŞÜNCESİNDE DİLİN FELSEFESİ: ZİYA GÖKALP’TAN DOĞAN ÖZLEM’E KÜLTÜR, ANLAM VE KİMLİK ÜZERİNE BİR İNCELEME

Öz

Bu çalışma, Türk düşünce geleneğinde dil felsefesine yön veren dört temel figür—Ziya Gökalp, Hilmi Ziya Ülken, Cemil Meriç ve Doğan Özlem—üzerinden dilin felsefi konumunu karşılaştırmalı olarak incelemektedir. Söz konusu düşünürler için dil, yalnızca bir iletişim aracı değil; aynı zamanda kültürün, kimliğin ve düşüncenin taşıyıcısıdır. Gökalp’in milli birliğe dayalı dil anlayışı; Ülken’in tarihsel ve kültürel sentez arayışı; Meriç’in kavramsal bağımsızlığa yönelik eleştirileri ve Özlem’in hermenötik temelli yorumcu yaklaşımı, Türk düşüncesinde dilin çok katmanlı bir felsefi mesele olduğunu ortaya koymaktadır. Çalışma ayrıca, Türkçenin felsefi düşünce üretimi açısından imkânlarını değerlendirmekte; bu bağlamda Türkçenin, tarihsel ve kültürel özgünlüğüyle felsefi ifade kapasitesine sahip bir dil olduğu savunulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Dil Felsefesi
• Türk Düşüncesi
• Ziya Gökalp
• Cemil Meriç
• Yorumsal Anlam
• Hermenötik
• Felsefi Dil.

THE PHILOSOPHY OF LANGUAGE IN TURKISH THOUGHT: AN INQUIRY INTO CULTURE, MEANING, AND IDENTITY FROM ZIYA GÖKALP TO DOĞAN ÖZLEM

Öz

This study offers a comparative examination of the philosophies of language articulated by four pivotal figures in Turkish intellectual history: Ziya Gökalp, Hilmi Ziya Ülken, Cemil Meriç, and Doğan Özlem. For these thinkers, language is not merely a tool for communication but a constitutive element of culture, identity, and philosophical thought. While Gökalp emphasizes national cohesion, Ülken focuses on historical-cultural synthesis, Meriç critiques conceptual dependency, and Özlem develops a hermeneutical and interpretive framework. The article argues that these approaches collectively reflect a multifaceted understanding of language within Turkish philosophical discourse. Furthermore, it evaluates the philosophical potential of the Turkish language, asserting its capacity to generate original thought within its own historical and cultural matrix.

Anahtar Kelimeler

• Philosophy of Language
• Turkish Thought
• Ziya Gökalp
• Cemil Meriç
• Interpretive Meaning
• Hermeneutics
• Philosophical Language

Kaynakça

1. Akarsu, B. (1983). Felsefe dili olarak Türkçe. B. Akarsu ve T. Yücel (Haz.), Macit Gökberk armağanı içinde (ss. 49-72). TDK Yayınları.
2. Avşar, D. (2024). Dilbilimden Jacques Lacan’a dilin ontolojik doğası. BAYÜ Sosyal Bilimler Dergisi, 7(14), 1-14. https://izlik.org/JA72TD35YG
3. Critchley, S. (2001). Continental philosophy: A very short introduction. Oxford University Press.
4. Derrida, J. (1976). Of grammatology (G. Spivak, Çev.). Johns Hopkins University Press.
5. Divlekçi, C. (2007). Dil düşünce ilişkisi bağlamında Cemil Meriç'in dil hassasiyeti. Eskiyeni, (4), 105-111. https://izlik.org/JA82LG37TK
6. Doğrucan, A. ve Doğrucan, M. F. (2019). Felsefe ve bilim açısından Türkçe. Türk Dünyası Araştırmaları, 122(241), 445–458.
7. Dummett, M. (1993). Origins of analytical philosophy. Harvard University Press.
8. Durkheim, É. (1995). The elementary forms of religious life (K. E. Fields, Çev.). The Free Press. (Orijinal eser 1912'de yayımlanmıştır)

9. Foucault, M. (1977). Discipline and punish: The birth of the prison (A. Sheridan, Çev.). Vintage Books. (Orijinal eser 1975'te yayımlanmıştır)
10. Gadamer, H.-G. (2004). Truth and method (2. bs., J. Weinsheimer ve D. G. Marshall, Çev.). Continuum.
11. Gökalp, Z. (1976). Türkçülüğün esasları (M. Kaplan, Haz.). Millî Eğitim Basımevi.
12. Hacıfevzioğlu, A. U. (2024). Doğan Özlem’in tekilci, tarihselci ve yorumlamacı yaklaşımı perspektifinden “gelenek” kavramı ve aydınlarımız. Temaşa Felsefe Dergisi, 22, 78–87. https://doi.org/10.55256/temasa.1535241
13. Heidegger, M. (1998). Letter on humanism. W. McNeill (Ed.), Pathmarks içinde (F. A. Capuzzi ve J. G. Gray, Çev., ss. 239–276). Cambridge University Press. (Orijinal eser 1947'de yayımlanmıştır)
14. Meriç, C. (2005a). Bu ülke (33. bs.). İletişim Yayınları.
15. Meriç, C. (2005b). Jurnal I. İletişim Yayınları.
16. Özlem, D. (2012). Bilim felsefesi. Notos Yayınları.
17. Özlem, D. (2013). Metinlerle hermeneutik dersleri II. Notos Kitap.
18. Özlem, D. (2015). Türkçede felsefe. Notos Kitap.
19. Ricœur, P. (1981). Hermeneutics and the human sciences: Essays on language, action and interpretation (J. B. Thompson, Ed. ve Çev.). Cambridge University Press.
20. Taşdelen, V. (2013). Bir felsefe dili olarak Türkçenin imkânları. Diriliş yolunda Türk düşüncesi: Necati Öner’e armağan içinde (ss. 141–161). Türk Kültürü Araştırma Enstitüsü.
21. Taşdelen, V. (2025). Hilmi Ziya Ülken’de Türkçenin bir felsefe dili olarak inşası sorunu. Selçuk Türkiyat, 64, 109–128. https://doi.org/10.21563/sutad.1363995
22. Ülken, H. Z. (1953). Cemiyet ve dil. Belleten Türk Dili Araştırmaları Yıllığı, 1, 29-44.
23. Ülken, H. Z. (1992). Türkiye'de çağdaş düşünce tarihi (3. bs.). Ülken Yayınları.
24. Wittgenstein, L. (2020a). Tractatus logico-philosophicus (O. Aruoba, Çev., 7. bs.). Metis Yayınları.
25. Wittgenstein, L. (2020b). Felsefi soruşturmalar (H. Barışcan, Çev., 5. bs.). Metis Yayınları.