ORTA ÇAĞ’DA AVRUPA VE İSLAM DÜNYASINDA GÖZ HASTALIKLARINA BIR BAKIŞ

Öz

Çalışmada, VI. yüzyıl ile XV. yüzyıllar arası dönemde Avrupa’da ve İslam dünyasında göz hastalıkları ve tedavi yöntemlerine yönelik çalışmalara yer verilmiştir. Roma İmparatorluğu’nun yıkılması ve Germen kavimlerin gelişi, Hıristiyanlık dininin etkisiyle ortaya çıkan skolastik düşüncenin batı tıbbına olumsuz etkisi kaynaklara dayanılarak irdelenmiştir. Çalışmanın amacı Orta Çağ’da batı ve İslam dünyasında meydana gelen göz hastalıklarına yönelik çalışmaları karşılaştırmalı olarak ortaya koymaktır. Bunun için önce batıda yapılan çalışmalara ve arkasından İslam dünyasındaki gelişmelere değinilmiş, Orta Çağ’da kullanılan tıbbi aletler ile yazılan eserlere yer verilmiştir. Batıdaki tıbbi gelişmeler, manastır dönemi ve Yahudi hekimlerin İslam dünyasından yaptıkları tercümelerle başlayan uyanış dönemi olarak iki kısımda ele alınmıştır. Bizans’tan, skolastik düşünce sebebiyle gönderilen hekimlerin İslam coğrafyasına geçmesi ve Grekçe, Süryanice pek çok eserin Arapçaya çevrilmesiyle İslam dünyası altın yıllarını yaşamıştır. Hastane geleneğinin Emevîlere kadar uzandığı İslam dünyasındaki Mısır Kalavun Hastanesi örnek alınarak batıda yeni hastaneler inşa edilmiştir. İslam âlimleri, çöl kumları sebebiyle ortaya çıkan göz tedavisi ve cerrahisi konusunda ileri seviyelere ulaşmış, batı dünyası, göz hastalıkları tedavisi ve cerrahisi konusunda İslam dünyasının gerisinde kalmıştır. Günahlardan korunmak amacıyla hastalara yardım eden din adamlarının faaliyetleri, XII. yüzyılda papalık tarafından yasaklanmıştır. Diplomalı ve diplomasız hekimler hastaları tedavi etmiştir. Oftalmoloji konusunda yazılan eserlerde, göz hastalıklarının nedenleri, tedavi yöntemleri ve cerrahide kullanılan aletler sınıflandırılmıştır. Araştırmamız göz hastalıkları ve tedavilerinde medeniyetlerin birbirlerini etkilediğini ortaya koymuştur. Ayrıca Orta Çağ tıbbında tüm hastalıkların tedavilerinde aynı yöntemlerin uygulandığı tespit edilmiştir. Bilimsel çalışmaların gelişmesinde dinlerin bakış açısının ve siyasi otorite baskısının beyin göçüne etkisi ortaya konmuştur.

Anahtar Kelimeler

• göz hastalıkları
• batı tıbbı
• islam tıbbı
• orta çağ
• hekim
• cerrahi

AN OVERVİEW OF EYE DİSEASES İN MEDİEVAL EUROPE AND THE ISLAMİC WORLD

Öz

This study examines eye diseases and their treatments in Europe and the Islamic world between the 6th and 15th centuries. Drawing on historical sources, it analyzes the negative effects of the collapse of the Roman Empire, the arrival of the Germanic tribes, and the rise of scholastic thought under Christianity on Western medicine. The aim is to provide a comparative perspective on medical approaches to ophthalmology in the Middle Ages.The research first addresses developments in the West, then turns to the Islamic world, with attention to medical instruments and written works. Western progress is considered in two phases: the monastic period and the revival initiated through translations of Islamic medical texts by Jewish physicians. In contrast, the Islamic world entered a golden age as many Greek and Syriac works were translated into Arabic and hospitals, such as the Qalawun Hospital in Egypt, inspired similar institutions in the West. Islamic scholars, facing eye conditions common in desert climates, achieved significant advances in ophthalmology, while Western medicine lagged behind.By the 12th century, clerical involvement in patient care was prohibited by the papacy, and both licensed and unlicensed physicians treated patients. Works on ophthalmology classified causes of eye diseases, treatments, and surgical instruments. The study concludes that civilizations influenced one another in medical practice, that similar therapeutic methods were applied across diseases, and that both religious perspectives and political pressures shaped scientific development and contributed to brain drain.

Anahtar Kelimeler

• oftalmoloji
• western medicine
• islamic medicine
• middle ages
• physician
• surgeon

Kaynakça

1. Arslan, İ., (2014). Muktedir Billâh döneminde Abbasiler. (1.baskı). Okur Akademi Yayınları.
2. Arslan, İ., (2019). Hz. Peygamber’i doğru anlamak III Medine dönemi (1. baskı). Okur Akademi Yayınları.
3. Arslan, İ.,(2023). Müslümanların tarihi I Hulefâ-yi Râşidîn dönemi (2.baskı). Okur Akademi Yayınları.
4. Aynacı, M., (2012). Divan şiirinde geçen göz hastalıklarının klâsik dönem tıp metinleri ekseninde değerlendirilmesi. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi,9(1), s. 43. https://doi.org/10.15247/dev.92
5. Atabek, E., (1977). Orta Çağ tababeti. İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Yayınları.
6. Aydın, E., (2006). Dünya ve Türk tıp tarihi (2. baskı). Güneş Kitapevi.
7. Bakır, A., (2025, Temmuz 28). Geç Orta Çağ Avrupa’sında Tıp ve Tababet. Orta Çağ Araştırmaları Dergisi,1(1),108. https://dergipark.org.tr/tr/pub/oad/issue/41498/480882
8. Bakır, A., & Ülgen, P. (2009). Geç Ortaçağlarda Avrupa’da kent ve kentsel yaşam hakkında bir değerlendirme. Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7(2), 127–142. https://www.ajindex.com/dosyalar/makale/acarindex-1423874640.pdf

9. Bayat, A.H.(1989). Ali b. Îsâ el-Kehhâl (2.cilt, s.401). Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi.
10. Bayat, A. H., (2016). Tıp tarihi (3. baskı). Merkezefendi Tıp Derneği Pınarbaşı Matbaacılık.
11. Ceyhan, D., Uçar, M., ve Ataç, A., (2025, Temmuz 28). Farklı İki Kültürün İlk Göz Hastalıkları Kitabı: Mürşid ve Ophthalmodouleia. Türkiye Klinikleri Tıp Etiği-Hukuku-Tarihi Dergisi,15(2),57. https://www.turkiyeklinikleri.com/article/tr-farkli-iki-kulturun-ilk-goz-hastaliklari-kitabi-mursid-ve-ophthalmodouleia-47976.html.
12. Curtis, D. R. (2013). The emergence of concentrated settlements in medieval Western Europe: Explanatory frameworks in the historiography. Canadian Journal of History, 48(2), 223–233. https://www.academia.edu/1935375/The_emergence_of_concentrated_settlements_in_medieval_Western_Europe_Explanatory_frameworks_in_the_historiography
13. Çakmak, H. B., (2011). Göz kapağı hastalıkları orta çağ İslām dönemi eser ve tercümelerinde yeri. [Yayımlanmamış doktora tezi]. Hacettepe Üniversitesi.
14. Çiftçi, M. D. ve Açıkel, Y., (2021). Kur’ân’da ve Hadislerde Sağlıklı Beslenme ve Obezite. İslām Medeniyeti Araştırmaları Dergisi,6(1),104-107. https://doi.org/10.20486/imad.909871
15. Erdemir, A., (2014). Tıp tarihi(1. baskı). Nobel Kitabevi.
16. Davletşin, G., (2013). Türk Tatar kültür tarihi. (Çev. Albina Tuzcu). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
17. Dönmez, S., (2025, Temmuz 28). Skolastik üzerine kavramsal bir analiz. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 5(2), 128. https://dergipark.org.tr/tr/pub/cuilah/issue/4169/54636
18. Genç, Ö. (2020, 5 Ağustos). Orta Çağ Avrupası’nda banyo ve temizlik kültürü – 1 [Söyleşi]. Akademik Tarih. https://www.akademiktarihtr.com/ortacagdatemizlik1
19. Genç, R., (1997). Kaşgarlı Mahmut’a göre XI. yüzyılda Türk dünyası (1. baskı). Türk Kültürü Araştırma Enstitüsü Yayınları.
20. Fernandez, A. & Gonzales, B. (2022). The transformation of private space in the late Middle Ages: Rooms and standards of living in the Kingdom of Valencia (1280–1450). Urban History, 48(4), 782–806. https://doi.org/10.1177/0096144220967990
21. Göde, K., (1992). Türk-İslam kültür ve medeniyet tarihi (1. baskı). Erciyes Üniversitesi Yayınları.
22. Günaltay, Ş., (2025, Temmuz 28). İbn-i Sina’nın şahsiyeti ve milliyeti meselesi. Belleten, 4(13),6. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3648946.
23. Helvacıoğlu,F.,Şencan, S., Tunç, Z., Uyar, O.M. ve Kapran, Z., (2025, Temmuz 28). Katarakt ve güncel tedavi yaklaşımları. Maltepe Tıp Dergisi, 6(1), 31. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/954165
24. Hoy, İ., (2007). Orta Çağ’da batı tıbbı (1. baskı). İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Yayınları.
25. İbrahim b. Abdullah, Ala’im-i cerrahin cerrahname, (Çev. Mehmet Gürlek), İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2016.
26. İbni Batuta, İbn Batuta seyehatnamesi, (Çev. Ramazan Şeşel). 2023.Yeditepe Yayınları.
27. İbni Sina, el Kanun fi’t-tıbb birinci kitap, (Çev. Esin Yahya).1995. Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
28. İmamüddin, S. M., (1990). Endülüs siyasi tarihi. (Çev. Yusuf Yazar). Rehber Yayınları.
29. Kafesoğlu, İ., (2002). Türk milli kültürü (48. baskı). Ötüken Yayınları.
30. Kafesoğlu, İ., (2014). Selçuklular ve Selçuklu tarihi üzerine araştırmalar. Ötüken Yayınları.
31. Karaimamoğlu, T. (2025, Temmuz 28). Orta Çağ Avrupası’nda tıp kültürü ve gelişmeleri. Journal of History and Future, 3(2), 48. https://doi.org/10.21551/jhf.316625
32. Karaimamoğlu, T. (2025, Temmuz 28). Orta Çağ Avrupası’nda hastanelerin kuruluş süreci ve üstlendikleri görevler. Journal of History School, 15(56), 93. http://dx.doi.org/10.29228/Joh.52579
33. Kaya, F. D., (2023). Türkiye Selçukluları ve beylikler döneminde tıp ilmi. [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi
34. Keleş, H., (2025, Temmuz 28). Endülüs’te tıp. Darüşşifa İslam Tıp Tarihi Araştırmaları Dergisi, 1(1),57-69. https://isamveri.org/pdfdrg/G01506/2022_1/2022_1_KELESH.pdf
35. Kitab-ı Mukaddes Şirketi (2015). Kitabı Mukaddes Çevrimiçi. https://www.kitabimukaddes.com/
36. Kitapçı, Z. (1995). Orta Asya Türklüğünün büyük İslam kültür ve medeniyetindeki yeri (1. Baskı). Dizgi Ezgi Yayın.
37. Kortel, S. H., (2020). Delhi sultanlığı devrinde tıpla ilgili gelişmelere bir bakış (XIII-XIV. Yüzyıllar). E. Altan, M. Kesik ve M.Öztürk (Ed.), Orta çağ tarihçiliğinde bir duayen prof dr. Abdülkerim Özaydın’a armağan, (s.461). Bilge Kültür Sanat.
38. Köker, A. H. ve Erdoğan, Y., (1986, Mart). Konyalı Hekim Hacı Paşa 1335-1453. Konyalı Hekim Hacı Paşa Kongresi’, Erciyes Üniversitesi Gevher Nesibe Tıp Tarihi Enstitüsü. Kayseri.
39. Lyons, A. S. ve Petrucelli, R. J., (1997). Çağlar boyu tıp. (Çev. Nilgün Güdücü). OMAŞ Yayınları.
40. Nasuhioğlu, İ., (1974). Tıp tarihine kısa bir bakış. Ayyıldız Matbaacılık.
41. Öngül, A., (2021). Selçuklu kültür ve medeniyeti (1. Baskı). Çamlıca Yayınları.
42. Özçelik, S., (2001). Kitabul mühimmat. Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
43. Özsoy, E., (2002, Eylül). Bizans’ta tıp ve kadın hekimler, 38. Uluslararası Tıp Tarihi Kongresi. N.Sarı, A.H.Bayat, Y.Ülman ve M.Işın (Ed). Ankara.
44. Öztürk, L., (2013). İslām tıp tarihi üzerine incelemeler (1. baskı). Ensar Neşriyat.
45. Perk, H, (2015). Belgeler ve objelerle göz hekimliği, Haluk Perk sağlık koleksiyonu. Zeytinburnu Belediyesi Kültür Yayınları.
46. Sartagun, E., (1978). Selçuklular’da tıb ve tıb kuruluşları. Vakıflar Dergisi, 1(1), 313-323.
47. Serdar, M. (2015). Geç Ortaçağlarda Batı Avrupa'da hastaneler ve tıp eğitimi (Yayımlanmamış doktora tezi). Gaziosmanpaşa Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Anabilim Dalı, Ortaçağ Tarihi Bilim Dalı.
48. Serdar, M. (2020). İbn Sînâ ve el-Kânûn fi’t-Tıbb eserinin Orta Çağ Avrupa’sı tıp fakülteleri ders müfredatlarına tesiri. Selçuklu Araştırmaları Dergisi, 12(12), 71–99. https://dergipark.org.tr/tr/pub/usad/issue/55842/773089
49. Serdar, M, (2025, Eylül 13). Orta Çağ Avrupa’sında bir tıp okulu: Montpellier. Orta çağ Araştırmaları Dergisi, 3(1), 98. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1168787
50. Sezgin, F. (2008). İslam’da bilim ve teknik (2. baskı, Cilt IV). İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları
51. Şahin, S. (2015). Orta Çağ Avrupa’sının tıp merkezi: Salerno Tıp Okulu. International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 10(5), 397–416. https://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.7973
52. Taneri, A., (1993). Türk Devlet geleneği dün-bugün (1. baskı). Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.
53. Tez, Z.i, (1991). Orta Çağ’da İslām dünyasında bilim ve teknik (1. baskı). Dicle Üniversitesi Yayınları.
54. Topuzoğlu, T. R. (1997). Halil b. Ahmed. (19.cilt, ss.309-312 Türkiye Diyanet Vakfı İslām Ansiklopedisi.
55. Universita Degli Studi Di Salerno. (2025, Eylül 23). Üniversite tarihi. https://web.unisa.it/en/university/history
56. Uzel, İ. ve Süveren, K., (1999). Şerafeddin Sabuncuoğlu mücerreb-name (İlk Türkçe deneysel tıp eseri -1468). Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
57. Ünver, S., (2024). Selçuk tababeti (3. baskı). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
58. Üzel, H. M., (2013). Dünden bugünlere benim tıbbıyem ve üniversitem (1. baskı). Nobel Kitapevleri.
59. Yiğit, İ., Kaya, Z., Gölge, S., Şengül, E. ve Kök, R., (2025, Eylül 23). Orta Çağ Avrupa Düşüncesinde Dünya İmajı: t o haritaları. International Journal Social Science Research,2(2),84. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/381989