ASKERÎ VESAYETTEN DEMOKRATİK MEŞRUİYETE: TALAT AYDEMİR’İN DARBE GİRİŞİMLERİ KARŞISINDA İSMET İNÖNÜ

Öz

1960 Darbesi, Türk Siyasetinde etkisini uzun süre gösterecek olan darbe geleneğinin başlamasına neden olmuştur. Darbeden sonra Türk Silahlı Kuvvetleri bünyesinde kurulan Milli Birlik Komitesi içinde birlik sağlanamamış, komitenin bir bölümü yönetimin sivillere devredilmesini savunurken diğer bölümüyse yönetimin sivillere bırakılmaması gerektiğini savunmuştur. Bir kanadını Albaylar Cuntası olarak bilinen ve Albay Talat Aydemir’in liderliğini üstlendiği grup, mevcut durumun sürdürülemez olduğunu iddia ederek 1962 yılında yeni bir darbe teşebbüsünde bulunmuşlardır. 22 Şubat 1962 tarihinde başlayan darbe girişimi, önce İsmet İnönü Başbakanlığındaki hükümet ve Genelkurmay Başkanlığını hazırlıksız olarak yakalasa da bu şaşkınlığını üzerinden atan ve durumun ciddiyetini anlayan İsmet İnönü, hemen harekete geçerek darbenin bastırılmasında liderliği üstlenmiştir. Gece boyu oynadığı etkili stratejiyle önce Talat Aydemir’in askeri ve psikolojik üstünlüğünü kırarak durumu eşitlemiş, ardından gerek Hava Kuvvetlerinin etkisi gerekse de ordu içerisindeki güçlü konumu sayesinde girişimin başarısız olmasında baş rolü oynamıştır. Başarısız ilk girişiminin ardından emekli edilen Talat Aydemir ise darbe hevesinden vazgeçmemiş ve yaklaşık bir yıl sonra Mayıs 1963 yılında ikinci kez darbe teşebbüsünde bulunmuştur. Ancak bu girişimi de İsmet İnönü engeline takılarak yeniden başarısız olmuş ve tutuklanarak yargılanmıştır. Her iki girişimi de başarılı bir şekilde savuran İsmet İnönü’nü, Türk siyasetini büyük bir tehlikeden kurtararak ülkede demokrasinin tesis edilmesinde büyük rol oynamıştır.

Anahtar Kelimeler

• Askeri Darbeler
• İsmet İnönü
• Milli Birlik Komitesi
• Talat Aydemir
• Türk Silahlı Kuvvetleri.

FROM MILITARY TUTELAGE TO DEMOCRATIC LEGITIMACY: İSMET İNÖNÜ IN THE FACE OF TALAT AYDEMİR’S COUP ATTEMPTS

Öz

The 1960 coup initiated a tradition of military interventions that deeply shaped Turkiye’s politics. Following the coup, divisions emerged within the National Unity Committee of the Turkish Armed Forces. While some members supported transferring power to civilians, others opposed it. A faction known as the Colonels’ Junta, led by Colonel Talat Aydemir, claimed the situation was untenable and launched a coup attempt on 22 February 1962. Although initially catching the government of İsmet İnönü and the General Staff off guard, İnönü quickly grasped the gravity of the crisis. Taking decisive action, he assumed leadership, broke Aydemir’s military and psychological advantage, and-supported by the Air Force and his authority within the army-played a key role in quelling the attempt. Retired after this failure, Aydemir remained determined and staged a second coup in May 1963. Yet this too collapsed, largely due to İnönü’s resistance, leading to Aydemir’s arrest and trial. By defeating both attempts, İnönü not only safeguarded the government but also played a vital role in protecting democratic order in Turkiye.

Anahtar Kelimeler

• Military Coups
• İsmet İnönü
• National Unity Committee
• Talat Aydemir
• Turkish Armed Force.

Kaynakça

1. 3 Parti Bakanlıkların Taksiminde Anlaşmaya Vardı. (1962, Haziran 24). Cumhuriyet, 1.
2. Ahmad, F. (1977). The Turkish Experiment in Democracy 1950-1975. Royal Institute of International Affairs.
3. Ahmad, F. (1993). The Making of Modern Turkey. Routledge.
4. Askerî Disiplin Yeniden Sağlandı. (1963, Mayıs 23). Hürriyet, 3.
5. Aslaner, M. (2022). İKİ DARBE ARASINDA TÜRKİYE’DE DEMOKRASİ (1960-1980). Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 12(2), 579-607.
6. Aydemir, T. (1966). Ve Talat Aydemir Konuşuyor. May Yayınları.
7. Basın Neden Önceden Uyaramadı. (1962, Haziran 1). Forum Dergisi, (Temmuz 196), 23.
8. Başbakanlık Kararlar Dairesi Başkanlığı. (1963, 21 Mayıs). 20/21 Mayıs 1963 gecesi, Anayasayı ihlal amacını güden silahlı bir ayaklanma hareketi meydana geldiğinden Ankara, İstanbul ve İzmir'de sıkıyönetim ilan edilmesi [Arşiv belgesi]. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA). Fon Kodu: 30-18-1-2, Yer No: 170-26-7.

9. Bir Kısım Askerî Birlikler Harekete Geçerek Gürsel’den Meclisin Feshini İstediler. (1962, Şubat 23). Cumhuriyet, 1.
10. Birand, M. A. (Direktör). (2021, Mart 12). 12 Mart Belgeseli [Video kaydı]. https://youtu.be/UcCKCx5G0dM?si=D1K-Q_ggqP-m3jIj
11. Börklüoğlu, L. (2010). 27 Mayıs 1960 Askeri Müdahalesi Sonrası Türkiye’de Ordu-Siyaset İlişkisi (1960-1965) [Yüksek Lisans Tezi]. Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi.
12. Börklüoğlu, L. (2017). 27 Mayıs Askeri Darbesi Sonrasında Ordu İçinde İktidar Mücadelesi: Milli Birlik Komitesi ve Silahlı Kuvvetler Birliği. Osmaniye Korkut Ata Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 1(2), Makale 2.
13. Çakmak, D. (2008). Türkiye’de Asker-Hükümet İlişkisi: Albay Talat Aydemir Örneği. Gazi Akademik Bakış, 1(2), Makale 2.
14. Çavuşoğlu, H. (2019). Talat Aydemir’in Darbe Girişimlerinin Türk Siyasal Hayatına Etkileri: IV (E. Çoban, A. Erbaşı, E. Karakoç, & F. Karasioğlu, Ed.; IV, s. 459). Gece Akademi.
15. Darbe Teşebbüslerinin Toplumsal Arka Planı. (1963, Haziran). Yön Dergisi, 12-16.
16. Demir, Y. (2006). Albay Talat Aydemir’in Darbe Girişimleri. Journal of Modern Turkish History Studies, 5(13), 155-171.
17. Deniz, O. (2003). Parola: Harbiyeli Aldanmaz (2. Baskı). Yapı Kredi Yayınları.
18. Dün Gece Yarısı Ankara’da Silâhlı Bir İhtilâl Hareketi Oldu. (1963, Mayıs 21). Cumhuriyet, 1.
19. Ertürk, Y. (2023). 27 Mayıs 1960 Askeri Darbesi ve Darbe Sürecinde Silahlı Kuvvetler İçindeki Bölünme ve Rekabet. Türk Dünyası Araştırmaları, 134(264), Makale 264. https://doi.org/10.55773/tda.1121453
20. Eser, G. (2017). İngiliz Basınında Talat Aydemir’in Darbe Girişimleri. İçinde A. Ekinci & L. Bilgi (Ed.), İslam Tarihinin İlk Asrından Günümüze Darbeler Tarihi (s. 331). Edessa Yayınları.
21. Gerçek Kemalizm Demokrasiyi Reddetmez. (1963, Mayıs 25). Cumhuriyet, 4.
22. Gurnaz, H. (2019). 27 Mayıs’tan 12 Mart’a Türkiye’deki Darbe Teşebbüsleri ve Basın [Yüksek Lisans Tezi]. Aksaray Üniversitesi.
23. Güler, A. (2002). Albay Talat Aydemir’in Darbe Girişimleri [Yüksek Lisans Tezi]. Celal Bayar Üniversitesi.
24. İnönü’nün Konuşmasının Tam Metni. (1963, Mayıs 23). Cumhuriyet, 5.
25. İsen, C. K. (1964). 22 Şubat-21 Mayıs: Geliyorum Diyen İhtilal. Kaknüs Yayınları.
26. Karaarslan, Ü. (2024). Türk Siyasal Hayatına Müdahalelere Bir Örnek: Talât Aydemir ve Darbe Girişimleri. Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 15(1), Makale 1. https://doi.org/10.54558/jiss.1015304
27. Kayalı, K. (1994). Ordu ve Siyaset. İletişim Yayınları.
28. Koçaş, S. (1977). Atatürk’ten 12 Mart’a (Anılar): III (IV). Tomurcuk Matbaası.
29. Köprülü, G. (2018). Cemal Gürsel Dönemi Türk Dış Politikasının Dinamikleri. Akademik İzdüşüm Dergisi, 3(3), Makale 3.
30. Madanoğlu, C. (1974). 27 Mayıs ve Gerisi. Bilgi Yayınevi.
31. Mardin, Ş. (1991). Türk Modernleşmesi (1. Baskı). İletişim Yayınları.
32. Mazıcı, N. (1989). Türkiye’de Siyasi Darbeler ve Sivil Rejime Etkileri. Gür Yayınevi.
33. Milli İradeye Karşı Gelenler Cezalandırıldı. (1963, Mayıs 22). Milliyet, 1.
34. Nuri Beşer’in Subaylara Hakaret Etti İddiası Hâdiselere Yol Açtı. (1962, Ocak 31). Cumhuriyet, 1.
35. Onaran, B. (2022). İhtilalci ve Tarih: Talât Aydemir’in Hatıratında Zaman ve Siyaset. Toplumsal Tarih Akademi, (1), 63-84.
36. Önal, T. (2017). 27 Mayıs İhtilali’nin Geride Bıraktıkları ve İnönü Hükümetleri Döneminin Önemli İç Siyasi Gelişmeleri (1961-1965). Maarif Mektepleri Uluslararası Sosyal ve Beşeri Bilimler Dergisi, 1(1), Makale 1.
37. Örtülü, E. (1979). Üç İhtilalin Hikayesi. Milli Ülkü Yayınları.
38. Sanlı, F. S. (2018). 27 Mayıs’ın “Zoraki Diplomatları”: 14’lerin Yurtdışı Faaliyetleri. Gazi Akademik Bakış, 11(23), Makale 23. https://doi.org/10.19060/gav.504395
39. Seyhan, D. (1966). Gölgedeki Adam Bir Askerin Anıları. Uycan Matbaası.
40. Sivil İradeye Müdahale Kabul Edilemez. (1963, Mayıs 26). Tercüman, 2.
41. Talat Aydemir Dün 3000 Lira Kefaletle tahliye Edildi. (1962, Temmuz 19). Cumhuriyet, 1.
42. Tanör, B. (2016). Osmanlı-Türk Anayasal Gelişmeleri: (1789—1980) (26.).
43. Toker, M. (1967). İsmet Paşayla 10 Yıl (1961-1964): IV (IV). Akis Yayınlarıu.
44. Turan, İ. (2004). İsmet İnönü; Konuşma, Demeç, Makale, Mesaj ve söyleşileri (1961-1965). TBMM Kültür ve Sanat Yayın Kurulu.
45. Ulay, S. (1968). Harbiye Silah Başına (27 Mayıs 1960): General Sıtkı Ulay’ın Hatıraları. Kitapçılık Limited Şirketi Yayınları.
46. Yalta, B. (2020). Bir Darbeci Subayın Hatıraları (E. Çiftçi, Ed.; 1. Baskı). Kronik Kitap.
47. Yedi Kişi İdam Cezasına Çarptırıldı. (1963, Eylül 6). Cumhuriyet, 1.
48. Yurtsever, N. (1983). Türkiye’de Askeri Darbe Girişimleri (1960-1964). Üçdal Yayınları.