A TRANSLATION JOURNEY THROUGH A GENDER LENS: THE COMPLETE DIARIES OF ADAM AND EVE

Öz

Mark Twain’s The Complete Diaries of Adam and Eve contains distinctive characteristics and alternative ideas in terms of gender representation considering the patriarchal discourse of the period. In the novel, Eve is portrayed as curious, intelligent and hard-working. Her role in discovering fire and the rules of grammar and her skill in naming the objects all help deconstruct patriarchal discourse. Considering these characteristics of the work, this study, conducted at the intersection of descriptive and feminist translation studies, comparatively examines the source text and its five different Turkish translations, which either support and deconstruct patriarchal discourse, via Von Flotow’s macro and micro feminist translation strategies. It is argued that the reasons for the differences between the five translations in terms of gender representation can be interpreted as a reflection of social changes rather than individual preferences. It is expected that addressing the socio-cultural backgrounds that differ between periods in Turkey, is important for positioning the work within the target culture, thus contributing to the field of feminist translation studies.

Anahtar Kelimeler

• The Complete Diaries of Adam and Eve
• Mark Twain
• feminist translation studies
• feminist translation strategies
• descriptive translation strategies

TOPLUMSAL CİNSİYET EKSENİNDE BİR ÇEVİRİ YOLCULUĞU: ÂDEM İLE HAVVA’NIN GÜNCESİ

Öz

Mark Twain tarafından yazılan The Complete Diaries of Adam and Eve, kaleme alındığı dönem, özellikle de dönemin baskın ataerkil söylemi düşünüldüğünde, pek çok açıdan yenilikçi sayılabilecek özelliklere sahiptir. Ataerkil söylemi yapı söküme uğratacak nitelikteki eserde zeki, meraklı ve çalışkan olarak resmedilen Havva’nın dilbilgisi kurallarını keşfetmesi, varlıkları isimlendirmesi ve hatta ateşi bulması, kadın ve erkek temsili anlamında alternatif düşünceler olarak sunulabilir. Bu görüşlerden hareketle feminist çeviri çalışmaları çerçevesinde ve betimleyici çeviribilim ekseninde yürütülen bu çalışmada, eserin farklı dönemlerde Türkçeye yapılan beş farklı çevirisi toplumsal cinsiyet temsili özelinde incelenmiş, kaynak ve erek metinlerin ataerkil sistemi yapı söküme uğratan ve destekleyen kısımları Von Flotow’un makro ve mikro feminist çeviri stratejileri yardımıyla, karşılaştırmalı olarak ele alınmıştır. Toplumsal cinsiyet temsili özelinde, beş çeviri arasındaki farklılıkların nedenlerinin, bireysel birer tercih olmaktan ziyade toplumsal bir dönüşümün izdüşümü olarak yorumlanabileceği tartışılmıştır. Türkiye’de dönemler arasında farklılaşan sosyo-kültürel arka planların ele alınmasının, eseri erek kültürde konumlandırmak için önem arz ettiği ve bu yanıyla çalışmanın alana katkı sağlayabileceği düşünülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Âdem ile Havva’nın Güncesi
• Mark Twain
• feminist çeviri çalışmaları
• feminist çeviri stratejileri
• betimleyici çeviribilim

Kaynakça

1. Akçasoy, G. ve Işıklar Koçak, M. (2022). Feminist translation activism: Reframing the narratives of gender equality in Turkey through citationality. Çeviribilim ve Uygulamaları Dergisi, 32(Bahar), 1-23. https://doi.org/10.37599/CEVIRI.1111808
2. Berk Albachten, Ö. ve Tahir Gürçağlar, Ş. (Der.). (2019a). Studies from a retranslation culture. The Turkish context. Springer.
3. Berk Albachten, Ö. ve Tahir Gürçağlar, Ş. (Der.). (2019b). Perspectives on retranslation ideology, paratexts, methods. Routledge.
4. Blank, H. (2012). Bekâretin “el değmemiş” tarihi (2nd ed., E. Ergün, Çev.). İletişim Yayınları.
5. Bozkurt, S. (2014). Touched translations in Turkey: A feminist translation approach. Moment Dergi, (1), 104-124.
6. Buehler, E. (2019). Translator as activist: The gendered role of retranslation in Kim Tong-In’s “Sweet Potato. Translation Review, 105(1), 58-75. 10.1080/07374836.2019.1677276
7. Castro, O. (2009). (Re-)examining horizons in feminist translation studies: Towards a third wave? Çev. M. Andrews. MonTI: Monografías de Traducción e Interpretación, 1, 59-86.
8. Castro, O. et al. 2024. Transnationalizing Feminist Translation Studies? Insights from the Warwick School of Feminist Translation: A Roundtable. Journal of Feminist Scholarship, 24(Spring), 4-26. 10.23860/jfs.2024.24.02.

9. Comer, L. (1984). Evlilik mahkumları (S. Öztürk, Çev.). Kadın Çevresi Yayınları.
10. Cengiz, A. (2024). Retranslating, repackaging, and recontextualizing Simone de Beauvoir’s Le Deuxiéme Sexe in the Turkish context with an invisible feminist translator. Perspectives, May, 1-18.
11. Crenshaw, K. (1989). Demarginalizing the intersection of race and sex: A black feminist critique of antidiscrimination doctrine, feminist theory and antiracist politics. University of Chicago legal forum, 1-8.
12. Démont, M. (2017). On three modes of translating queer literary texts. İçinde B. J. Baer ve K. Kaindl (Der.), Queering Translation, Translating the Queer Theory Practice Activism. Routledge.
13. Dinçer, B. H. (2025). A sociological mapping of female and feminist translation in Türkiye [Doktora tezi]. Hacettepe Üniversitesi.
14. Dinçer, B. H. ve Sancaktaroğlu-Bozkurt, S. Türkiye’de feminizmin gelişmesinde çevirinin rolü: Betimsel bir alan analizi. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, erken erişim, 10.32600/huefd.1668366
15. Doğan, O. B. (2024/2025). Çevirmenin Önsözü. İçinde M. Twain, B. O. Doğan (Çev.), Âdem ve Havva’nın günlükleri. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
16. Düzkan, A. (2011). valerie solanas; kadın kalbinde yatan ateşi dillendirmek. İçinde V. Solanas, A. Düzkan (Çev.), Erkek doğrama cemiyeti manifestosu. Sel Yayıncılık.
17. Ergün, E. (2012). Önsöz: Türkiye’de bekaretin ‘el değmemiş’ tarihi. İçinde H. Blanks, E. Ergün (Çev.), Bekâretin “el değmemiş” tarihi. İletişim Yayınları.
18. Ergun, E. (2013). Reconfiguring translation as intellectual activism: The Turkish feminist remaking of Virgin: The Untouched History. Trans-Scripts, 3, 264-289.
19. Ergun, E. (2016). Translational beginnings and origin/izing stories: (Re)writing the history of the contemporary feminist movement in Turkey. İçinde L. von Flotow ve F. Farahzad (Der.), Translating women different voices and new horizons. Routledge.
20. Ergun, E. ve Castro, O. (2017). Pedagogies of feminist translation. Rethinking difference and commonality across borders. İçinde O. Castro ve E. Ergun (Der.), Feminist translation studies. Local and transnational perspectives. Routledge.
21. Erkazancı Durmuş, H. (2022). Chick lit ve çeviri: Diyet Diyarından Sıfır Beden Cehennemi’ne. İstanbul Üniversitesi Çeviribilim Dergisi, 17, 39-59.
22. Erkazanci Durmus, H. (2026a). Translating Türkiye’s women in a transnational context: the case of Tales from the Expat Harem. Translation Studies, 10.1080/14781700.2025.2507602
23. Erkazanci Durmus, H. (2026b). Turkish literature through the eyes of women translators: Maureen Freely and Amy Spangler in the Anglosphere, Middle Eastern Literatures, 10.1080/1475262X.2025.2606894
24. Godard, B. (1990). Theorizing feminist discourse/translation. İçinde S. Bassnett ve A. Lefevere (Der.), Translation, history and culture. Pinter.
25. Godayol Nogué, P. (1998). Interviewing Carol Maier: A Woman in Translation. Quaderns: Revista de Traducció, 2, 155-162.
26. Index Translationum. ‘TOP 10’ authors translated for a given original language. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization. Erişim tarihi 04 Eylül 2025. https://www.unesco.org/xtrans/bsstatexp.aspx.
27. Karadağ, Ayşe B. (2013). Çeviri tarihimizde ‘gözle görülür’ bir mütercime: Fatma Âliye Hanım. CÜ Sosyal Bilimler Dergisi, 37(2), 1-16.
28. Krastins, S. 2017. The feminist essentialism of Mark Twain: Eve as the empowered feminine. Aisthesis, 8, 26-30.
29. de Lotbinière-Harwood, Susanne. (1991). Re-belle et infidèle: La traduction comme pratique de réécriture au féminin the body bilingual: Translation as a re-writing in the feminine. Éditions du Remue-Ménage.
30. Massardier-Kenney, F. (1997). Towards a redefinition of feminist translation practice. The Translator, 3(1), 55-69.
31. Pirpir, Yeşim. 2018. Feminist yayınevleri Ayizi ve Güldünya örnekleri işığında Türkiye’de feminist çeviri yaklaşımlarına ve feminist çevirmen kimliğine genel bakış [Yüksek Lisans Tezi]. İstanbul Üniversitesi.
32. Sancaktaroğlu Bozkurt, S. (2020). Transnational replacement of feminist theory through translations in Turkey: An activist translation perspective. İçinde J. Santaemilia (Der.), Feminism(s) and/in translation (ss. 137-148). Editorial Comares.
33. Sancaktaroğlu Bozkurt, S. (2025). Representation of deaf and hard of hearing women through translation and interpreting. İçinde A. Bulut ve M. Del-Pozo-Triviño (Der.), Gender and linguistic rights. An interdisciplinary perspective (ss. 47-61). Editorial Comares.
34. Simon, S. (1996). Gender in translation. Cultural identity and the politics of transmission. Routledge.
35. Solanas, V. (2011). Erkek doğrama cemiyeti manifestosu (A. Düzkan, Çev.). Sel Yayıncılık.
36. Solange Ferreo, S. ve Placidi, F. (2024). Retranslation as a means to reinvigorate a feminist agenda: the cases of Beya Durmiente (Dj Beya) and Desertoras. Translation Studies, 17(3), 445-462. 10.1080/14781700.2024.2379016
37. Susam-Sarajeva, Ş. (2003). Multiple-entry visa to travelling theory. Retranslations of literary and cultural theories. Target, 15(1), 1-36.
38. Susam-Saraeva, Ş. ve Shread, C. (2025) Making the leap: embracing the more-than-human in feminist and queer translation. Feminist Translation Studies, 2(1), 1-12. 10.1080/29940443.2025.2566288
39. Tahir Gürçağlar, Ş. (Der.). (2019). Kelimelerin kıyısında Türkiye’de kadın çevirmenler. İthaki Yayınları.
40. Twain, M. (2021/2022). Âdem ile Havva’nın güncesi (S. Işık, Çev.). Can Sanat Yayınları.
41. Twain, M. (2016/2017). Âdem ile Havva’nın güncesi (C. Taşçıoğlu, Çev.). Nora Kitap.
42. Twain, M. (2024/2025). Âdem ve Havva’nın günlükleri (B. O. Doğan, Çev.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
43. Twain, M. (2015/2023). Âdem ile Havva’nın güncesi (A. Kuzucan, Çev.). İthaki Yayınları.
44. Twain, M. (2006). Âdem’le Havva’nın güncesi ve seçme öyküler (A. Göktürk, Çev.). Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık.
45. Ürkmez, H. (2013). Mark Twain ve Tanpınar’dan Âdem ve Havva Hı̇kâyelerı̇. Turkish Studies-International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 8/9(Summer), 2523-2544.
46. Von Flotow, L. (1991). Feminist translation: Contexts, practices and theories. TTR: Traduction, Terminologie, Rédaction, 4(2), 69-84.
47. Von Flotow, L. (1997). Translation and gender: Translating in the era of feminism. Routledge.
48. Von Flotow, L. (2012). Translating women: From recent histories and re-translations to “queerying” translation, and metramorphosis. Quaderns. Revista de Traduccio, 19, 127-139.
49. Von Flotow, L. (2019). Translation. İçinde R. T. Goodman (Yay. Haz.), The Bloomsbury handbook of 21st-century feminist theory, (ss. 229-243). Bloomsbury Publishing.
50. Wallmach, K. (2006). Feminist translation strategies: Different or derived? Journal of Literary Studies, 22(1-2), 1-26. https://doi.org/10.1080/02564710608530388
51. Yücel, Y. G. ve Orhan, G. (2018). Yayıncılık dünyasının feminizasyonu süreci: Kadın çevirmenler üzerine bir inceleme. Kebikeç, 46, 367-380.