SANAT ESERLERİNE YÖNELİK VANDALİZMİN İNSAN HAKLARI HUKUKU BAĞLAMINDA DEĞERLENDİRİLMESİ: MÜZE PROTESTOLARI VE EKO-VANDALİZM ÜZERİNE BİR İNCELEME

Öz

Özellikle 2022 yılından itibaren iklim aktivistleri, iklim değişikliğine ve çevre felaketlerine dikkat çekmek amacıyla müzelerde sergilenen ünlü sanat eserlerini hedef alan yeni bir protesto biçimine yönelmiştir. Eko-vandalizm olarak adlandırılan bu eylemler, sanat eserlerine yönelik vandalizm olgusunu mala zarar verme düzleminin ötesine taşıyarak insan hakları hukuku bağlamında çok boyutlu bir tartışmayı gündeme getirmiştir. Bu çalışmada, sanat eserlerine yönelik vandalizm kavramı öncelikle ifadeci vandalizm ve taktiksel vandalizm ayrımı temelinde kavramsal bir çerçeveye oturtulmuş, ardından eko-vandalizm eylemlerinin bu ayrım içindeki özgün konumu değerlendirilmiştir. Sanat eserlerine yönelik vandalizm eylemleri kültürel yaşama katılma hakkı ve ifade özgürlüğü ekseninde değerlendirilmiştir. Bu kapsamda, AİHM içtihadı ifade özgürlüğünün sınırlandırılması rejimi bakımından yorumlanmıştır. Birleşik Krallık, Hollanda, Fransa, Almanya, İtalya, ABD ve Vatikan’daki sanat eserlerine yönelik vandalizme ilişkin yargı kararları incelenerek ülkeler arasındaki yaklaşım farklılıkları ortaya konulmuştur. Çalışma, eko-vandalizm eylemlerinin geleneksel vandalizm kalıplarından kavramsal düzeyde ayrıştırılması, yaptırımların orantılılık ilkesine uygun belirlenmesi ve bu alanda uluslararası düzeyde bir standart oluşturulması gerektiği sonucuna ulaşmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Eko-vandalizm
• Kültürel Yaşama Katılma Hakkı
• İfade Özgürlüğü
• İnsan Hakları
• İklim Aktivizmi

ASSESSING ART VANDALISM WITHIN THE FRAMEWORK OF HUMAN RIGHTS LAW: AN ANALYSIS OF MUSEUM PROTESTS AND ECO-VANDALISM

Öz

Since 2022, climate activists have adopted a new form of protest targeting world-renowned artworks to draw attention to environmental destruction. These actions, termed eco-vandalism, have moved the phenomenon of vandalism against artworks beyond the domain of criminal damage, bringing a multidimensional debate under human rights law to the fore. In this study, the concept of vandalism against artworks is first placed within a conceptual framework based on the distinction between expressive vandalism and tactical vandalism, and then the unique position of eco-vandalism within this classification is assessed. Vandalism against artworks is examined along the axes of the right to participate in cultural life and freedom of expression. In this context, ECtHR case law is interpreted regarding the regime of limitations on freedom of expression. Judicial decisions concerning vandalism against artworks in the Netherlands, the United Kingdom, France, Germany, Italy, the United States and the Vatican are examined, revealing the divergences in approaches among countries. The study concludes that eco-vandalism should be conceptually distinguished from traditional patterns of vandalism, that sanctions must be determined according to the principle of proportionality, that it is necessary to establish international standards in this field.

Anahtar Kelimeler

• Eco-vandalism
• Right to Participate in Cultural Life
• Freedom of Expression
• Human Rights
• Climate Activism

Kaynakça

1. Adalsteinson, R./Thorhallson, P.: “Article 27”, The Universal Decleration of Human Rights: A Common Standard of Achievement, Ed. Gudmundur Alfreddson ve Asbjorn Eide, Martinus Nijhoff Publishers, Hague, 1999.
2. Akad, Mehmet/Vural Dinçkol, Bihterin/Bulut, Nihat: Genel Kamu Hukuku, Der Kitabevi, 21. Baskı, İstanbul 2025.
3. Andrews, Kehinde: “Preface”, Rhodes Must Fall: The Struggle to Decolonise the Racist Heart of Empire, (Ed. Roseanne Chantiluke/Brian Kwoba/Athinangamso Nkopo), Zed Books, Londra 2018, s. ix-xiv.
4. Bacharach, Sondra: “Art, Ethics, and Vandalism”, The Oxford Handbook of Ethics and Art, Ed. James Harold, Oxford Academic, 2023, s. 643-659.
5. Badger, Billy: “The artist as a political vandal and moral witness: Lucienne Rickard’s Extinction Studies”, JOURNAL OF AESTHETICS & CULTURE, Cilt: 17, 2025, s. 1-10.
6. Barendt, Eric: Freedom of Speech, Oxford University Press, 2. Baskı, Oxford 2007.
7. Bessette, Anne/Bessette, Juliette, “On Environmental Activism in Museums”, E-flux, 6 Aralık 2022, www.e-flux.com/, (Erişim Tarihi: 10/02/2026).
8. Bessette, Anne: “Vandalism in Art Museums: Case Studies from 1985 to 2013”, J. Art Crime, Cilt: 15, Sayı: 20, 2016, s. 15-22.

9. Blake, Janet: International Cultural Heritage Law, Oxford University Press, 2015.
10. Çeliktaş Türkbay, Özge: “Kültürel Mirasın Korunmasının İnsan Hakları Hukuku ile İlişkisi ve Kültürel Miras Hakkı”. Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt: 23, Sayı: 2, 2021, s. 1443-1481.
11. Çırak Karalı, Ezgi: “İklim Savunması Zorunluluk Hali Kapsamında Değerlendirilebilir mi?: ABD, Almanya ve İsviçre Mahkemelerinin Kararları Işığında Bir Değerlendirme”, Ceza Hukuku ve Kriminoloji Dergisi, Cilt: 12, Sayı: 2, 2024, s. 112-132.
12. Demirbaş, Timur: Kriminoloji, 2. Bası, Seçkin, Ankara 2005.
13. Erdoğan, Mustafa: İnsan Hakları Teorisi ve Hukuku, 7. Baskı, Hukuk Yayınları, Ankara 2019.
14. Fine, Gary Alan/Shatin, Deborah: “Crimes against Art: Social Meanings and Symbolic Attacks”, Empirical Studies of the Arts, Cilt:3, Sayı: 2, 1985, s. 135-152.
15. Forte, A./Ulbricht, A.: “‘Vandals’, ‘idiots’ and ‘completely deranged’! Exploring political responses to climate activism in Germany and Italy”, European Politics and Society, 2025.
16. Freedberg, David: The Power of Images: Studies in the History and Theory of Response, University of Chicago Press, Chicago 1989.
17. Gamboni, Dario: The Destruction of Art: Iconoclasm and Vandalism since the French Revolution, Reaktion Books, Londra 2007.
18. Goldstein, Arnold P: The Psychology of Vandalism, Springer, New York 1992.
19. Gözler, Kemal: İnsan Hakları Hukuku, Ekin Yayınevi, 6. Baskı, Bursa 2025.
20. Güneş, Ahmet M.: İnsan Hakları Hukukuna Giriş, 4. Baskı, Adalet Yayınevi, Ankara, Kasım 2023.
21. Halbwachs, Maurice: Kolektif Bellek, Pinhan, İstanbul 2018.
22. Ho, Karen K: “Climate Activists Charged After Protesting at National Gallery of Art”, ARTnews, 26 Mayıs 2023, https://www.artnews.com/art-news/news/climate-activists-charged-degas-little-dancer-exhibit-national-gallery-of-art-1234669825, (Erişim Tarihi: 10/02/2026).
23. Ibbet, Alice: “Fighting for representation: suffragettes and art vandalism”, ArtUK, 2016, https://artuk.org/discover/stories/fighting-for-representation-suffragettes-and-art-vandalism, (Erişim Tarihi: 15/02/2026).
24. Kaboğlu, İbrahim Ö.: Özgürlükler Hukuku, Cilt: 1, 7. Baskı, İmge Yayınevi, İstanbul, Ekim 2013.
25. Kapani, Münci: Kamu Hürriyetleri, Yetkin Yayınevi, 8. Baskı, Ankara 2023.
26. Kinyon, L./Dolšak, N./Prakash, A.: “When, where, and which climate activists have vandalized museums”, npj Climate Action, Cilt: 2, Sayı: 27, 2023, s. 1-4.
27. Köküsarı, İsmail: “Hakların Çatışması ile Hakların Yatay Etkisi Arasındaki İlişki”, Anayasa Yargısı, Cilt: 41, Sayı: 1, 2024, s. 95-149.
28. Kuznetsov, Dmitrii: “Adjudicating Climate Protest as a Tool of Modern Republicanism”, Jus Cogens, Cilt: 7, 2025, s. 197-218.
29. Levy-Leboyer, Claude: Vandalism, Behaviour and Motivations, Elsevier Science Publishers B.V., Amsterdam 1984. Luciani, Massimo: “Libertà di manifestazione del pensiero e limiti costituzionali”, Giurisprudenza Costituzionale, 2023.
30. Martin, John M.: Juvenile Vandalism; a Study of Its Nature and Prevention, Thomas, Springfield 1961.
31. Ollino, Alice: Due Diligence Obligations in International Law, Cambridge University Press, Cambridge, 2022.
32. Placik, Abby: “Leaving a Mark: Artistic Expression, New Media in Protest and Law”, Center for Art Law, https://itsartlaw.org/, (Erişim tarihi: 10/02/2026).
33. Porta, Donatella Della: Protest, Culture and Society, Springer, 2020.
34. Ridings, Penelope: “Due Diligence in International Law”, CAHDI, 26 Eylül 2025, https://rm.coe.int/due-diligence-in-international-law-presentation-to-cahdi-september-202/488028e29e
35. Sağlam, Fazıl: Temel Hakların Sınırlandırılması ve Özü, Ankara Üniversitesi Siyasal Bilimler Fakültesi Yayınları, Ankara 1982.
36. Salomon, Katharine/Roelfs, David/Schroeder, Ryan/Morrin, Peter/Begley, John: “Art Vandalism and Guardianship in US Art Institutions”, Arts, Cilt: 7, Sayı: 23, 2018, s. 1-16.
37. Shaw, Malcolm N.: International Law, 6. Baskı, New York, Cambridge University Press, 2008.
38. Shelton, Dinah: “Private Violations, Public Wrongs and the Responsibilities of States”, Fordham International Law Journal, Cilt: 23, Sayı: 13, 1989, s. 1-34.
39. Şenel, Leyla: “Hak ve Özgürlüklerin Çatışması”, Kırklareli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt: 1, Sayı: 2, 2023, s. 347-379.
40. Tanör, Bülent: Siyasi Düşünce Hürriyeti ve 1961 Türk Anayasası, Öncü Kitabevi, İstanbul, 1969.
41. Turhan, Mehmet: “Düşünce Özgürlüğü ve 1982 Anayasası”, Dicle Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Sayı: 4, 1988, s. 87-117.
42. Udell, Joe: “Throwing Tomato Soup at a Van Gogh: How Climate Activists Leveraged Legal Theory, Criminal Law, and Moral Outrage to Conduct a Radical Protest Campaign in the World’s Most Famous Museums”, Villanova Environmental Law Journal, Cilt: 35, Sayı:1, 2024, s. 62-93.
43. Williams, M. J.: “Framing Art Vandalism: A Proposal to Address Violence Against Art”, Brooklyn Law Review, Cilt: 74, Sayı: 2, 2009, s. 581-631.
44. Ziegler, Katja: “Cultural Heritage and Human Rights”, La Salvaguardia Dei Beni Culturali Nel Diritto Internazionale, Ed. Giuffrè Milano, University of Oxford Faculty of Law Legal Studies Research Paper Series, 2007, s. 1-23.