AMERİKA BİRLEŞİK DEVLETLERİ’NDE MİLLİ PARK SİSTEMİNİN GELİŞİMİ VE TÜRK HUKUKUNA ETKİSİ

Öz

Bu çalışma, Amerika Birleşik Devletleri’nde millî parkların doğuşunu, millî park teşkilatının kurumsallaşma sürecini, koruma ve işletmeye ilişkin yasal düzenlemeleri incelemeyi ve bu gelişmelerin Türk hukukuna yansımalarını değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Türkiye’de millî parklara ilişkin anayasal normlar ve ilkeler ABD’den farklı olmasına rağmen, işletmeye dair ABD hukukundaki düzenlemeler neredeyse olduğu gibi iktibas edilmiştir. Bu iktibasın bir sonucu olarak, millî parkların rekreasyon amacıyla özel kişilerce işletilmesi usulü yaygınlaşmıştır. Bu durum, millî parklarda koruma-kullanma dengesini kullanım lehine kaydırmış; iktisadi kaygıları, millî parkların yönetiminde belirleyici bir unsur haline getirmiştir. Oysaki millî parklarda doğal manzaranın ve yaban hayatının mümkün olduğunca aynen korunması ve sürdürülmesi; rekreasyonel kullanımın ise doğaya zarar vermeyecek ve alan üzerinde en az etki yaratacak biçimde yürütülmesi temel prensiptir. Bu kapsamda yasalarda kullanıma ağırlık veren hükümler ile millî parkların işlettirilmesini öngören düzenlemelerin Anayasaya uygunluğu tartışılacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Bizon Avı
• Milli Park İdaresi
• Milli Parkların İşletilmesi
• Koruma-Kullanma Dengesi
• Özel Teşebbüs

THE DEVELOPMENT OF THE NATIONAL PARK SYSTEM IN THE UNITED STATES AND ITS IMPACT ON TURKISH LAW

Öz

This study aims to examine the emergence of national parks in the United States, the institutionalization process of the national park administration, and the legal regulations concerning conservation and operation, and to evaluate the reflections of these developments on Turkish law. Although the constitutional norms and principles governing national parks in Turkey differ from those in the United States, the regulations concerning operation under U.S. law have been almost entirely adopted. As a result of this transposition, the practice of operating national parks for recreational purposes by private entities has become widespread. This development has shifted the conservation-use balance in favor of use and has positioned economic considerations as a determining factor in the management of national parks. However, the fundamental principle governing national parks is the preservation and continuation of natural scenery and wildlife as far as possible in their original state, and the conduct of recreational use in a manner that does not harm nature and creates minimal impact on the area. In this context, the constitutionality of legal provisions prioritizing use and authorizing the operation of national parks by private entities will be examined.

Anahtar Kelimeler

• Bison Hunting
• National Park Service
• Operation of National Parks
• Balance between Conservation and Use
• Private Enterprise

Kaynakça

1. Akesen, Aytuğ: “Pert Yönteminin Ulusal Park Çalışmalarında Uygulanması”, İstanbul Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi, Seri B, Cilt 27, Sayı 2, 1977, s. 146-165.
2. Akesen, Aytuğ: “Rekreasyon Amacı ile Kullanılan Orman Kaynakları”, İstanbul Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi, Seri B, Cilt 33, Sayı 1, 1983, s. 238-262.
3. Albright, Horace M./Albright Schenck, Marian: Creating the National Park Service: The Missing Years, University of Oklahoma Press, Norman 1999.
4. Allen, J. A.: The American Bisons, Living and Extinct, University Press, Cambridge 1876.
5. Arthun, Dave/Holechek, Jerry L.: “The North American Bison”, Rangelands, Vol 4, No 3, 1982, s. 123-125.
6. Ayanoğlu, Sedat: Hukuksal Açıdan Orman Emlaki ve Orman Mülkiyetinin Temelleri, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul 1986.
7. Ayanoğlu, Sedat: “Hukuksal Açıdan Muhafaza Ormanı ve Milli Park Kavramları”, İstanbul Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi, Seri B, Cilt 45, Sayı 3-4, 1995, s. 29-41.
8. Başaran, Özdemir/Tuncel, Füsun: Orman Kanunu İlgili Mevzuat Açıklamalı-İçtihatlı, Şafak Matbaası, Ankara 1987.

9. Başkaya, Şağdan: “Anadolu Efsanesi Geri Döndü”, (Yayın Yönetmeni: Ebru Olur), Yeşil Dünya, Yıl 59, Sayı 2, 2022, s. 6-15.
10. Bayer, Muhsin Zekai: Amerika Birleşik Devletlerinde Tabiat Kaynakları ve Organizasyonu, Orman Genel Müdürlüğü Yayınlarından Sıra No: 369 - Seri No: 20, Güven Basımevi, İstanbul 1964. (Amerika Birleşik Devletlerinde)
11. Bayer, M. Zekai: “Milli Parklar ve Türkiye Açısından Önemi, Alınması Gerekli Önlemler (II)”, Anatolia: Turizm Araştırmaları Dergisi, Cilt 5, Sayı 1, 1994, s. 53-57. (Milli Parklar)
12. Boerner, Jessica: “A History of the National Park Service”, DttP: Documents to the People, Vol 45, No 4, 2017, s. 13-18.
13. Brown, James W.: “The Administration of Law in Yellowstone National Park”, Wyoming Law Journal, Vol 14, No 1, 1959, s. 9-16.
14. Can, Özgün Emre: Status, Conservation and Management of Large Carnivores in Turkey, WWF-Turkey, Ankara 2004.
15. Cheever, Federico: “The United States Forest Service and National Park Service: Paradoxical Mandates, Powerful, Founders, and the Rise and Fall of Agency Discretion”, Denver University Law Review, Vol 74, No 3, 1997, s. 625-648.
16. Çağlar, Yücel: “Orman İşletme ve Koruma Amaçlı Hukuksal Düzenlemelerin Etkenliği”, Ormancılık Hukuku, Türkiye Çevre Vakfı Yayını, Önder Matbaa, Ankara 1999, s. 125-155.
17. Çağlar, Yücel: Hukuksal Kıskaçtaki Ormanlar ve Ormancılık, Türkiye Barolar Birliği Yayınları: 209, Ankara 2014.
18. Daşdemir, İsmet: Ormancılık İşletme Ekonomisi, Bartın Üniversitesi Yayın No: 10, Orman Fakültesi Yayın No: 6, Bartın 2018.
19. Demir, Cengiz: “Milli Parklarda Sürdürülebilirlik Kavramının Turizm ve Rekreasyon Faaliyetleri Açısından Analizi: Türkiye’deki Milli Parklara Yönelik Bir Uygulama”, Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Cilt 5, Sayı 8, 2002, s. 87-105.
20. Demir, Cengiz: “Turizm ve Rekreasyon Faaliyetlerinin Olumsuz Çevresel Etkileri: Türkiye’deki Milli Parklara Yönelik Bir Uygulama”, Dokuz Eylül Üniversitesi İktisadi İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, Cilt 17, Sayı 2, 2002, s. 93-117.
21. Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü: Şanlıurfa İli Çizgili Sırtlan (Hyaena hyaena) Tür Eylem Planı 2015-2020, Şanlıurfa 2014. (Şanlıurfa İli)
22. Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü: Milli Parklar, https://www.tarimorman.gov.tr/DKMP/Belgeler/dkmp%20resmi%20istatistik/kutuphane/58.pdf. (Milli Parklar)
23. Dolph, James A./Dolph, C. Ivar: “The American Bison: His Annihilation and Preservation”, Montana The Magazine of Western History, Vol 25, No 3, 1975, s. 14-25.
24. Egerton, Frank N.: “History of Ecological Sciences, Part 62: Saving Habitats and Managing Wildlife in the United States and Canada before 2000”, Bulletin of the Ecological Society of America, Vol 100, No 3, 2019, s. 1-63.
25. Flores, Dan: “Bison Ecology and Bison Diplomacy: The Southern Plains from 1800 to 1850”, The Journal of American History, Vol 78, No 2, 1991, s. 465-485.
26. Freese, Curtis H./Aune, Keith E./Boyd, Delaney P./Derr, James N./Forrest, Steve C./Gates, C. Cormack/Gogan, Peter J. P./Grassel, Shaun M./Halbert, Natalie D./Kunkel, Kyran/Redford, Kent H.: “Second chance for the plains bison”, Biological Conservation, Vol 136, 2007, s. 175-184.
27. Graybill, Andrew R.: “Rangers, Mounties, and the Subjugation of Indigenous Peoples 1870-1885”, Great Plains Quarterly, Vol 24, No 2, 2004, s. 83-100.
28. Heidenreich, C. Adrian: “The Native Americans’ Yellowstone”, Montana The Magazine of Western History, Vol 35, No 4, 1985, s. 2-17.
29. Hellmann, Donald J.: “The National Park Service at 100”, Akron Law Review, Vol 50, No 1, 2016, s. 5-80.
30. Hornaday, William T.: “The Extermination of the American Bison”, Report of National Museum 1887, Government Printing Office, Washington 1889, s. 367-548.
31. Huffman, James L.: “A History of Forest Policy in The United States”, Environmental Law, Vol 8, No 2, 1978, s. 239-280.
32. Isenberg, Andrew: “Social and Environmental Causes and Consequences of the Destruction of the Bison”, Revue Française D’études Américaines, No 70, 1996, s. 15-27. (Social and)
33. Isenberg, Andrew C.: The Destruction of the Bison: An Environmental History 1750-1920, Cambridge University Press, New York 2000.
34. İnal, Selahattin: Tabiatı Koruma Karşısında Biz ve Ormancılığımız, Orman Genel Müdürlüğü Yayınlarından Özel Sayı: 84, Osmanbey Matbaası, İstanbul 1949.
35. Kaplan, Onur: “Türk Hukukunda Milli Parkların Hukuki Niteliği ve Tabi Olduğu Hukuki Rejim”, 7. Uluslararası Asos Congress Hukuk Sempozyumu, 2021, s. 224-248.
36. Karahanoğulları, Onur: İdarenin Hukukla Kavranması: Yasallık ve İdari İşlemler (Yargı Kararlarına Dayalı Bir İnceleme), Turhan Kitabevi, Ankara 2022.
37. Knapp, Alan K./Blair, John M./Briggs, John M./Collins, Scott L./Hartnett, David C./Johnson, Loretta C./Towne, E. Gene: “The Keystone Role of Bison in North American Tallgrass Prairie: Bison increase habitat heterogeneity and alter a broad array of plant, community, and ecosystem processes”, BioScience, Vol 49, No 1, 1999, s. 39-50.
38. Kolipinski, Mietek/Borish, Steven/Scott, Arthur/Kozlowski, Kristen/Ghosh, Sibdas: “Bison: Yesterday, Today, and Tomorrow”, Natural Areas Journal, Vol 34, No 3, 2014, s. 365-375.
39. Lueck, Dean: “The Extermination and Conservation of the American Bison”, The Journal of Legal Studies, Vol 31, 2002, s. 609-652.
40. Muir, John: “The American Forests”, The Atlantic Monthly: A Magazine of Literature, Science, Art and Politics, Vol LXXX, No CCCCLXXVIII, 1897, s. 145-157.
41. Muir, John: Our National Parks, Boston and New York: Houghton, Mifflin and Company, 1901. (Our National)
42. Nagle, John Copeland: “How National Park Law Really Works”, University of Colorado Law Review, Vol 86, No 3, 2015, s. 861-926.
43. Ozansoy, Ahmet: Amerika Birleşik Devletleri’nde Kamu Mallarının Yönetimi, Maliye Bakanlığı Strateji Geliştirme Başkanlığı Yayın No: 2009/393, Ankara 2009.
44. Pisani, Donald J.: “Forests and Conservation, 1865-1890”, The Journal of American History, Vol 72, No 2, 1985, s. 340-359.
45. Poirier, Robert/Ostergren, David: “Evicting People from Nature: Indigenous Land Rights and National Parks in Australia, Russia, and the United States”, Natural Resources Journal, Vol 42, No 2, 2002, s. 331-352.
46. Ranglack, Dustin H./Plumb, Glenn E./Rogers, Luke R.: “American Bison (Bison bison): A Rangeland Wildlife Continuum”, Rangeland Wildlife Ecology and Conservation, Springer, Switzerland (Cham) 2023, s. 791-827.
47. Sellars, Richard West: Preserving Nature in the National Parks: A History, Yale University Press, New Haven & London 2009.
48. Suniville, Gerald H.: “The National Park Idea: A Perspective on Use and Preservation”, Journal of Contemporary Law, Vol 6, 1979, s. 75-92.
49. Sümer, Nuray: İdare Hukuku Açısından Ormanlardan Yararlanmanın Rejimi, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul 2023.
50. Swain, Donald C.: “The Passage of the National Park Service Act of 1916”, The Wisconsin Magazine of History, Vol 50, No 1, 1966, s. 4-17.
51. T.C. Orman Bakanlığı: Cumhuriyetimizin 50. Yılında Ormancılığımız, Orman Genel Müdürlüğü Yayınlarından Sıra No: 187, Seri No: 145, Ankara 1973. (Cumhuriyetimizin 50. Yılında)
52. T.C. Orman Bakanlığı: Cumhuriyetimizin 75. Yılında Ormancılığımız, (Derleyen, M. Sadık Aslankara), Orman Bakanlığı Yayın Dairesi Başkanlığı Yayın No: 120, Ankara 2000. (Cumhuriyetimizin 75. Yılında)
53. Türkiye Doğası Doğa Tarihi: Bilim ve Teknik Dergisi, Sayı 517, 2010, s. 96-97.
54. Usluoğlu, H. Avni: “Bakanlığımız Reorganizasyonunda Kuruluşun Yasal Yönüne Dönük İnceleme”, Orman Hukuku Dergisi, Yıl 1, Sayı 4, 1977, s. 6-15.
55. Yüğrük Yücekaya, Esin: İdare Hukuku Açısından Ormanların Hukuki Rejimi, Yetkin Yayınları, Ankara 2025.