AKRAN ZORBALIĞININ SOSYOLOJİK BOYUTU: TOPLUMSAL CİNSİYET, OKUL KÜLTÜRÜ VE AİLE ÖZELLİKLERİ BAĞLAMINDA AKRAN ZORBALIĞI

Yıl 2025, Cilt: 27 Sayı: 2 , 696 - 719 , 15.06.2025

Erdal Çetin

https://doi.org/10.16953/deusosbil.1612744

https://izlik.org/JA52UG36XG

Öz

Bu çalışmada, toplumsal cinsiyet, okul kültürü ve aile özelliklerinin akran zorbalığı ile ilişkisi ele alınmıştır. Karma yöntemin uygulandığı araştırmada nicel veriler için akran zorbalığı belirleme ölçeği ergen formu, nitel veriler için de yarı yapılandırılmış görüşme formu kullanılmıştır. Anket çalışmasına Batman ilinde ikamet eden ve 14-18 yaş aralığında bulunan 165’i kadın 199’u erkek olmak üzere 364 kişi katılmıştır. Nitel araştırmada ise 6’sı erkek, 6’sı kadın 12 kişi ile görüşülmüştür. Çalışmada elde edilen nicel verilerde hem akran zorbalığı hem de akran zorbalığı mağduriyetinde cinsiyetin anlamlı bir değişken olduğu görülmüş ve erkeklerin daha fazla zorbalık davranışında bulunup daha fazla zorbalık mağduru olduğu belirlenmiştir. Yine katılımcıların lise türleri ve akran zorbalığı ile akran zorbalığı mağduriyeti arasındaki ilişki incelenmiş ve anlamlı farklıların olduğu belirlenmiştir. Meslek lisesi öğrencilerinin ortalama puanlarının diğer lise öğrencilerine göre yüksek olduğu ve meslek lisesi öğrencilerinin daha fazla zorba ve zorbalık mağduru oldukları ortaya çıkmıştır. Son olarak aile ile ilişkili değişkenlere bakıldığında, düşük sosyo-ekonomik koşulların ve anne-baba eğitim düzeyinin güçlü birer faktör olduğu dikkat çekmiştir. Alt gelir grubunda olduğunu beyan eden öğrencilerinin ortalama puanlarının üst gelir grubunda olduklarını beyan eden öğrencilere göre yüksek olduğu; yine alt gelir grubunun hem orta gelir hem de üst gelir grubuna göre daha fazla zorbalık davranışında bulunup daha fazla akran zorbalığına maruz kaldıkları belirlenmiştir. Nitel araştırma bulgularında ise toplumsal cinsiyet, okul kültürü ve aile özelliklerinin önemli olduğu görülmüştür. Tüm bu veriler akran zorbalığı ve mağduriyetinin eşitsizliklerin yeniden ortaya çıktığı toplumsal bir davranış olduğunu gösterebilmektedir.

Anahtar Kelimeler

Akran Zorbalığı , Ergenlik , Eşitsizlikler , Okul , Toplumsal Cinsiyet

THE SOCIOLOGICAL DIMENSION OF PEER BULLYING: PEER BULLYING IN THE CONTEXT OF GENDER, SCHOOL CULTURE, AND FAMILY CHARACTERISTIC

https://izlik.org/JA52UG36XG

Öz

In this study, the relationship between gender, school culture and family characteristics and peer bullying was discussed. In the study where mixed method was applied, peer bullying scale adolescent form was used for quantitative data and semi-structured interview form was used for qualitative data. The survey was conducted with 364 participants residing in the Batman province, aged 14-18, including 165 females and 199 males. In the qualitative research, 12 individuals were interviewed, 6 of whom were male and 6 female. The findings from the quantitative data revealed that gender was a significant variable in both peer bullying and victimization. It was determined that males engaged in more bullying behaviors and were more likely to be victims of bullying. Additionally, the relationship between the type of high school attended and peer bullying as well as victimization was explored, with significant differences found. Students attending vocational high schools had higher average scores compared to those attending other types of high schools, and vocational high school students were more likely to both bully others and be victims of bullying. Lastly, when examining family-related variables, it was highlighted that low socioeconomic status and parental education level were strong factors. Students from lower-income backgrounds had higher average scores compared to those from higher-income backgrounds. Furthermore, students from lower-income groups exhibited more bullying behaviors and were more likely to be victims of peer bullying compared to students from middle- and upper-income groups. In the qualitative research findings, it was seen that gender, school culture and family characteristics were important. These data collectively suggest that peer bullying and victimization are social behaviors that reflect the reproduction of inequalities.

Anahtar Kelimeler

Adolescence , Gender , Inequalities , Peer Bullying , School

Kaynakça

• Alpman, P. (2019). Mekân, kimlik, sınıf: Farklar neden bir arada barınamazlar? İdealkent, 10 (26), 373-401.
• Ateş, A. D. & Yağmurlu, B. (2010). Examining victimization in Turkish schools. European Journal of Educational Studies, 2 (1), 31-37.
• Atik, G., Özmen, O. & Kemer, G. (2012). Bullying and submissive behaviour. Ankara University Journal of Faculty of Educational Sciences, 45, 191-208.
• Ayas, T. & Pişkin, M. (2011). Lise öğrencileri arasındaki zorbalık olaylarının cinsiyet, sınıf düzeyi ve okul türü bakımından incelenmesi. İlköğretim Online, 10 (2), 550-568.
• Ayas, T. & Pişkin, M. (2015). Akran zorbalığı belirleme ölçeği ergen formu. Akademik Bakış Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler Dergisi, 50, 316-324.
• Barboza, G.E., Schıamberg, L.B., Oehmke, J., Korzenıewski, S.J., Post, L.A. & Heraux, C.G. (2009). Individual characteristics and the multiple contexts of adolescent bullying: An ecological perspective. J. Youth and Adolesc, 38, 101-121.
• Bourdieu, P. (2010). Sermaye biçimleri. M.M. Şahin & A. Z. Ünal (Der), Sosyal sermaye içinde (45-75). İstanbul: Değişim Yayınları.
• Cecen-Celik, H. & Keith, S. (2019). Analyzing predictors of bullying victimization with routine activity and social bond perspectives. Journal of Interpersonal Violence, 34 (18), 3807-3832.
• Connell, R. W. (2019). Toplumsal cinsiyet ve iktidar. İstanbul: Ayrıntı Yayınları
• Coyle, S., Demaray, M. K., Malecki, C. K., Tennant, J. E. & Klossing, J. (2017). The associations among sibling and peer-bullying, social support and internalizing behaviors. Child & Youth Care Forum (46), 895- 922.
• Creswell, J. W. (2003). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches. Thousand Oaks, CA: Sage.
• Crick, N. R., Ostrov, J. M., Burr, J. E., Cullerton-Sen, C., Jansen-Yeh, E. & Ralston, P. (2006). A longitudinal study of relational and physical aggression in preschool. Journal of Applied Developmental Psychology, 27 (3), 254-268.
• Çarkıt, E. & Bacanlı, F. (2020). Okullarda akran zorbalığı: Öğretmen görüşlerine göre nitel bir çalışma. OPUS International Journal of Society Researches, 15 (24), 2545-2583.
• Çetin, E. (2024). Algılanan Sosyal desteğin akran zorbalığı mağduriyeti etkisinde boyun eğici davranışların aracı rolü. Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22 (3), 262-276.
• Danacı, M. Ö. & Çetin, Z. (2016). Erken çocukluk döneminde görülen okul zorbalığı davranış eğilimlerinin çocukların kişisel/sosyal–dil–motor gelişimleri ile olan ilişkisi. Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Dergisi, 3 (2).53-72.
• Doğan, S. & Keleş, O. (2023). Nedenleri sonuçları ve çözüm önerileri bağlamında akran zorbalığı: Bir olgubilim çalışması. Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 59, 1-24.
• Donoghue, C. & Pascoe, C. J. (2023). A sociology of bullying: Placing youth aggression in social context. Sociology compass, 17 (4), e13071.
• Donoghue, C., Raia-Hawrylak, A., Harger, B., Ohanian, N., Shahin, S. & Steimle, A. (2023). Using the sociological perspective to reduce bullying in schools: The case for a school sociologist. International Journal of Bullying Prevention, 1-8.
• Eroğlu, S. E. (2009). Saldırganlık davranışının boyutları ve ilişkili olduğu faktörler: Lise ve üniversite öğrencileri üzerine karşılaştırmalı bir çalışma. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 21, 205-221.
• Espelage, D.L. & Swearer, S.M. (2010). Bullying in North American schools. London and New York: Routledge.
• Genç Hayat Vakfı (2015). Liseli gençler ve akran Zorbalığı: İstanbul örneği. http://genchayat.org/wp-ontent/uploads/2015/11/AkranZorbaligiRapor.09.10.15.pdf. (Erişim Tarihi: 12.12.2024).
• Genç, G. (2007). Genel liselerde akran zorbalığı ve yönetimi. (Yayınlanmamış Doktora Tezi) İnönü Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Malatya.
• Gökkaya, F. & Tekinsav-Sütçü, S. (2018). Ortaokul öğrencilerinin zorbalık eğilimi ile empati düzeyleri arasındaki ilişkide aleksitiminin aracı rolü. Gençlik Araştırmaları Dergisi, 6 (15), 43–70.
• Günindi-Ersöz, A. (2016). Toplumsal cinsiyet sosyolojisi. Ankara: Anı Yayıncılık.
• Heise, T. (1998) Violence against women, an ıntegrated ecological framework. Violence 4, 267-290.
• Hong, J. S., Cho, H., Allen-Meares, P. & Espelage, D. L. (2011). The social ecology of the Columbine High School shootings. Children and Youth Services Review, 33, 861-868.
• İşsever, G. (2020). Lise öğrencilerinde akran zorbalığı ile aile aidiyet duygusu arasındaki ilişkinin incelenmesi. (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi), İstanbul Gelişim Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, İstanbul.
• Jansen, P. W., Verlinden, M., Berkel, A. D., Mieloo, C., van der Ende, J., Veenstra, R., … Tiemeier, H. (2012). Prevalence of bullying and victimization among children in early elementary school: Do family and school neighbourhood socioeconomic status matter? BMC Public Health, 12 (1).
• Keskin, T. (2010). İlköğretim okullarındaki öğrencilerin akran zorbalığının benlik saygısıyla ilişkisi (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Maltepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• Kızmaz, Z. (2005). Sosyolojik suç kuramlarının suç olgusunu açıklama potansiyelleri üzerine bir değerlendirme. Cumhuriyet Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 29 (2), 149-174.
• Koca, S., Direk, F., Işım, A. T., Can, H. C. & Taştan, Z. (2024). Avantajlı ve dezavantajlı okullarda öğrenim gören öğrencilerin akran zorbalık düzeyleri. Sports Science, 14 (1), 26-34.
• Kocaşahan, N. (2012). Lise ve üniversite öğrencilerinde akran zorbalığı ve sanal zorbalık (Yüksek Lisans Tezi), Balıkesir Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Balıkesir.
• Kyriakides, L. Creemers, B.P.M., Papastylianou, D. & PapadatouPastou, M. (2013). Improving the school learning environment to reduce bullying: An experimental study. Scandinavian Journal of Educational Research, 58 (4), 453–78.
• Lai, T. & Kao, G. (2018). Hit, robbed, and put down (but not bullied):Underreporting of bullying by minority and male students. Journal of Youth & Adolescence, 47, 619–635.
• Migliaccio, T. & Raskauskas, J. (2016). Bullying as a social experience: Social factors, prevention and intervention. London: Routledge.
• Morkan-Şahin, M. & Aral, N. (2023). Ergenlerin Akran zorbalığı algıları ile öğretmenlerin akran zorbalığına ilişkin tutumlarının incelenmesi. MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi, 12 (3), 1106-1122.
• Nansel, T. R., Overpeck, M., Pilla, R. S., Ruan, W. J., Simons-Morton, B. & Scheidt, P. (2001). Bullying behaviors among us youth. JAMA, 285 (16), 2094–2100.
• Olweus, D. (1993). Bullying at school: What we know and what we can do. Oxford: Blackwell Publishers.
• Olweus, D. (1996). The revised olweus bully/victim questionnaire. Research center for health promotion (HEMIL Center), University of Bergen.
• Özkan, Y., & Çifci, E., G. (2010). Düşük sosyo-ekonomik düzeydeki ilköğretim okullarında akran zorbalığı. İlköğretim Online, 9 (2), 576-586.
• Öztürk, A., Tezel, A. & Öztürk, F. Ö. (2019). Bir ortaöğretim kurumunda akran zorbalığının değerlendirilmesi. Konuralp Tıp Dergisi, 11 (1), 82-88.
• Pascoe, C. J. (2013). Notes on a sociology of bullying: Young men's homophobia as gender socialization. QED: A Journal in GLBTQ Worldmaking, (1), 87-104.
• Peguero, A. A. (2012). Schools, bullying, and ınequality: ıntersecting factors and complexities with the stratification of youth victimization at school. Sociology Compass, 6 (5), 402–412.
• Popp, A. M. & Peguero, A. A. (2011). Routine activities and victimization at school: The significance of gender. Journal of Interpersonal Violence, 26, 2413-2436.
• Richard, J. F., Schneider, B. H. & Mallet, P. (2012). Revisiting the whole-school approach to bullying: Really looking at the whole school. School Psychology International, 33, 263-284.
• Ringrose, J. & Renold, E. (2010). Normative cruelties and gender deviants: The performative effects of bully discourses for girls and boys in school. British Educational Research Journal, 36, 573-596.
• Rys, G. S. & Bear, G. G. (1997). Relational aggression and peer relations: Gender and developmental issues. Merrill-Palmer Quarterly 43 (1), 87-106.
• Sarı, C. & Demirbağ, B. C. (2019). İlk ve ortaokul öğrencilerinde akran zorbalığının sosyodemografik değişkenler açısından değerlendirilmesi: İlçe örneği. Halk Sağlığı Hemşireliği Dergisi, 1 (3), 119–131.
• Semiz, S. (2018). Erken çocukluk döneminde görülen akran zorbalığının duygusal zekâ ve aile değişkenleri temelinde incelenmesi (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Kastamonu Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kastamonu.
• Şen, Z. & Doğan, A. (2021). Öğretmenlerin akran zorbalığına ilişkin tutumlarının, akran zorbalığı ile baş etme stratejilerinin ve algıladıkları okul ikliminin incelenmesi. Eğitim ve Bilim, 46, 43-62.
• Tabachnick, B. G. & Fidell, L. S. (2020). Çok değişkenli istatistiklerin kullanımı. M. Baloğlu (Ed.) (6. basımdan çeviri) Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık
• Tavakol, M. & Dennick, R. (2011). Making sense of Cronbach's alpha. International Journal of Medical Education, 2, 53.
• Volk, A. A., Dane, A. V. & Marini, Z. A. (2014). What is bullying? A theoretical redefinition. Developmental Review, 34 (4), 327–343.
• Walden, L. M. & Beran, T. N. (2010). Attachment quality and bullying behavior in school-aged youth. Canadian Journal of School Psychology, 25 (1), 5–18.
• Welsh, W. N., Stokes, R. & Greene, J. R. (2000). A macro-level model of school disorder. Journal of Research in Crime and Delinquency, 37, 243–83.
• Whitney, I. & Smith, P.K. (1993). A survey of the nature and extent of bullying in junior, middle and secondary Schools. Educational Research 35, 3-25.
• Yaban, E. H., Sayil, M. & Tepe, Y. K. (2013). Erkek ergenlerde anne babadan algılanan destek ile akran zorbalığı arasındaki ilişkide arkadaşlık niteliğinin rolü. Türk Psikoloji Dergisi, 28 (71), 20.
• Yoneyama, S. & Naito, A. (2003). Problems with the paradigm: The school as a factor in understanding bullying (with special reference to Japan). British Journal of Sociology of Education, 24 (3), 315-330.
• Yurtal, F. & Yaşar, M. (2018). Öğretmenlerin sınıf yönetimi profillerine göre sınıflarında görülen akran zorbalığı. SDÜ Uluslararası Eğitim Araştırmaları Dergisi, 5 (2), 64-75.