BON APPETİT TÜRKİYE! 1980’LERİN DAMAK TADI

Öz

1980’lerin yemek pratikleri ve yemek kültürü üzerine çok az sayıda sosyolojik çalışma bulunmaktadır. Bu çalışma, 1980’ler Türkiye’sindeki toplumsal ve kültürel dönüşümleri yemek kültürü perspektifinden incelemektedir. Bu dönemde neoliberal politikaların etkisiyle şekillenen ekonomik ve toplumsal yapı, tüketim alışkanlıklarında ve yemek pratiklerinde köklü değişimlere neden olmuştur. Araştırmada, Ekrem Muhittin Yeğen’in “Alaturka-Alafranga Yemek Öğretimi Sofra Düzeni-Sofra Görgüsü” adlı eseri, dönemin yemek kültürünü anlamak için birincil kaynak olarak ele alınmıştır. Yapısalcı yemek sosyolojisi yaklaşımıyla yürütülen çalışmada, eser söylem analizi yöntemiyle incelenmiş ve yemek ile sofra adabının toplumsal sınıf, modernleşme süreçleri ve Batı etkileri gibi temalarla ilişkisi araştırılmıştır. Sonuçlar, yemek ve sofra kültürünün bireylerin kimlik inşasında, toplumsal statü ve modernleşme algısında güçlü bir sembolik araç olarak kullanıldığını göstermektedir. Neoliberal politikaların teşvik ettiği küresel markaların ülkeye girişi ve yeni tüketim pratikleri, yemek kültürünü hem dönüştürmüş hem de modernlik ile gelenek arasındaki gerilimi artırmıştır. Dönemin yeme alışkanlıkları, yalnızca bireysel tercihler değil, aynı zamanda toplumsal ve kültürel yapılar tarafından şekillendirilen sosyal bir ifade biçimi olarak ortaya çıkmıştır. Çalışma, ‘yemek’ gibi eklektik pozisyonda duran bir olgu üzerinden sosyolojik çalışmaların kapsamını genişletmek için bilimsel bir katkı sunmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Yemek Sosyolojisi
• 1980’ler Türkiye’si
• Modernleşme
• Kültürel Dönüşüm
• Ekrem Muhittin Yeğen

BON APPÉTIT TÜRKİYE! THE TASTE OF THE 1980s

Öz

There are very few sociological studies on food practices and food culture of the 1980s. This study examines the social and cultural transformations in Turkiye during the 1980s from the perspective of food culture. The economic and social structure shaped by neoliberal policies in this period led to fundamental changes in consumption habits and food practices. In the research, Ekrem Muhittin Yeğen’s work titled "Alaturka-Alafranga Yemek Öğretimi Sofra Düzeni-Sofra Görgüsü" (Turkish-Western Cooking Instruction, Table Setting, and Table Etiquette) was taken as a primary source to understand the food culture of the period. Conducted using the structuralist approach to food sociology, the study employs discourse analysis of the work, examining how food and table etiquette are articulated in relation to themes such as social class, modernization processes, and Western influences. The findings reveal that food and table culture served as powerful symbolic tools in individuals' identity construction, perceptions of social status, and modernization. The entry of global brands promoted by neoliberal policies and the emergence of new consumption practices both transformed food culture and heightened the tension between modernity and tradition. The eating habits of the period emerged not only as individual choices but also as a form of social expression shaped by social and cultural structures. This study provides a scientific contribution to broadening the scope of sociological research through a phenomenon like ‘food,’ which occupies an eclectic position.

Anahtar Kelimeler

• Food Sociology
• 1980s Türkiye
• Modernization
• Cultural Transformation
• Ekrem Muhittin Yeğen

Kaynakça

1. Allen, J. G. (2009). Ortaçağ sonu ve Rönesans İtalyası’nda yemek ve toplumsal sınıflar (D. Kut, Çev.). Yemek ve Kültür, (17), 61.
2. Bali, N. R. (2018). Tarz-ı hayattan life style’a: Yeni seçkinler, yeni mekânlar, yeni yaşamlar. İletişim Yayınları.
3. Barthes, R. (1979). Toward a psychosociology of contemporary food consumption. In R. Forster & O. Ranum (Eds.), Food and drink in history. Johns Hopkins University Press.
4. Barthes, R. 1982. Empire of Signs. Translated by R. Howard. Hill and Wang.
5. Barthes, R. (1990). Yazı ve Yorum. (T. Yücel, Çev.). Metis Yayınları.
6. Becan, C., & Eaghanıoskouı, G. (2019). Gösterişçi tüketim aracı olarak Instagram’ın tüketicilerin satın alma motivasyonuna etkisi. Yeni Medya Elektronik Dergisi, 3(2), 84–101. https://doi.org/10.6084/m9.figshare.561089
7. Bourdieu, P. (1997). Sosyal düzen ve iktidar: Düşünceler (F. Korkut, Çev.). Metis Yayınları.
8. Bourdieu, P. (2000). Pratik akıl: Eylem kuramına giriş (G. Sönmez, Çev.). Ayrıntı Yayınları.

9. Bourdieu, P. (2015). Ayrım: Beğeni yargısının toplumsal eleştirisi. Heretik Yayın.
10. Caplan, P. (Ed.). (1997). Food, health, and identity. Routledge.
11. Chaney, D. (1996). Lifestyles. Routledge.
12. Debord, G. (2014). Gösteri Toplumu (A. Ekmekçi ve O. Taşkent, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
13. Douglas, M. (1972). Deciphering a Meal. Daedalus, 101(1), 61-81.
14. Duran, E., Eryücel, Ö., & Özcan, Z. (2019). Şarap üretimi ve tüketiminin Türkiye turizmindeki yeri: Kadim Anadolu Bağ Rotası başlangıç noktası olarak Çanakkale örneği. Turar Turizm ve Araştırma Dergisi, 8(1), 70–83.
15. Faroqhi, S. (2003). Osmanlı’da gündelik yaşam. Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
16. Fischler, C. (1988). Food, Self, and Identity. Social Science Information, 27(2), 275–292.
17. Foucault, M. (2001). The birth of social medicine. In J. Faubion (Ed.), Power: The essential works of Foucault 1954–1984. New Press.
18. Goody, J. (1982). Cooking, cuisine and class: a study in comparative sociology. Cambridge University Press.
19. Gökçe, F. (2018). Neoliberalizm, beden politikaları ve tüketim. Toplum ve Bilim, (143), 67–85.
20. Guptill, A. E., Copelton, D. A., & Lucal, B. (2013). Food & society: Principles and paradoxes. Polity Press.
21. Gündüz, U. (2009). Basında Batılılaşma tasarımı: Jön Türk gazeteciliği ile günümüz gazeteciliğinin karşılaştırılması (Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi). https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/TEZ/45091.pdf
22. Gürbilek, N. (2016). Vitrinde yaşamak: 1980’lerin kültürel iklimi. Metis Yayınları.
23. Hekimoğlu, G. (2024). Örnek olay: Starbucks’taki akademisyen. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 33(2), 704-719. https://doi.org/10.35379/cusosbil.1417073
24. Kellner, D. (2010). Medya gösterisi (Z. S. Doğruer, Çev.). Açılım Kitapları.
25. Lefebvre, H. (2017). Mekânın üretimi (I. Ergüden, Çev.). Sel Yayıncılık.
26. Lévi-Strauss, C. (1995). Sofra adabının kökenleri: mutfak etnolojisi el kitabı. (Çev. İsmail Yerguz), Sanat Dünyamız: Yeme-İçme Kültürü, 60(61), 95-111.
27. Lupton, D. (1996). Food, the body and the self. Thousand Oaks, Sage.
28. Mennell, S., Murcott, A., & van Otterloo, A. H. (1992). The sociology of food: Eating, diet and culture. Sage.
29. Mintz, S. W. (1985). Sweetness and power. Viking.
30. Nezlek, J. B., & Forestell, C. (2020). Vegetarianism as a social identity. Current Opinion in Food Science, 33, 45–51. https://doi.org/10.1016/j.cofs.2019.11.003
31. Oldenburg, R. (1999). The great good place: Cafes, coffee shops, book stores, bars, hair salons, and other hangouts at the heart of a community. New York: Da Capo Press.
32. Ortaylı, İ. (1986). İstanbul’dan sayfalar. Hil Yayın.
33. Rose, N. (2019). Ruhun yönetimi: Özel benliğin biçimlendirilmesi (M. Uzunoğlu, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
34. Simoons, F. J. (1961). Eat not this flesh: Food avoidances from prehistory to the present. Madison: University of Wisconsin Press.
35. Temur, D. M. (2022). The function of cultural norms on eating and drinking practices based on framework of distinction theory in Turkish cinema during the 1980s and 1990s (Yüksek lisans tezi, Özyeğin Üniversitesi). https://discover.ozyegin.edu.tr/iii/encore/record/C__Rb4971049?lang=eng
36. Tilmaç, F. (2003). Fransa, İsviçre ve İtalya’da şarapçılık ve Türkiye modeli. İstanbul Ticaret Odası Yayınları, (48), 77.
37. Vertanian, L. R., Giant, C. L., & Passino, R. M. (2001). Ally McBeal vs. Arnold Schwarzenegger: Comparing mass media, interpersonal feedback and gender as predictors of satisfaction with body thinness and muscularity. Social Behavior and Personality, 29(7), 711–724.
38. Yeğen, E. M. (1980). Alaturka - alafranga yemek öğretimi ve sofra düzeni - sofra görgüsü. İnkılâp Kitabevi.
39. Yenal, Z. N. (2013). Tarım ve gıda üretiminin yeniden yapılanması ve uluslararasılaşması. E. Keyder (Ed.), Bildiğimiz tarımın sonu: Küresel iktidar ve köylülük (ss. 43–70). İletişim Yayınları.
40. Yurtoğlu, N. (2019). Türkiye Cumhuriyeti’nde zeytin ve zeytinyağı üretimi ile ticareti üzerine tarihsel bir bakış (1923–1960). Vakanüvis: Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 4(1), 472–510. https://doi.org/10.24186/vakanuvis.513902