ANTİK DÖNEM HAYAT AĞACI: KÜLTÜRLER ARASI BİR İNANIŞIN İZİNDE

Öz

İnsanlar kutsallık kavramına verdiği değer doğrultusunda arınma ve yeniden doğuşun bir simgesi olarak “hayat ağacını” benimsemiş, onu kutsal bir varlık olarak kişileştirerek ona manevi bir kimlik kazandırmıştır. Bu makale, "hayat ağacı" inancının çeşitli dönemlerdeki arkeolojik verilerin üzerindeki etkilerini ve yansımalarını analiz etmektedir. Bu çalışmada hayat ağacı motifinin veya kültünün niteliği ile bu olguyu belgeleyen arkeolojik ve sanatsal veriler incelenmekte; ayrıca motifin sanattaki uygulama alanlarındaki yansımaları değerlendirilerek ele alınmaktadır. Kutsallık kavramı, tarihi dönem ve uygarlıklar boyunca insanların inanç sisteminde her zaman yerini almış, inançlar çerçevesinde ağaca anlam ve değer vermişlerdir. Medeniyetler boyunca hayat ağacı, kutsal bir motif olarak kabul edilmiş ve insan yaşamında önemli bir yer tutan din olgusu ile bağlantılı olarak ölümsüzlüğün ve yeniden doğuşun sembolü sayılmıştır. Çalışmanın amacı, hayat ağacı motifinin ikonografik açıdan incelenmesiyle birlikte arkeolojik veriler ışığında sosyal birikimlerle nasıl şekillendiğini ele almaktır. Ayrıca dinsel bir sembol olarak hayat ağacının başta Asur ve Hitit olmak üzere farklı uygarlıkların sanatsal anlayışlarına nasıl yansıdığı analiz edilecektir. Hayat ağacı, sanatının farklı alanlarında yaygın olarak kullanılan bir sembol olmayı sürdürmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Hayat Ağacı
• Yeniden Yaşam
• Uygarlıklar
• Sanat
• Kutsallık

THE ANCIENT TREE OF LIFE: ON THE TRACK OF AN INTERCULTURAL BELIEF

Öz

People have adopted the ‘tree of life’ as a symbol of purification and rebirth in line with the value they attach to the concept of sacredness, and have given it a spiritual identity by personifying it as a sacred being. This article analyses the effects and reflections of the belief in the ‘tree of life’ on archaeological data from various periods. In this study, the nature of the tree of life motif or cult and the archaeological and artistic data documenting this phenomenon are examined; in addition, the reflections of the motif in the fields of application in art are evaluated and discussed. The concept of sacredness has always taken its place in the belief system of people throughout historical periods and civilisations, and they have given meaning and value to the tree within the framework of beliefs. Throughout civilisations, the tree of life has been regarded as a sacred motif and a symbol of immortality and rebirth in connection with the phenomenon of religion, which has an important place in human life. The aim of the study is to examine how the tree of life motif was shaped by social accumulation in the light of archaeological data together with an iconographic analysis. In addition, it will be analysed how the tree of life as a religious symbol is reflected in the artistic conceptions of different civilisations, especially Assyrian and Hittite. The tree of life continues to be a widely used symbol in different fields of art.

Anahtar Kelimeler

• Tree of Life
• Re-life
• Civilizations
• Art
• Divinity

Kaynakça

1. Akurgal, E. (1993). Anadolu Uygarlıkları. Phoenix Yayınları.
2. Arslan, S. (2014). Türklerde Ağaç Kültü ve Hayat Ağacı. Uluslararası Sosyal ve Eğitim Bilimleri Dergisi, 1(1), 59-71.
3. Ateş, M. (2000). Mitolojiler ve semboller. Milenyum Yayınları.
4. Balogh, A. L. (2020). The Tree of Life in Ancient Near Eastern Iconography, D. Estes (Ed.), The tree of life içinde (pp. 32–73). Brill.
5. Batmaz, A. (2013). A new ceremonial practice at Ayanis Fortress: The Urartian sacred tree ritual on the eastern shore of Lake Van. Journal of Near Eastern Studies, 72(1), 65–83.
6. Bauks, M. (2014). Sacred trees in the Garden of Eden and their ancient Near Eastern precursors. Journal of Ancient Judaism, 3(3), 267–301.
7. Belli, O. (1982). Urartularda Hayat Ağacı İnancı. Anatolian Research, 8, 237–246.
8. Campbell, S., Whitcher Kansa, S., Bichener, R., & Lau, H. (2014). Burying things: Practices of cultural disposal at Late Neolithic Domuztepe, Southeast Turkey. In B. W. Porter & A. Boutin (Eds.), Remembering the dead in the ancient Near East (pp. 27–60). University Press of Colorado.

9. Çevik, N. (2011). Hayat Ağacı’nın Urartu Kült Törenlerindeki Yeri ve Kullanım Biçimi. Anatolian Research, 15, 335–367.
10. Çifçi, M. K. (2010). Eski Mısır Dininde Tanrı ve Öte Dünya İnancı (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
11. Eliade, M. (2003). Dinler Tarihine Giriş. Kabalcı Yayınları.
12. Ertem, H. (1987). Boğazköy Metinlerine Göre Hititler Devri Anadolu’sunun Florası. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
13. Frankfort, H. (1989). The art and architecture of the ancient Orient. Yale University Press.
14. Franklin, N. (2021). The Assyrian stylized tree: A date palm plantation and Assurnasirpal II’s stemma. Ash-sharq, 5, 77–96.
15. Gökce, B. (2017). Urartu Krallığı’nda Din Görevlileri. Belleten, 81, 23–42.
16. Green, A. (1983). Neo-Assyrian apotropaic figures: Figurines, rituals and monumental art, with special reference to the figurines from the excavations of the British School of Archaeology in Iraq at Nimrud. Iraq, 45(1), 87–96.
17. Gürcüm, B. H., & Kaleli, D. (2020). Kültür Ekseninde Hayat Ağacı Sembolü. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 13(72), 451–466.
18. Hamilton, E. (1994). Mitologia (Ü. Tamer, Çev.). Varlık Yayınları.
19. Hans-Kellner, J. (1977). Pectorale aus Urartu. Belleten, 41(163), 483–486.
20. James, E. O. (1966). The tree of life: An archaeological Study. Brill. the Netherlands.
21. Kılıç, Y., & Başol, S. (2015). Hitit Büyü Metinlerinde Geçen Bazı Otsu Bitkiler, Ağaç Türleri ve Ahşap Nesneler. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 2(6), 28–58.
22. Kourou, N. (2001). The sacred tree in Greek art: Mycenaean versus Near Eastern traditions. In La questione delle influenze vicino-orientali sulla religione graeca (pp. 31–54).
23. Köroğlu, H. (1996). Friglerde Hayat Ağacı İnancı. (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
24. Köse, O. E. (2008). Erzurum Arkeoloji Müzesinde Bulunan Urartu Dönemine Ait Madeni Bilezik ve Pazıbentler. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
25. McDonald, J. A. (2002). Botanical determination of the Middle Eastern tree of life. Economic Botany, 56(2), 113–129.
26. Michaux-Colombot, D. (2008). The royal Hittite title My Sun and the winged sun disk. 38. ICANAS Uluslararası Asya ve Kuzey Afrika Çalışmaları Kongresi Bildirileri içinde (pp. 329–354). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
27. Moortgat, A. (1949). Tammuz, Der Unsterblichkeitsglaube in der Altorientalischen Bildkunst. De Gruyter. Germany.
28. Morandini, F. (2012). Leoni-Capri: Qualche annotazione sulla stele felsinea n. 82. Il Bestiario Fantastico Di Età Orientalizzante Nella Penisola Italiana içinde (ss. 505–521). Tangram Edizioni Scientifiche.
29. Osborne, W. R. (2014). The Tree of Life in Ancient Egypt and the Book of Proverbs. Journal of Ancient Near Eastern Religions, 14, 114-139.
30. Öz, C. (2018). Kültürel Süreklilik Bağlamında Antikçağdan Günümüze Kutsal Ağaç veya Hayat Ağacı. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 11(56), 213-223.
31. Özgüç, T. (1966). Altıntepe I: Mimarlık Anıtları ve Duvar Resimleri.Türk Tarih Kurumu Yayınları.
32. Özkaya, V. (1995). İ.Ö. Erken Birinci Binde Frig Boyalı Seramiği. Erzurum.
33. Özkaya, V. (1996). Frig Mimari Kaplama Levhaları Işığında Attis ve Hayat Ağacı. Arkeoloji ve Sanat, (74), 3-11.
34. Öztekin, S. (2008). Dinlerde Hayat Ağacı. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
35. Öztürk Ateş, Ş. (2012). Yakındoğu Demirçağ Uygarlıklarında Hayat Ağacı İnancı. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
36. Sarıkçıoğlu, E. (2002). Din Fenomenolojisi. Sdü Yayınları.
37. Sheikhi, M., Nobari, A. H., Tavoosi, M., & SamghAbadi, R. S. (2017). The impact of Neo-Assyrian art on Mannaean societies of western and north western Iran. The International Journal of Humanities, 24(4), 69–86.
38. Svana, I. (2022). Sacred Trees And Plants In Ancient Greek Religion. Pratiques Cultuelles Et Dynamiques Religieuses Entre Le Pont-Euxin Et La Mer Égée Dans L'Antiquité Actes De La session organisée dans le cadre du XII° Congrès international d'études sud-est européennes (Bucarest, 2-6 septembre 2019). 183-192.
39. Tanyu, H. (1988). Ağaç. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi.
40. Tarontsi, S. (2024). Hurrian Tree of Life As Historical-Originational Foundation for Meaningful Symbol of Urartian Sacred Tree. ARURAT Scientific Academy of Armenian, Caucasian, Asia Minor, Anatolian and Near Eastern Studies. 4-60.
41. Tekin, H. (2017). Domuztepe’de Hayat Ağacı Bezekli Kaplar. Aktüel Arkeoloji, (60), 48–49.
42. Turgut, M. (2019). The Using of Trees in Hittite Rituals. Internatıonal Journal of Agriculture, Forestry and Life Science, 3(1), 22-30.
43. Ünal, A. (2007). Hititçe Çok Dilli El Sözlüğü. Verlag Dr. Kovac.