KADIN BAKIM EMEĞİNİN YENİDEN ÜRETİM SAHASI: SANDVİÇ KUŞAK

Yıl 2026, Cilt: 28 Sayı: 1, 358 - 380, 15.03.2026

Veli Özkurt , Bengisu Belirdi Özkurt

https://doi.org/10.16953/deusosbil.1721426

https://izlik.org/JA73XD89PD

Öz

Demografik değişimlerle birlikte yaşlı nüfusun küresel düzeydeki artışı, yaşlı bakımı konusunu önemli bir gündem hâline getirmiştir. Buna karşın yaşlı bakım hizmetleri çoğu zaman kamusal politikaların bir parçası olamamıştır. Bu bağlamda yaşlı bakımı, büyük oranda hane içinde çözülmesi gereken bir meseleye dönüşmüştür. Bakım hizmetleri ise sıklıkla kadınlar üzerinden kurgulanmaktadır. Ancak hane içinde bakım veren kadınlar kimi zaman hem kendi çocuğuna/çocuklarına hem de yaşlıya bakım vermek durumunda kalmaktadır. İki kuşağın bakım yükü arasında sıkışan bu grup, “sandviç kuşak” olarak adlandırılır. Zaten fiziksel, psikolojik, ekonomik ve sosyal açıdan zorlukları içeren bakım süreci, sandviç kuşak bakım verenler için çok daha sancılı bir hâl almaktadır. Buradan hareketle bu çalışmada bakım emeğinin nasıl değersizleştiği, kadınların meselesine nasıl dönüştüğü, kadınlar arasında nasıl marjinalleştiği, bakım veren kadınların şimdi ve gelecekte karşı karşıya oldukları riskleri sandviç kuşak bağlamında ortaya koymak amaçlanmıştır. Bu doğrultuda sandviç kuşak bakım verenler ve deneyimleri toplumsal cinsiyet rolleri, feminist perspektif ve yaşam seyri yaklaşımı üzerinden ele alınmıştır. Ataerkillik, toplumsal cinsiyet rolleri ve kapitalizmle kol kola olan kadınların ücretsiz bakım emeği, bilhassa sandviç kuşak içinde yeniden üretilir. Bakım hizmeti dışında diğer ev içi işleri de içeren sandviç kuşağın bakım emeğinin karşılıksız, bedelsiz, değersiz ve güvencesiz olması ise bakım veren bu kadınların kendi geleceği için potansiyel riskleri yaratmaktadır. Bunları aşmak için politika yapıcıların bakım hizmetlerini insan hakkı olarak kabul etmesi ve kamusal bir sorumluluk olarak sahiplenmesi gerekmektedir. Bakım işini değersizleştirmeyen, bakım verenleri dışarıda bırakmayan, bakımı aileye yüklemeyen, kapsayıcı, sürdürülebilir, erişilebilir, adil ve toplumsal cinsiyet körü olmayan bakım sistemleri geliştirilmelidir.

Anahtar Kelimeler

Yaşlılık , Yaşlı Bakımı , Sandviç Kuşak , Kadın Emeği , Toplumsal Cinsiyet , Feminist Perspektif

THE REPRODUCTION FIELD OF WOMEN’S CARE LABOR: THE SANDWICH GENERATION

https://izlik.org/JA73XD89PD

Öz

The increase in the older people population globally with demographic changes has made the issue of older people care an important agenda. However, older people care services often cannot be a part of public policies. In this context, older people care has largely become an issue to be solved within the household. Care services are often fictionalised through women. However, women who provide care within the household sometimes have to care for both their own child(ren) and the older people. This group, squeezed between the care burdens of two generations, is called the “sandwich generation. The care process, which already includes physical, psychological, economic and social difficulties, becomes much more painful for sandwich generation caregivers. From this point of view, this study aims to reveal how care labor has been devalued, how it has become a women's issue, how it has been marginalized among women, and the risks that caregiving women face now and in the future, in the context of the sandwich generation. In this regard, sandwich generation caregivers and their experiences were discussed through gender roles, feminist perspective and life course approach. Women's unpaid care labor, which is hand in hand with patriarchy, gender roles and capitalism, is reproduced especially within the sandwich generation. The fact that the care labor of the sandwich generation, which includes other domestic work besides care services, is unrequited unpaid, worthless and unsecured creates potential risks for the future of these caregiving women. To overcome these, policy makers must accept care services as a human right and embrace them as a public responsibility. Care systems that do not devalue care labor, do not exclude caregivers, do not burden care to family, and are inclusive, sustainable, accessible, fair, and not being gender-blind should be developed.

Anahtar Kelimeler

Aging , Older People Care , Sandwich Generation , Women's Labor , Gender , Feminist Perspective

Kaynakça

• AARP. (2001). In the middle: A report on multicultural boomers coping with family and aging issues. AARP: Washington.
• Acar-Savran, G. (2013). Beden emek tarih: Diyalektik bir feminizm için. (3. Baskı). İstanbul: Kanat Kitap.
• Afary, F. (2024). Sosyalist feminizm: Yeni bir yaklaşım (1. Baskı). (G. Varlı Karaarslan, Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları.
• Aktaş, G. (2022). Kadın emeğinin bir başka görünümü: İnformal yaşlı bakımı. Pamukkale Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 53, 119-142.
• Arno, P. S., Levine, C. & Memmott, M. M. (1999). The economic value of informal caregiving. Health Affairs, 18(2), 182-188.
• Arpacı, F. (2009). Yaşlıya bakan kadınların bakım yüklerinin incelenmesi. Yaşlı Sorunları Araştırma Dergisi, 1, 61-72.
• Arun, Ö. (2018a). Türkiye’de yaşlanma çalışmaları: Dün, bugün, yarın. Mediterranean Journal of Humanities, VIII(2), 41-61.
• Arun Ö. (2018b). Yaşlılık: 21. yüzyılın Türkiye’ye sunduğu armağan. Ö. Arun, (Ed.), Yaşlanmayı Aşmak (1. Baskı) içinde (169-179). Ankara: Phoenix Yayınevi.
• Arun Ö. & Holdsworth J. K. (2018). “Generational Care and Support Mechanisms in Turkey: Identifying at Risk Populations”. In Research on Family Structures in Turkey: Advanced Statistical Analysis, 2018. Ankara.
• Arun, Ö. & Özkurt, V. (2019). Bakım sürecinde ihmalin yeni bir türü: Geronteknolojik yoksunluk. Mediterranean Journal of Humanities, IX(2), 107-123.
• Atagün, İ. M., Balaban, D. Ö., Atagün, Z., Elagöz, M. & Özpolat, Y. A. (2011). Kronik hastalıklarda bakım veren yükü. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 3 (3), 513-552.
• Benston, M. (1969). The political economy of women's liberation. Monthly Review Press, 21(4), 13-27.
• Bookman, A. & Kimbrel, D. (2011). Families and elder care in the twenty-first century. The Future of Children, 21(2), 117-140.
• Bujnowska-Fedak, M. M. & Grata-Borkowska, U. (2015). Use of telemedicine-based care for the aging and elderly: promises and pitfalls. Smart Homecare Technology and TeleHealth, 31, 91-105.
• Carers Australia. (2015). New report reveals carers provide $60.3 billion of unpaid care annually. 19 August 2015. https://www.carersaustralia.com.au/new-report-reveals-carers-provide-60-3-billion-of-unpaid-care-annually/.
• Carrino, L., Nafilyan, V. ve Avendano, M. (2022). Should I care or should I work? The impact of work on informal care. Journal of Policy Analysis and Management, (42)2, 424-455.
• Chari, A. V., Engberg, J., Ray, K. N. & Mehrotra, A. (2014). The opportunity costs of ınformal elder-care in the United States: New estimates from the American Time Use Survey. Health Services Research, 50(3), 871-882.
• DeRigme, L. & Ferrante, S. (2012). The sandwich generation: A Review of the literatüre. Florida Public Health Review, 9, 95-104.
• Ferguson, S. (2020). Women and work: Feminism, labour, and social reproduction. London: Pluto Press.
• Fujisawa, R. & Colombo, F. (2009). The Long-Term Care Workforce: Overview and Strategies to Adapt Supply to a Growing Demand. OECD Health Working Papers No. 44, DELSA/ELSA/WP2/HEA(2009)1. Paris: OECD Publishing.
• Hammer, L. B. & Neal, M. B. (2008). Working sandwiched-generation caregivers: Prevalence, characteristics, and outcomes. The Psychologist-Manager Journal, 11, 93-112.
• Holdsworth J. K. (2018). Daha iyi bir yarın? Yaşlı bakımında ailelerin karşılaştıkları zorluklar ve ihtiyaçları. Ed. Ö. Arun, Yaşlanmayı Aşmak (2018) 73-87. Ankara.
• ILO. (2018). Care work and care jobs for the future of decent work. International Labour Office. Geneva. ISBN: 978-92-2-131642-5.
• ILO. (2024). The impact of care responsibilities on women’s labour force participation. Statistical Brief. International Labour Office. Geneva.
• James, S. (2012). Sex, race, and class—The perspective of winning: A Selection of writings, 1952–2011. Michigan: Merlin Press.
• Kalınkara, V. & Kalaycı, I. (2017). Yaşlıya evde bakım hizmeti veren bireylerde yaşam doyumu, bakım yükü ve tükenmişlik. Yaşlı Sorunları Araştırma Dergisi, 10 (2), 19-39.
• Kim, H., Beach, S. R., Friedman, E., Donovan, H. & Schulz, R. (2023). Effects of childcare, work, and caregiving ıntensity o male and female family caregivers. Journals of Gerontology: Psychological Sciences, 78(6), 959-968.
• Larsen, L.S. (1998). Effectiveness of a counseling intervention to assist family caregivers of chronically ill relatives. Journal of Psychosocial Nursing and Mental Health Services, 36(8), 26-32.
• Miller, D. A. (1981). The 'sandwich' generation: Adult children of the aging. Social Work, 26(5), 419-423.
• OECD. (2017). “Informal Carers”. Health at a Glance 2017. Paris: OECD Publishing.
• OECD. (2023). Health at a Glance 2023: OECD Indicators. Paris: OECD Publishing.
• Oğlak, S. (2017). Yaşlı bakımında görünmeyen işgücü: Aile bakımı ve ekonomik değeri. İGÜ Sosyal Bilimler Dergisi, 4(2), 73-87.
• Oxfam. (2020). Time to care. Unpaid and underpaid care work and the global inequality crisis. Oxfam Briefing paper. United Kingdom.
• Özkurt, V. (2018). Bakım sürecinde geronteknolojinin etkin kullanımı: Bakım verenlerin algılarına ilişkin nitel bir çalışma. Yayınlanmamış yüksek lisans tezi. Antalya: Akdeniz Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Özkurt, V. (2019). Bakım verenlerin bakım ihtiyacı riski: Bakım alan kişinin mıknatıs etkisi. Senex: Yaşlılık Çalışmaları Dergisi, 3, 4-18.
• Özkurt, V. (2021). Dünü, bugünü ve geleceği ile yaş ayrımcılığı. B. Varışlı, (Ed.), Değişen Toplumda Yaşlanma ve Yaşlılık (1. Baskı) içinde 93-121. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık.
• Pastor, C., Gaminde, G., Renteria, A., Cornet, G., Maseda, A. & Etxeberria, I. (2009). Affective robotics for assisting elderly people. P. L. Emiliani, L. Burgazli, A. Como, F. Gabbanini ve A. L. Salminen, (Eds.), Assistive Technology From Adapted Equipment to Inclusive Environments içinde (153-158). Amsterdam: IOS Press.
• Pierret, C. R. (2006). The ‘sandwich generation’: Women caring for parents and children. Monthly Labor Review, September. 3-9.
• Rowbotham, S. (2015). Woman’s consciousness, man’s world. (İlk baskı 1973). London: Verso.
• Spillman, B. C. & Pezzin, L. E. (2000). Potential and active family caregivers: Changing networks and the “Sandwich Generation”. The Milbank Quarterly, 78(3), 347–374.
• TÜİK. (2012). Adrese dayalı nüfus kayıt sistemi sonuçları, 2011. Haber Bülteni, Sayı: 10736, 27 Ocak 2012. Ankara.
• TÜİK. (2024). İstatistiklerle yaşlılar, 2023. Haber Bülteni, Sayı: 53710, 27 Mart 2024. Ankara.
• TÜİK. (2025). İstatistiklerle yaşlılar, 2024. Haber Bülteni, Sayı: 54079, 13 Mart 2025. Ankara.
• UNECE. (2019). The challenging roles of informal carers. UNECE Policy Brief on Ageing No: 22. United Nations Economic Commission for Europe.
• Um, S. (2013). The migration of Asian women for elder care: Governing the movement of carers to South Korea. Transnational Social Review, 3(2), 155–172.
• Vogel, L. (2015). Marksizm ve kadınların ezilmişliği - Birleştirici bir kurama doğru. (1. Baskı). (Ç. Çıdamlı, Çev.). Ankara: NotaBene Yayınları.
• YADA. (2019). Türkiye’de Yaşlılık Tahayyülleri ve Pratikleri Araştırması. İstanbul: Filmon Baskı.
• Yeğinsu, C. (2018). What’s Housework Worth? $1.6 Trillion a Year in U.K., Officials Calculate. The New York Times. 16.12.2024, https://www.nytimes.com/2018/10/04/world/europe/uk- housework-value.html.
• Zigante, V. (2018). Informal care in Europe: Exploring formalisation, availability and quality. European Commission. Luxembourg: Publications Office of the European Union.