Selçuklu Döneminde Hemedan’ın Dini İlim Öğretiminde Yeri ve Önemi

Öz

Hemedan, Orta Çağ İslâm coğrafyacıları tarafından Cibâl şehirleri arasında gösterilmekte, mâmur bir şehir olarak tanıtılmaktadır. Nihâvend Savaşı’nın neticesinde İslâm egemenliğinin başladığı şehre bir dönem Emevî, Abbâsî ve Büveyhîler hâkim olmuş, Selçuklu egemenliğinin arifesinde ise Kâkûyî hanedanı hüküm sürmüştür. Şehrin, Selçuklu hâkimiyetine girmesiyse Dandanakan Savaşı’nın ardından Cibâl’de fetih hareketlerine girişen İbrâhim Yinal vesilesiyle olmuştur. Böylece burada yaklaşık 150 yıl sürecek olan Selçuklu egemenliği başlamıştır. Selçuklular, Hemedan’a egemen oldukları süre boyunca bayındırlık ve imar faaliyetlerine girişmiş ve çok sayıda eğitim kurumu ile donatarak şehrin bir dinî ilim öğretim merkezi olmasına katkı sağlamıştır. Hemedan medreselerinde devrin öne çıkan âlimleri başta hadis ve fıkıh olmak üzere dinî ilim alanında ders vermiştir. Bu da Hemedan’ın dinî ilim öğretiminde öne çıkmasını sağlamış, hal böyle olunca da kendini bu sahada geliştirmek isteyen çok sayıda öğrenci Hemedan’a gelerek ders almıştır. Bu da şehirde dinî ilim alanında çok sayıda âlim yetişmesine vesile olmuş böylece Hemedan, Selçuklu zamanında başta hadis olmak üzere önemli bir dinî ilim öğretim merkezi haline gelmiştir. Çalışmamızda, Selçuklu döneminde Hemedan’da bulunan medreseler hakkında bilgi verilerek bu medreselerin şehrin dinî ilim öğretim merkezi haline gelmesine olan katkısı ifade edilecektir. Ayrıca şehirde dinî ilim alanında ders veren âlimler hakkında malumata değinilmesinin ardından Hemedan’da ders alıp muhaddis, fakih ve müfessir olan ilim adamları hakkında bilgi verilecektir.

Anahtar Kelimeler

• Seljuk
• Hamadhan
• Madrasa
• Religious Sciences
• Hadith
• Fiqh
• Exegessis

The Importance of Hamadhan in the Teaching of Religious Sciences in the Seljuk Period

Öz

Hamadhan is classified among the cities of Jebal by medieval Islamic geographers and is portrayed as a flourishing and major city. As a result of the Battle of Nahavand, the city, where Islamic domination began, was once ruled by the Umayyads, Abbasids, and Buyids, while on the threshold of Seljuk rule it was under the control of the Kakuyid dynasty. The incorporation of the city into Seljuk dominion occurred through Ibrahim Yinal, who launched conquest movements in Jebal after the Battle of Dandanaqan. In this way, a Seljuk supremacy lasting for nearly one and a half centuries commenced in the city. Throughout their domination of Hamadhan, the Seljuks engaged in extensive public works and urban development, and by establishing numerous educational institutions, they fostered the city’s emergence as a major center of religious learning. In Hamadhan’s madrasas, prominent scholars of the era taught primarily in the fields of hadith and fiqh, thereby advancing religious scholarship. This prominence in religious scholarship attracted numerous students to Hamadhan, where they pursued advanced studies in the field. As a result, the city produced a significant number of scholars in religious sciences and, during the Seljuk era, emerged as a major center of religious learning, especially in the study of hadith. This study aims to present information on the madrasas of Hamadhan during the Seljuk era and to examine their role in establishing the city as a center of religious scholarship. Additionally, following an overview of the scholars who taught religious sciences in Hamadhan, attention will be given to those students who pursued studies there and subsequently emerged as prominent hadith scholars, jurists, and exegetes.

Anahtar Kelimeler

• Seljuk
• Hamadhan
• Madrasa
• Religious Sciences
• Hadith
• Fiqh
• Exegessis

Kaynakça

1. Ahmed b. Mahmûd. Selçukname. nşr. Erdoğan Merçil. 2 Cilt. İstanbul: Tercüman Yayınları, 1977.
2. Aktaş, Ömer. “Muğîre b. Şu’be’nin Hayatı ve Kişiliği”. Ağrı İslamî İlimler Dergisi (AGİİD) 2 (2018), 29-56.
3. Başaran, Selman. “Hâzimî”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 17/124-125. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
4. Bausani, Alessandro. "Religion in the Saljuq Period”. The Cambridge History of Iran The Saljuq and Mongol Periods. ed. J.A. Boyle. 5/283-302. Cambridge: Cambridge University Press, 1985.
5. Belâzürî. Fütûhu’l-Büldân. çev. Mustafa Fayda. İstanbul: Siyer Yayınları, 2013.
6. Benâkitî. Tarih-i Benâkitî. thk. Ca’fer Şu’ar. Tahran: Çaphane-i Behmen, 1368/1949.
7. Bündârî. Zübdetü’n-Nusra ve nuhbetü’l-usra. çev. Kıvameddin Burslan. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınevi, 2016.
8. Dâvûdî. Tabakatü'l-müfessirîn. thk. Ali Muhammed Ömer. Kahire: 1993.

9. Demireşik, Ömer Faruk. Selçuklular Devri Müfessirleri (XI.-XIV. yy). İstanbul: İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi, Lisanüstü Eğitim Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022.
10. Derehşân, Mehdi. Bozorgân ve Sohan-Serâyan-ı Hemedan. Tahran: 1341/1922.
11. Dihhudâ, Ali Ekber. Lugatnâme. thk. Muhammed Moayyen-Seyyid Cafer Şehidi. 15 Cilt. Tahran: Müessese-i İntişârat o Çâp Danîşgâh-ı Tahran, Müessese-i Lugatnâme-i Dihhudâ, 1377/1957.
12. ed-Dîneverî, Ebû Hanîfe. el-Ahbârü't-Tıvâl. thk. Abdulmunim Amir. Kahire: Müessesetü’r-risale, 1960.
13. el-Hamevî, Yâkut. Mu'cemü'l-üdebâ. thk. İhsân Abbâs. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 1993.
14. el-Hüseynî, Sadruddîn Ali b. Nâsır. Ahbârü'd-devleti's-Selcûkiyye. çev. Necati Lügal. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınevi, 1999.
15. el-İsfâhânî, Mirza Abdullah Efendi. Riyâzü'l-ulemâ ve hiyâzü'l-fuzalâ. thk. Seyyid Ahmed el-Hüseynî. Kum: 1403/1982.
16. el-Kureşî, Abdülkadir. el-Cevâhirü'l-mudıyye fî tabakati'l-Hanefiyye. thk. Abdulfettâh Muhammed el-Hulv. Kahire: Hicr li’t-Tıbaa ve’n-Neşr, 1993.
17. el-Medînî, Ebû Mûsa. el-Mecmu’u’l-mugıs fi garibeyi’l-Kur’ân ve’l-hadis. thk. Abdülkerîm el-Azbâvî. Mekke: 2005.
18. el-Mervezî, Mansûr es-Sem’ânî. el-Ensâb. thk. Ali Ma'ni. Celâlâbâd: el-Farouq, 1397/1977.
19. en-Nahcıvânî, Hindûşah es-Sâhibî. Tecâribü's-Selef. thk. Abbas İkbal. Tahran: 1313/1895.
20. eş-Şehrîzûrî, Şemsüddîn. Nüzhetü'l-Ervah. çev. Eşref Altaş. ed. İlhan Kutluer. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2015.
21. et-Taberî, Ebû Cafer Muhammed b. Cebir. Tarih-i Taberî. Konya: Can Kitabevi, 1974.
22. Fasîh-i Hâfî, Ahmed b. Muhammed. Mücmel-i Fasîhî. 2 Cilt, Tahran: t.y.
23. Fazlullah, Reşîdüddin. Câmi'u't-Tevârîh (Zikr-i Tarih-i Al-i Selçuk). çev. Erkan Göksu-H. Hüseyin Güneş. İstanbul: Bilge Kültür Sanat, 2018.
24. Frye, R. N.- Bosworth C. E. “Hamadan (Hamadhan)”. Historic Cities of the Islamic World. ed. C. Edmund Bosworth. 151-152. Leiden: Brill, 2007.
25. Hânsâri, Muhammed Bâkır. Ravzâtü'l-cennât. thk. Esedullah İsmailiyyân. 1-2 Cilt. Tahran-Kum: Mektebetu İsmailiyyân, 1390/1970.
26. Hâzimî. Ucâletü'l-mübtedî ve fudâletü'l-müntehi fi'n-neseb. thk. Abdullah Kennun. Kahire: 1973.
27. Hudûdü'l-âlem mine'l-meşrik ile'l-magrib. çev. Abdullah Duman-Murat Ağarı. İstanbul: Kitabevi, 2020.
28. İbn Hallikân. Vefeyâtü'l-a’yân. İngilizceye çev. Guckin de Slane. 1-3 Cilt. Londra: t.y.
29. İbnü’l-Cevzî. el-Muntazam fî târîhi'l-mülûk ve'l-ümem (Selçuklular). nşr. Ali Sevim. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınevi, 2014.
30. İbnü'l-Cevzî, Sıbt. Mir’âtü'z-zamân fî târîhi'l-a’yân (Selçuklular). çev. Ali Sevim. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınevi, 2011.
31. İbnü’l-Esîr. el-Kâmil fi't-târîh. çev. Abdülkerim Özaydın. 9-10 Cilt. İstanbul: Bahar Yayınları, 1991.
32. İbn Kesîr. el-Bidâye ve'n-nihâye, çev. Mehmet Keskin. 8-12 Cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1994.
33. İstahrî. Kitâbü’l-Mesâlik ve’l-memâlik (Ülkelerin Yolları). çev. Murat Ağarı. İstanbul: Ayşığı Kitap, 2020.
34. Kazvînî, Hamdullah Müstevfî-yi. Tarih-i Güzide. çev. Mürsel Öztürk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınevi, 2018.
35. Kadeksâz, Mohammed Reza. Vech-i Tesmiye-yi Şehrha-yı İran. Tahran: İntişârat-ı Golgeşt, 1375/1955.
36. Korkmaz, Faruk. Fethinden Büveyhîlere Kadar Hemedan Şehri. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
37. Makdisî. Ahsenü't-Tekasîm. çev. Ramazan Şeşen. İstanbul: Yeditepe Yayınevi, 2022.
38. Makdisi, George. “Madrasa and University in the Middle Ages”. Studia Islamica 32 (1970), 255-264.
39. Meral, Hasancan. Selçuklular Döneminde Hemedân. Sinop: Sinop Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2018.
40. Meshkati, Nosratallah. a List of Historical Sites and Ancient Monuments of Iran. çev. H. A. S. Pessyan. Tahran: t.y.
41. Mirhand. Ravzatû’s-Safâ. çev. Erkan Göksu. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2018.
42. Nasırabadi, Gülseren Azar. “Büyük Selçuklular Döneminde Hemedan’ın Siyasi Tarihi”. USAD 12 (Haziran 2020). 209-236.
43. Nasırabadi, Gülseren Azar. “Hemedan: Tarih Kadar Eski Şehir”. Orta Çağ Türk İslam Şehirleri II. ed. Erkan Göksu. İstanbul: Yeditepe Yayınevi, 2023, 115-144.
44. Ocak, Ahmet. Selçuklu Devri Üniversiteleri Nizâmiye Medreseleri. İstanbul: Nizamiye Akademi, 2020.
45. Özaydın, Abdülkerim. “Nizâmiye Medresesi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 33/188-191. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
46. Piyadeoğlu, Cihan. Büyük Selçuklular. İstanbul: Kronik Kitap, 2024.
47. Piyadeoğlu, Cihan. “Nizâmiye Medreselerinin Kuruluşu ve Önemi”. USAD 8 (Ekim 2018), 124-135.
48. Piyadeoğlu, Cihan. “Selçuklu Hanedanının Önemli Bir Mensubu: İbrahim Yinal”. Türkiyat Mecmuası 23/2 (Aralık 2013), 117-143.
49. Râvendî. Râhatü’s-sudûr ve âyetü’s-sürûr. çev. Ahmed Ateş. 1 Cilt. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2020.
50. Rızâ Kuli Han. Mecma'u'l-fusahâ. thk. Müzahir Musaffa. Tahran: 1382/1962.
51. Safedî. el-Vâfî bi'l-vefeyât. thk. Rıdvan es-Seyyid. Beyrut: 1416/1995.
52. Silefî. Mu'cemü's-sefer. thk. Abdullah Ömer el-Bârûdî. Beyrut: 1993.
53. Soltanzedeh, Hoseyin. Târîkhe Medaris-i İran ez Ahd-i Bastan ta Tesis-i Darülfünun. Tahran: İntişârat-ı Agâh 1364/1945.
54. Sübkî. Tabakatü'ş-Şâfi'iyyeti’l-kübrâ. thk. Abdulfettâh Muhammed el-Hulv -Mahmûd Muhammed et-Tanâhî. Kahire: Mektebü’s-Sekâfe ed-Dinîyye, 1413/1992.
55. Şebânkâreî. Mecma’u'l-ensâb. Tahran: İntişârat-ı Emir-i Kebir, 1363/1944.
56. Şeyhahmedi, Seyyid Mahmood vd. "Coğrafya-yı Mezhebi-yi Şehrha-yı Bahterî-yi Eyalet-i Cibal der Asr-ı Selcukiyân”. Faslname-i İlmi-Pejohışî-yi Tarikh-i İslâmî 72 (1396/1976).
57. Toksarı, Ali. "Selçuklularda Hadis Eğitimi ve Öğretimi". I. Uluslararası Selçuklu Sempozyumu 27-30 Eylül 2010. nşr. Metin Hülagü vd. Kayseri: 2010.
58. Topaloğlu, Nuri. Selçuklu Devri Muhaddisleri. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 1987.
59. Ya’kubî. Kitâbü'l-Büldân. çev. Murat Ağarı. İstanbul: Ayışığı, 2021.
60. Yazıcı, Tahsin. “Hemedan”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 17/183-185. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
61. Yeşildurak, Efe. “Nizâmiye Medreseleri: Müfredat ve Öğretim Metotları”. Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi 4/8 (Temmuz 2022), 499-512.
62. Zahirüddîn-i Nîşâbûrî. Selçukname. çev. Ayşe Gül Fidan. İstanbul: Kopernik Yayınları, 2018. Zehebî. Tezkiretü'l-Hüffâz. Beyrut: t.y.
63. Zerrînkûb, Abdülhüseyin. "The Arab Conquest of Iran and its Aftermath". The Cambridge History of Iran. ed. R.N. Frye. 4/1-56. Cambridge: Cambridge University Press, 2007.