Fukahâ ve Mütekellim Usul Anlayışlarının Mukayesesi Açısından İktizanın Delaleti

Yıl 2025, Cilt: 28 Sayı: 2, 333 - 354, 31.12.2025

Uğur Kalkankıran

https://doi.org/10.58852/dicd.1807596

Öz

İslam hukuk usûlü olarak da bilinen fıkıh usûlü, müçtehidin tafsili delillerden Şer’î ameli hükümleri çıkarmak için başvurdukları yöntemdir. Fıkıh usûlü sahasında meşru deliller ve hüküm ilişkisi açısından temelde bir birlikteliğe ulaşılsa da bir kısım meselelerde farklı çıkarımlar bulunmaktadır. Bu kısmi farklılaşmanın bir sonucu olarak fıkıh usûlü bünyesinde geçerli iki ekol faaliyet göstermektedir. Gerek nasların yapısı gerekse dilin kullanımı ve insan anlayışının farklılıkları bu iki yöntemi pratiğe de yansıması olacak şekilde ortaya çıkarmıştır. Söz konusu bu iki ekolün yaklaşan ve uzaklaşan yanları bazı çalışmalara konu olmuştur. Bu çalışmalarda görüldüğü kadarıyla genel yaklaşım Mütekellim metodunun tümdengelim, Fukahâ metodunun da tümevarım şeklinde faaliyet gösterdiği şeklindedir. Bu genellemenin ne kadar doğru bir yaklaşım olduğu meselesi üzerinde durulması gereken bir meseledir bu iki ekolün fıkıh usûlünde birbirinden farklı iki münferit sistem gibi düşünülmesi doğru bir yaklaşım olmamakla beraber pratiğe yansıyan yönü ile yer yer ciddi farklılıklarda görülmektedir. Bu farklılıkların görüldüğü alanlardan birisi de fıkıh usûlünün temel konularından olan lafız konularıdır. Bu çalışmada iki ekolün mukayesesine imkân vermesi nedeniyle lafız bahislerinin spesifik konularından olan iktizanın delâleti konusunda yoğunlaşacağız. İktizanın delâleti hususunda neden iki ekol arasında farklılıklar görülüyor sorusu bu çalışmanın amacıdır. Görüldüğü kadarıyla iki usûl ekolü arasındaki ayrışma sadece tümevarım ve tümdengelim kavramlarıyla ifade edilebilecek bir konu değildir.

Anahtar Kelimeler

Fıkıh Usûlü , Mütekellim , Fukahâ , İktiza , Lafız.

The Significance of Iqtiza in Terms of Comparison of the Usul Understandings of the Fukahâ and the Mutakallim

Öz

Also known as uṣūl al-fiqh, the methodology of Islamic jurisprudence refers to the principles and procedures by which a mujtahid derives practical legal rulings from detailed scriptural evidence. Although a general consensus exists regarding the legitimacy of the sources of law and their relationship to legal rulings, differences in conclusions appear in certain specific issues. As a result, two methodological schools developed within the discipline of uṣūl al-fiqh. Differences in the structure of the scriptural texts, the use of language, and conceptions of human reasoning contributed to the emergence of these two approaches, each of which produced distinctive practical implications. Prior studies often characterize the mutakallimūn method as predominantly deductive and the fuqahāʾ method as primarily inductive. However, the accuracy of this widespread generalization requires further scrutiny. While it is not entirely appropriate to regard these two approaches as entirely separate and independent systems, their practical applications do display significant divergences. One of the areas in which these differences become particularly visible is lafẓ theory, the study of linguistic expressions,which constitutes a core domain of uṣūl al-fiqh. This study focuses specifically on dalālat al-iqtiḍāʾ (the implicative indication), a subtopic of lafẓ theory that allows for a meaningful comparison between the two methodological schools. The main aim is to explore why the mutakallimūn and fuqahāʾ arrive at differing positions regarding dalālat al-iqtiḍāʾ. Our analysis suggests that the divergence between the two approaches cannot be fully explained by the simple dichotomy of induction versus deduction.

Anahtar Kelimeler

Uṣūl al-Fiqh , Mutakallimūn , Fuqahāʾ , Iqtiḍāʾ , Wording.

Kaynakça

• Ahsikesi, Ebû Abdullah Hüsameddin. el-Müntehab fî usûliʼl-mezheb. Beyrut: Dârüʼl-medâriʼl-İslâmî, 2005.
• Akay, İhsan. Şâfiî Usül Geleneğinde İmam Şâfiî'ye Muhalif Usûlî Görüşler. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2018.
• Ali Haydar Efendi. Usûl-i Fıkıh Dersleri. İstanbul: Mektebetü’l-Mahmûdiye, ty.
• Âmîdî, Seyfuddin. el-İhkâm fi usûli’l-ahkâm. Riyad: Dâru’s-sâmiî, 2003.
• Apaydın, Yunus. İslam Hukuk Usûlü. Kayseri: Erciyes Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 2016.
• Aslan, Mehmet Selim. “Delâletü’l-İktizânın Umum İfade Edip Etmediğine İlişkin Metodolojik Tartışmaların Nassın Yorumu Üzerindeki Etkisi”. İslam ve Yorum 1 (Aralık 2018), 519-534.
• Atay, Hüseyin. “İslam Hukuk Felsefesi: Usûlü’l-fıkh İlmi.” KSÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi 9 (2007), 24, 25.
• Bâcî, Ebû Velid. İhkâmu’l-fusûl fî ahkâmi’l-usûl. Beyrut: Müessesetü’r-risale,1989.
• Bardakoğlu, Ali. “Delâlet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 9/ 119-122. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
• Basri, Ebû Hüseyin. el-Mu’temed fi usûli’l-fıkh. Beyrut: Dâru’l-kutubi’l-ilmiyye, 2005.
• Bedir, Mürteza. “er-Risâle”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35/117-119. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
• Beydâvî, Kâdî Abdullah bin Ömer. Minhâcu’l-vusûl ilâ ilmi’l-usûl. Beyrut: Muessseetu’r-risâle, 2017.
• Bilmen, Ömer Nasûhi. Istılahatı Fıkhîyye Kamusu. İstanbul: Bilmen Yayınevi, 1985.
• Buhârî, Abdülazîz. Keşfü’l-Esrâr an Usûli Fahri’l-İslâm el-Pezdevî. Beyrut: Dâru’l-kutubi’l-ilmiyye, 2009.
• Debûsî, Ebû Zeyd Abdullah b. Ömer b. İsâ. Takvîmü’l-edille fî usûli’l-fıkh. Beyrut: Dâru’l-kutubi’l-ilmiyye, 2007.
• Durmuş, İsmail. “Hazf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 17/ 122-124. İstanbul, TDV Yayınları, 1998.
• Ebû Zehra, Muhammed. İslam Hukuk Metodolojisi. çev. Abdulkadir Şener. İstanbul: Fecr Yayınları, 2000.
• Fîrûzâbâdî, Ebü’t-Tâhir Mecdüddîn. el-Kâmûsu’l-Muhît. Beyrut: Dâru’l-marife, 2007.
• Gazâlî, Ebû Hâmid b. Muhammed b. Muhammed. el-Mustasfâ min ilmi’l-usûl. Beyrut: Dâru ihyâi turâsi’l-Arabî, 1997. Görgün, Tahsin. “Lafız”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 27/ 46-47. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
• Habbâzî, Ebû Muhammed Ömer b. Muhammed. el-Muğnî fî usûliʼl-fıkh. Mekke: Câmiatu ümmiʼl-kurâ, 1983.
• İbn Kudame, Ebû Muhammed Muvaffakuddîn. Ravdatü’n-nâzır ve cünnetü’l-münâzır fî usûli’l-fıkh alâ mezhebi’l-imâm Ahmed. Riyad: Mektebetü’r-rüşd, 1994.
• İbnu Haldun. Mukaddime. Beyrut: Daru’l-Cîl, 2005.
• İbnü’s-Sâatî, Muzafferüddîn. Nihâyetü’l-vusûl ilâ ilmi’l-usûl. Mekke: Silsiletü’r-resâili’l-ilmiye, h.1418.
• İltaş, Davut. “Fıkıh Usûlü Yazımında “Kelamcılar Yöntemi ve Fakihler Yöntemi” Ayrımlaşmasının Mahiyeti Üzerine”. Bilimname (2009/2), 65- 95.
• İltaş, Davut. Fıkıh Usûlünde Mütekellim Yönteminin Delâlet Anlayışı. İstanbul: İsam Yayınları, 2007.
• Karâfi, Şihâbüddîn Ebû’l-Abbas. Şerhu Tenkîhi’l-fusûl fî ihtisâri’l-mahsûl fi’l-usûl. Beyrut: Dâru’l-fikr, 2004.
• Kâsânî, Alâuddîn Ebû Bekr b. Mes’ûd. Bedâiu’s-sanâi’ fî tertîbi’ş-şerâi. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 1986.
• Kazvînî, Hatîb Muhammed b. Abdirrahmân. Telhîsu-l-miftâh. Pakistan: Mektebetu’l-büşrâ, 2010.
• Koca, Ferhat. “Mantûk”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 28/31-33. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
• Molla Fenârî, Şemsüddin Muhammed. Fusûlüʼl-bedâi fi usûliʼş-şerâi. Beyrut: Dâruʼl-kutubiʼl-ilmiyye, 2006.
• Nesefî, Ebû’l-Bereket. Keşfü'l- esrâr fi şerhi’l-menâr. Dâru’l-kutubi’l-ilmiyye, Beyrut,t.y.
• Okur, Hüseyin. Fıkıh ve Anlambilim, Hanefî Usûlcülere Göre Nazmın Delâleti. İstanbul: Nizamiye Akademi, 2016.
• Özel, Ahmet. “İbnü’s-Sââtî, Muzafferüddin”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 21/ 190-192. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
• Pezdevî, Ebüʼl-Hasen Ebüʼl-Usr Fahrüʼl-İslâm. Kenzüʼ1-vusûl ilâ maʼrifetiʼ1-usûl. (Keşfu’l-esrar içinde). Beyrut: Dâru’l-kutubi’l-ilmiyye, 2009.
• Râzî, Ebû Abdullah Muhammed Fahruddîn b. Ömer. el-Mahsûl fî ilmi usûli’l-fıkh. Beyrut: Müessesetu’r-risâle, ty. Sem’ani, Ebû Muzaffer. Kavâtıul-edille fi’l-usûl. Dâru’l-kutubi’l-ilmiyye, Beyrut, 1997.
• Semerkandî, Ebû Bekr Alaeddin Muhammed. Mîzânüʼl-usûl fî netâiciʼl-ukûl fî usûliʼl-fıkh. Bağdat: Vizâretüʼl-evkaf veʼş-şuûniʼd-diniyye, 1987.
• Serahsî, Ebû Bekir Ahmed. el-Usûl. Beyrut: Dâru’l-kutubi’l-ilmiyye, 2005.
• Sığnâkî, Hüsameddin Hüseyin b. Ali b. Haccâc. el-Kâfî şerhuʼl-Pezdevî. Riyad: Mektebetüʼr-rüşd, 2001.
• Sübkî, Takiyyüddîn Ebû’l-Hasen Ali. el-İbhâc fî şerhi’l-minhâc alâ minhâci’l-vusûl ilâ ilmi’l-usûl. Kahire: Mektebetü’l-külliye el-Âliye, 1981.
• Şa’ban, Zekiyyuddin. “İslam Hukuk İlminin Esasları. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2003.
• Şîrâzî Ebû İshak İbrahim b. Ali. el-Mühezzeb. Beyrut: Dâru’l-fikr, ty.
• Şîrâzî, Ebû İshak İbrahim b. Ali. el-Lüma’ fî usûli’l-fıkh. Bahreyn: Mektebetü nizâm-ı Ya’kûbî el-Hâssa, 2013.
• Tahânevî, Muhammed Ali. Keşşafü Istılahatü’l-fünuni ve’l-ulûm. Lübnan: Mektebetü Lübnan, 1996.
• Teftazânî, Sa’düddîn Mes’ûd b. Ömer. et-Telvîh ale’t-tavdîh. Beyrut: Dâru’l-kutubi’l-ilmiyye, 2005.
• Ûdeh, Abdulkâdir. et-Teşrîu’l-cinâiyyü’l-İslâmî mukârenen bi’l-kânûni’l-vad’î. Beyrut: Dâru kitâbi’l-Arabî, ty.
• Yığın, Adem. “Fukahâ Metodunun Genel Yapısı Üzerine”. Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 24 (2003/1), 65-105.
• Zerkeşî, Bedreddîn Muhammed b. Bahadır. el-Bahru’l-muhît fî usûli’l-fıkh. Kâhire: Dâru’s-suffe, 1992.