Hz. Peygamber’i İnsan Yönüyle Anlatmak: Tirmizî’nin eş-Şemâil’i Üzerine Bir Değerlendirme

Öz

Allah’ın son peygamberi Hz. Muhammed’in (s.a.s.) diğer peygamberler gibi beşer oluşu, onu müminler için ulaşılabilir bir örnek kılmakla birlikte, vahiy alan bir elçi olması bu örnekliğin çoğu zaman soyut ve teorik bir düzeyde algılanmasına yol açmıştır. Bu algıyı dengeleyen Şemâil ilmi, Hz. Peygamber’in gündelik hayat pratiklerini merkeze alarak onun örnekliğini yaşanabilir bir zeminde görünür kılmayı amaçlamaktadır. Bu makale, Tirmizî’nin (ö. 279/892) Şemâil literatürünün kurucu ve en sistematik eserlerinden biri olan eş-Şemâilü’n-Nebeviyye adlı çalışmasını temel alarak, Hz. Peygamber’in beşerî yönünün nasıl bütüncül bir hayat modeli inşa ettiğini incelemektedir. Nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi tekniği kullanılarak, eserin tamamından örnekleme yoluyla seçilen ahlak, mizah, gülme, ağlama, ibadet ve yaşam tarzına dair rivayetler tematik ve işlevsel bir okumaya tabi tutulmuştur. Çalışma, Hz. Peygamber’in beşerî özelliklerini yalnızca betimleyici rivayetler olarak ele almakla yetinmeyip, bu özelliklerin Müslüman bireyin duygu dünyası, sosyal ilişkileri ve kulluk pratiği açısından nasıl rehberlik edici bir örneklik ürettiğini ortaya koymayı hedeflemiştir. Elde edilen bulgular, Hz. Peygamber’in olağanüstü ve taklidi imkânsız bir şahsiyet değil; duygularını bastırmadan, ölçü ve hikmet içerisinde yaşayan dengeli bir insan modeli sunduğunu göstermektedir. Böylece Şemâil literatürü, Hz. Peygamber’i tarihsel bir ideal olmaktan çıkararak, her dönemde Müslüman bireyin gündelik hayatına yön verebilecek canlı ve uygulanabilir bir örnekliğe dönüştürmektedir. Bu yönüyle çalışma, Tirmizî’nin Şemâil’ini salt tasvir edici bir literatür olarak değil, beşerî örnekliği merkeze alan işlevsel bir hayat rehberi olarak yorumlaması bakımından alana özgün bir katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• Hz. Peygamber
• Tirmizî
• eş-Şemâilü’n-Nebeviyye
• Şemâil

Narrating the Prophet through Human Aspects: An Evaluation on al-Tirmidhi’s al-Shamāil

Öz

The fact that the Prophet Muhammad (peace be upon him), the final Prophet of Allah, was human like the other prophets, while making him an accessible role model for believers, has also led to his role as a messenger receiving revelation being perceived at an abstract and theoretical level. The Shamāil discipline, which balances this perception, aims to make the Prophet’s exemplarity visible on a practical and liveable level by centring on his daily life practices. This article examines how the Prophet’s human aspect constructs a holistic model of life, drawing on Tirmidhi’s (d. 279/892) work al-Shamail al-Nabawiyyah, one of the foundational and most systematic works in the Shamāil literature. Using the document analysis technique from qualitative research methods, hadiths regarding ethics, humour, laughter, crying, worship and lifestyle, selected through sampling from the entire work, were subjected to a thematic and functional analysis. The study does not merely treat the Prophet’s human characteristics as descriptive accounts but aims to demonstrate how these characteristics serve as a guiding example in terms of the Muslim individual’s emotional life, social relationships and religious practices. The findings reveal that the Prophet was not an extraordinary or unimitable figure but rather presented a balanced human model who lived with moderation and wisdom without suppressing his emotions. Thus, the literature on the Prophet’s Character (Şemâil) transforms the Prophet from a historical ideal into a living and applicable example capable of guiding the daily life of Muslims in every era. In this respect, the study offers a unique contribution to the field by interpreting Tirmidhi’s Shamāil not merely as descriptive literature, but as a functional guide to life centred on human exemplarity.

Anahtar Kelimeler

• Hadith
• Prophet Muhammad
• Tirmidhi
• al-Shamāil al-Nabawiyya
• Shamāil

Kaynakça

1. Arslan, Uğur. “Osmanlı İmparatorluğu’nda ve Hindistan’da Kurulan Türk Devletlerinde Kanunname ve Zevâbitler”. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları 26 (2017), 7-22.
2. Ahmed b. Hanbel. el-Müsned. Beyrut: Beytü’l-Efkâri’d-Düveliyye, 1998.
3. Ahmed b. Hanbel, Kitâbü’z‑Zühd. Mısır: Dâru'l-Gaddi'l-Cedîd, 2005.
4. Al Tamimi, Orwah Abdelghani Ahmad. Muslihuddin Muhammed b. Selâhaddîn el-Lârî ve Şerhu’s-Şemâili’n-Nebeviyye Adlı Eserinin Tahkiki. Bursa: Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022.
5. Aydınlı, Abdullah. Hadis Yazıları. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2014.
6. Baş, Esra Düzce. Peygamberimizin Hayatında Mizah. Ankara: TDV Yayınları, 2023.
7. Begavî, el-Hüseyn b. Mes‘ûd b. Muhammed el-Ferrâ’. el-Envâr fî şemâʾili’n-nebiyyi’l-muhtâr (İrşâdü’l-envâr). Nşr. İbrâhim el-Ya‘kûbî. Beyrut: Dâru’l-Mektebî, 1995.
8. Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn b. Alî el Beyhakī. Kitâbü’z Zühd. Beyrut: Müessesetü’l-Kütübi’s-Sekafiyye, 1987.

9. Buhârî, Muhammed b. İsmâil. Sahîhu’l-Buhârî. Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 1993.
10. Canikli, İlyas. “Tirmizî’nin ‘Şemâil’inde Yer Alan Hz. Peygamber’in Fiziksel Yönüyle İlgili Rivâyetlerin Sünnetle İlişkisi.” Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 36 (2025), 224–243.
11. Doğan, Yusuf. “Hz. Peygamber ve Mizah”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/2 (Aralık 2004): 191–203.
12. Ebû Dâvûd, Süleyman b. el-Eş‘as es-Sicistânî. Sünen-i Ebî Dâvûd. Beyrut: Mektebetü’l-Asriyye, ts.
13. Ebû Ya‘lâ, Ahmed b. Ali el-Mevsılî. el-Müsned. Nşr. Hüseyin Selîm Esed. 13 cilt. Beyrut: Dârü’l-Me’mûn li’t-Türâs, 1987.
14. Erkaya, Musa. “Bir Eğitimci Olarak Hz. Peygamber (s.a.v.)’in Mizah Anlayışı”. Turkish Studies: Comparative Religious Studies 14/1 (2019): 141–161.
15. Heysemî, Nûreddin Ali b. Ebî Bekr. Mecma‘ü’z-zevâid. 10 cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1991.
16. İbn Hibbân, Muhammed b. Hibbân et-Temîmî. es-Sahîh. nşr. Şuayb el-Arnaûd. 16 cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1997.
17. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İsmail b. Ömer. Şemâʾilü’r-resûl. Beyrut: Mektebetü’l-Asriyye, 2006.
18. İbn Mâce, Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî. es-Sünen. Beyrut: Mektebetü’l-İlmiyye, ts.
19. İbnü’l-Mübârek, Abdullāh b. el-Mübârek b. Vâzıh el-Hanzalî el-Mervezî. Kitâbü’z-Zühd ve’r Rekâik. Beyrut: Dâru’l-Kütüb’l-İlmiyye, 1987.
20. İbn Sa‘d, Muhammed b. Sa‘d. et-Tabakâtü’l-kübrâ. nşr. İhsan Abbâs. Beyrut: Dâru Sâdır, ts.
21. Kâdî İyâz, Ebü’l-Fazl İyâz b. Mûsâ. eş-Şifâ. Nşr. Abduh Ali Kûşek. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 2000.
22. Kandemir, Mehmet Yaşar. “Şemâil.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 38/497–500. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
23. Kandemir, Mehmet Yaşar. Şemâil-i Şerîf Şerhi. İstanbul: Tahlil Yayınları, 2016.
24. Keser, Fatma. Tirmizî’nin (ö. 279/892) Şemâilü’l-Muhammediyye Adlı Eseri Üzerine Yazılmış Türkçe Şerhlere Hüsamüddin Nakşibendi’nin (ö. 1282/1865) Katkısı. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2015.
25. Keskin, Yusuf Ziya. “Şemâil ve Delâilü’n-Nübüvve Eserleri.” İslâm ve Yorum III: Din, Bilim ve Medeniyet (Prof. Dr. Fuat Sezgin Anısına) I. Malatya: İnönü Üniversitesi Yayınları, 2019.
26. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. Sahîh-i Müslim. Beyrut: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabî, ts.
27. Nesâî, Ahmed b. Şuayb. es-Sünen. Beyrut: Mektebü’l-Matbû‘âti’l-İslâmiyye, 1994.
28. Özil, Sibel. “Eyüp Sabri Paşa’nın Tercemetü’ş-Şemâil’i.” Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 4/2 (2021), 685–695.
29. Süyûtî, Celâleddîn Abdurrahman b. Ebî Bekr. Zehru’l-hamâil ‘ale’ş-şemâil: Evsâfü’n-Nebî. thk. Mustafa Âşûr. Kahire: Mektebetü’l-Kur’ân, 1988.
30. Taberânî, Süleyman b. Ahmed. el-Mu‘cemü’l-kebîr. nşr. Hamdî Abdülmecîd es-Selefî. 25 cilt. Kahire: Mektebetü İbn Teymiyye, 1984.
31. Tirmizî, Muhammed b. Îsâ. eş-Şemâʾilü’l-Muhammediyye. thk. Muhammed Avvâme. Cidde: Dârü’l-Minhâc, 2011.
32. Tirmizî, Muhammed b. Îsâ. es-Sünen. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
33. Vekî‘ b. Cerrâh, Ebû Süfyân Vekî‘ b. el-Cerrâh b. Melîh er-Ruâsî. Kitâbü’z Zühd. Beyrut: Dâru’l-Kütüb’l-İlmiyye, 2010.
34. Yardım, Ali. “Şemâil Nev‘inin Doğuşu ve Tirmizî’nin Kitâbu’ş-Şemâili.” Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1 (1983), 349–409.
35. Yardım, Ali. “Hazreti Peygamber’i Anlatan İlim Dalları ve Şemâil Nev‘i.” Diyanet Dergisi 25/4 (1989), 213–220. Yardım, Ali. Peygamberimiz’in Şemâili. İstanbul: Damla Yayınları, 2011.
36. Yıldırım, Enbiya. Peygamberimiz ve Arkadaşlarının Hayatında Şaka. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2021.
37. Yüksel, Fatih Muhammet. “İrfânî Hadis Şerhçiliği: Ali Yardım Örneği”. Tokat İlmiyat Dergisi 13/2 (December 1, 2025): 544-565.