POZİTİVİST DÜŞÜNCENİN HANDİKABI: TÜRK MODERNLEŞMESİ BAĞLAMINDA BİR İNCELEME

Yıl 2025, Sayı: 41, 1 - 18

Samet Ünlü

https://doi.org/10.15182/diclesosbed.1654580

Öz

Bu araştırma, pozitivist düşüncenin Türk modernleşmesi üzerindeki etkilerini inceleyerek, modernleşme sürecinin avantajlarını ve sınırlılıklarını değerlendirmektedir. Pozitivizm, 19. yüzyılda bilimsel yöntemi tek geçerli bilgi kaynağı olarak kabul eden bir paradigma olarak gelişmiş ve toplumların rasyonel ilkeler doğrultusunda dönüştürülmesi gerektiğini savunmuştur. Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan süreçte, pozitivist modernleşme modeli, eğitim, hukuk ve ekonomi alanlarında kapsamlı reformların temel çerçevesini oluşturmuş; ancak modernleşme büyük ölçüde devletin yönlendirdiği yukarıdan aşağıya bir süreç olarak uygulanmıştır.
Bu yaklaşım, bilimsel ilerleme ve rasyonel yönetim anlayışını öne çıkarırken, bireysel öznelliği, toplumsal çeşitliliği ve demokratik katılımı sınırlandıran bir yapı ortaya çıkarmıştır. Merkezlia, modernleşmeye yönelik eleştirel yaklaşımları ele alarak, alternatif modernleşme modellerinin Batı merkezli olmayan yollarla da gelişebileceğini göstermektedir. Sonuç olarak, Türk modernleşmesi, merkeziyetçi yapısı nedeniyle eleştirilmekte, ancak gelecekte daha katılımcı ve çoğulcu bir modernleşme anlayışının benimsenmesi gerektiği vurgulanmaktadır. Bu araştırma, modernleşme süreçlerinin toplumsal dinamiklere duyarlı bir perspektifle ele alınmasının önemini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

eleştirel teori , modernleşme , pozitivizm , Türk modernleşmesi

THE HANDICAP OF POSITIVIST THOUGHT: AN ANALYSIS IN THE CONTEXT OF TURKISH MODERNIZATION

Öz

This study examines the impact of positivist thought on Turkish modernization, assessing both the advantages and limitations of the modernization process. Positivism emerged in the 19th century as a paradigm that recognized the scientific method as the sole valid source of knowledge and advocated for the transformation of societies according to rational principles. Throughout the transition from the Ottoman Empire to the Republic, the positivist modernization model provided the foundational framework for comprehensive reforms in education, law, and the economy. However, modernization was largely implemented as a top-down process directed by the state.
While this approach emphasized scientific progress and rational governance, it also led to a structure that restricted individual subjectivity, social diversity, and democratic participation. This study engages with critical perspectives on modernization and explores alternative modernization models, demonstrating that modernization can evolve through non-Western trajectories as well. In conclusion, Turkish modernization is criticized for its centralist structure, yet it is argued that a more participatory and pluralistic modernization approach should be adopted in the future. This study underscores the importance of addressing modernization processes with a perspective that is sensitive to social dynamics.

Anahtar Kelimeler

critical theory , modernization , positivizm , Turkish modernization

Kaynakça

• Adorno, T., & Horkheimer, M. (2010). Aydınlanmanın diyalektiği (N. Ülner & E. Öztarhan Karadoğan, Çev.). Kabalcı Yayınevi.
• Arslan, H. (2007). Epistemik cemaat: Bir bilim sosyolojisi denemesi. Paradigma Yayıncılık.
• Balkız, B. (2015). Türk modernleşmesi, pozitivizm ve sosyoloji. Akdeniz İnsani Bilimler Dergisi, 5(2), 123–149.
• Bozarslan, H. (2011). Cumhuriyet’e devreden düşünce mirası: Tanzimat ve Meşrutiyet’in birikimi. M. Belge (Ed.), Modern Türkiye’de siyasi düşünce (Cilt 1, ss. 314–319). İletişim Yayınları.
• Comte, A. (2015). Pozitif felsefe dersleri ve pozitif anlayış üzerine konuşma (E. Ataçay, Çev.). Bilgesu Yayıncılık. Dirlik, A. (2014). Küresel modernite: Küresel kapitalizm çağında modernite (A. F. Yıldırım, Çev.). Akademim Yayıncılık.
• Durgun, F. (2021). Modern Avrupa tarihini yeniden düşünmek: Aydınlanma’dan 19. yüzyıl sonuna. Ketebe Yayınları.
• Durkheim, E. (2019). Sosyolojik yöntemin kuralları (Ö. Doğan, Çev.). Doğu Batı Yayınları.
• Foucault, M. (2022). Bilginin arkeolojisi (V. Urhan, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
• Frank, A. G. (1967). Capitalism and underdevelopment in Latin America. Monthly Review Press.
• Giddens, A. (2014). Modernite ve bireysel kimlik: Geç modern çağda benlik ve toplum (Ü. Tatlıcan, Çev.). Say Yayınları.
• Giddens, A. (2018). Modernliğin sonuçları (E. Kuşdil, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
• Göbel, A. (2023). Pozitivist düşüncenin Kemalist modernleşme üzerindeki etkileri. Liberal Düşünce Dergisi, 28(110), 65–96. https://doi.org/10.36484/liberal.1221971
• Göle, N. (2008). Melez desenler: İslam ve modernlik üzerine. Metis Yayınları.
• Göle, N. (2010). Modern mahrem: Medeniyet ve örtünme. Metis Yayınları.
• Güvenç, C. (2020). Sosyal bilimlerde yöntem olarak pozitivizm bakış açısı ve değerlendirmesi. İşletme Ekonomi ve Yönetim Araştırmaları Dergisi, 3(2), 109–120. https://doi.org/10.33416/baybem.672257
• Habermas, J. (2011). İletişimsel eylem kuramı (M. Tüzel, Çev.). Kabalcı Yayınları.
• Hanioğlu, Ş. (2005). Blueprints for a future society: Late Ottoman materialists on science, religion, and art. In E. Ozdalga (Ed.), Late Ottoman society: The intellectual legacy. Routledge Curzon.
• Kadıoğlu, A. (1997). Cumhuriyetin kuruluş yıllarında Türk milliyetçiliğinin çelişkisi ve seçkinlerin tavrı. In N. Bilgin (Ed.), Cumhuriyet, demokrasi ve kimlik. Bağlam Yayıncılık.
• Keyder, Ç. (2015). Türkiye’de devlet ve sınıflar. İletişim Yayınları.
• Korlaelçi, M. (2021). Pozitivizmin Türkiye’ye girişi. Kadim Yayınları.
• Livan, H. F. (2020). Türk siyasal düşüncesinde modernleşme ve Bergsonculuk: Anti mi alternatif mi? Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 75(4), 1443–1467. https://doi.org/10.33630/ausbf.749951
• Mardin, Ş. (2018a). Din ve ideoloji. İletişim Yayınları.
• Mardin, Ş. (2018b). Türk modernleşmesi. İletişim Yayınları.
• Marx, K., & Engels, F. (2015). Komünist parti manifestosu (S. Gündoğdu, Çev.). Ceylan Yayınları.
• Parla, J. (2015). Efendilik, şarkiyatçılık, kölelik. İletişim Yayınları.
• Popper, K. (2004). Bilgi kuramı (A. Ömerustaoğlu, Çev.). Araştırma Yayınları.
• Ritzer, G., & Stepnisky, J. (2014). Sosyoloji kuramları: Sosyolojik teori (H. Hülür, Çev.). De Ki Yayınevi.
• Söğütlü, İ. (2010). Cumhuriyet Türkiyesi’nde modernleşme ve bürokratik vesayet. Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (19), 49–68.
• Şimşek, O. (2020). “Düşünce yöntemi – kültür değişmesi” ilişkisinin modern Türkiye’de pozitivist düşünceyi etkinleştirmesinin sosyolojisi. Bilig, (94), 1– 28. https://doi.org/10.12995/bilig.9401
• Wallerstein, I. (2010). Modern dünya sistemi I (L. Boyacı, Çev.). Yarın Yayıncılık.
• Weber, M. (2009). Protestan ahlakı ve kapitalizmin ruhu (Z. Gürata, Çev.). Ayraç Kitabevi Yayınları.
• Weber, M. (2017). Sosyoloji yazıları (T. Parla, Çev.). Metis Yayınları.
• Zürcher, E. J. (2012). Modernleşen Türkiye’nin tarihi (Y. Saner, Çev.). İletişim Yayınları.