MEMÊ EWAN OR MEMÊ Û EYŞÊ: AN ORAL SOURCE FOR MODERN KURDISH LITERATURE

Yıl 2025, Sayı: 41, -

Ömer Delikaya , Halil Akgül

https://doi.org/10.15182/diclesosbed.1658245

Öz

This study examines the Kurdish oral tradition narrative “Memê Ewan” (also known as “Memê û Eyşê”) and its theatrical adaptations. The research demonstrates how an ancient Kurdish epic served as source material for four significant theatrical works: Evdirehîm Rehmî Hekarî’s “Memê Alan” (1919), Taharê Biro’s “Memê û Eyşê” (1967), Xelîlê Çaçan’s “Memê û Eyşê” (1978), Ednan Mistefa and Şukrî Îbrahîm’s “Memê Ewan” (2017). While all three adaptations draw from the same oral source and its varriants, each transforms the material distinctively, reflecting the political and cultural conditions of their respective periods. The study highlights the epic’s cultural and political impact, illustrating how theater served as a crucial medium for expressing Kurdish identity. While Hekarî and Biro’s adaptations incorporate nationalist and political elements, Çaçan’s work focuses more on social and class issues. This study investigates the relationship between contemporary Kurdish theater and oral tradition, demonstrating how their interaction has enriched the artistic and thematic evolution of Kurdish theatrical expression.

Anahtar Kelimeler

Kurdish Literature , Kurdish Theatre , Memê Ewan , Memê û Eyşê , Adaptation

MEMÊ EWAN AN JÎ MEMÊ Û EYŞÊ: ÇAVKANIYEKE DEVKÎ JI BO EDEBIYATA KURDÎ YA MODERN

Öz

Ev xebat li ser vegêrana kurdî ya devkî ya bi navê “Memê Ewan” an jî “Memê û Eyşê” û adaptasyonên wê yên şanoyî radiweste. Xebata me dixwaze nîşan bide ku çawa destaneke kevn a kurdî bûye çavkanî ji bo çar şanoyên kurdî: Memê Alan (1919) ya Evdirehîm Rehmî Hekarî, Memê û Eyşê (1967) ya Taharê Biro, û Memê û Eyşê (1978) ya Xelîlê Çaçan û Memê Ewan (2017) a Ednan Mistefa ve Şukrî Îbrahîm. Her sê jî ji çavkaniyeke devkî derdikevin, lê bi awayên cuda û li gorî dema xwe û pêwenda siyasî û civakî ya kurdan hatine veçêkirin. Ev xebata ku bi rêbaza wesfî û berawirdî radibe, bandora çandî û siyasî ya vê destan an jî kilamê nîşan dide û destnîşan dike ku çawa şanoya kurdî wekî amrazeke giring ji bo xweîfadekirina nasnameya kurdî pala xwe dide vegêranên ji edebiyata devkî. Adaptasyonên Hekarî û Biro hêmanên neteweperwerî û siyasî dihewînin, lê ya Çaçan li ser mijarên civakî û çînî radiweste. Wekî encam em dikarin bibêjin ku ev xebat têkiliya di navbera şanoya kurdî ya modern û çavkaniyên devkî de ronî dike û nîşan dike edebiyata devkî ji aliyê estetîk û tematîk ve di pêşveçûna şanoya kurdî de bûye xwediyê roleke giring.

Anahtar Kelimeler

Edebiyata Kurdî , Şanoya Kurdî , Memê Ewan , Memê û Eyşê , Adaptasyon

MEMÊ EWAN YA DA MEMÊ Û EYŞÊ: MODERN KÜRT EDEBİYATI İÇİN SÖZLÜ BİR KAYNAK

Öz

Bu çalışma, Kürt sözlü geleneğinde “Memê Ewan” veya “Memê û Eyşê” adıyla bilinen destanın tiyatro uyarlamaları üzerine odaklanmaktadır. Araştırma, eski bir Kürt destanının dört tiyatro uyarlaması için nasıl kaynak oluşturduğunu ortaya koymaktadır: Evdirehîm Rehmî Hekarî'nin “Memê Alan”ı (1919), Taharê Biro'nun “Memê û Eyşê”si (1967), Xelîlê Çaçan'ın “Memê û Eyşê”si (1978) ve son olarak Ednan Mistefa ve Şukrî Îbrahîm’in birlikte hazırladığı “Memê Ewan” (2017). Her dört uyarlama da sözlü bir kaynaktan beslenmiş, ancak farklı türlerde ve kendi dönemlerinin siyasi ve kültürel koşullarına göre şekillenmiş. Bu çalışma, betimleyici ve karşılaştırmalı yöntemlerle ele alınmış olup, söz konusu destan veya kılamın kültürel ve siyasi etkisini ortaya koymakta ve Kürt tiyatrosunun ilk metinlerinde Kürt kimliğinin dışavurumunda önemli bir araç olarak sözlü edebiyat anlatılarından nasıl yararlandığını göstermektedir. Bu bağlamda Hekarî, Biro'nun uyarlamaları milliyetçi ve siyasi unsurlar içerirken, Çaçan'ın eseri daha çok sosyal ve sınıfsal meseleler üzerinden kurgulanmış. Sonuç itibarıyla, bu çalışma, modern Kürt tiyatrosu ile sözlü gelenek arasında kurulan güçlü ilişkinin Kürt tiyatrosunun estetik ve tematik gelişimine sağladığı katkıyı vurgulamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Kürt Edebiyatı , Kürt Tiyatrosu , Memê Ewan , Memê û Eyşê , Adaptasyon

Kaynakça

• Akar, B. (2018). Transformation of the Kurdish Theater Field in Turkey between 1991 and 1927 [MA Thesis]. Koç University.
• Aktuğ, H. (2023). Lalîxan. Weşanên Peywendê.
• Alan, R. (2013). Folklor û Roman. Weşanên Peywendê.
• Arslan, M. (2025). Kurd, Kitêb, Çapxane: Weşangeriya Kitêbên Kurdî di Dewra Osmaniyan de (1844-1923) (Çapa Duyem a Berfirehkirî) Weşanên Peywendê.
• ARTA. (2021, May 1). Çîroka strana Mem Ebasî | قصة أغنية مم عباسي. https://www.youtube.com/watch?v=CRuJxpJDkNA
• Aydın, B. (2024). Berawirdkirin û nirxandina sê şanonameyên hevjêderk [Teza Masterê]. Zanîngeha Mardinê.
• Berbir, H. (2007). Ji Dengbêj Fadilê Kufragî Destan û Çîrokên Kurdî (1st ed.). Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Amedê.
• Biro, T. (1991). Memê û Eyşê - Şano (1st ed.). Enstituya Kurdî ya Brukselê.
• Bozkur, N. (2023). Li Gorî Poeticsa Arîstotales Analîza Trajediya Memê û Eyşê. The Journal of Mesopotamian Studies, 8(2), 202–212. https://doi.org/10.35859/jms.2023.1320377
• Brook, P. (1996). The Empty Space (1st ed.). Touchstone.
• Çaçan, X. (2015a). Memê û Eyşê – Pîyesa ji Pênc Perdeyan (T. Xelîl, Ed.; 1st ed.). Weşanxaneya Lîsê.
• Çaçan, X. (2015b). Memê û Eyşê & Zembîlfiroş (T. Xelîl, Ed.; 1st ed.). Weşanên Lîsê.
• Çelik, D. (2017). Dengbêjlik Geleneği ve Türkiye’deki Kürt Tiyatrosuna Etkileri [Doktora Tezi]. İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Celîl, O., & Celîl, C. (2014). Zargotina Kurda 2: Êpîk, Dastan. Înstîtûta Kurdzanîyê.
• Celîl, O., & Celîl, C. (2016). Zargotina Kurda 3: Êpîk, Dastan. Înstîtûta Kurdzanîyê.
• Cindî, H., & Evdal, E. (1936). Folklora Kurmanca (1st ed.).
• Enç, B. (2024). Edebîyata Kurdî ya Zarokan li Êwra Kafkasyayê [Teza Mastirê]. Zanîngeha Bingölê, Enstîtûya Zimanên Zindî.
• Ergün, Z. (2023). Edebiyata Kurdî ya Sovyetê (1st ed.). Weşanên Nûbiharê.
• Ferşî, B. (2015). Dayîka Niştiman. In Ç. Zêdo & Y. Akkuzu (Eds.), Dîroka Şanoya Kurdî (1st ed., pp. 139–154). Weşanên Peywendê.
• Japharova, L. (2015). Şanoya Kurdî ya li Sovyetê (S. Orak Reşitoğlu, Trans.). In Ç. Zêdo & Y. Akkuzu (Eds.), Dîroka Şanoya Kurdî (1st ed., pp. 129–138). Weşanên Peywendê.
• Jindires. (2019, January 31). Memê Ewan, Elê Kapê مم عوان على كابه. https://www.youtube.com/watch?v=ujf4ZejWc4M
• Karakeçili, F. (2008). Kurdish Dance Identity in Contemporary Turkey: Th e Examples of Delilo and Galu [MA Thesis]. York University.
• Korkmaz, V. (2019). Berawirdîyek li ser Destana Memê Alan û Mem û Zîna Ehmedê Xanî ji alîyê binyad û honakê ve [Teza Masterê]. Enstîtuya Zimanên Zindî yên li Tirkîyeyê.
• Le Coq, A. von. (1903). Kurdische Texte. Reichsdruckerei.
• Leezenberg, M. (2019). Ehmedê Xanî’s Mem û Zîn: The consecration of a Kurdish national epic. In M. M. Gunter (Ed.), Routledge Handbook on the Kurds (1st ed., pp. 79–89). Routledge.
• Mohammed, H. J. (2014). Binyadî Gêranewa le Dastanî Mem û Zîn î Oskar Mann û Şanoyî Memê Alanî Ebdurrehîm Rehmî Hekarî [Teza Masterê]. Zanîngeha Bingölê, Enstîtûya Zimanên Zindî.
• Muradov, X. Ç. (n.d.). Memê ile Eyşê (Tevkarî, Ed.; 1st ed.). Tevkarî.
• Nevzat Keskin. (2014, January 25). Zargotina Kurdî destana Memê û Eyşê. Https://Www.Youtube.Com/Watch?V=ssw5ak0cS7o
• Pîrbal, F. (2015). Dîroka Şanoya Kurdî Di Wêjeya Kurdî De. In Ç. Zêdo & Y. Akkuzu (Eds.), Dîroka Şanoya Kurdî (1st ed., pp. 17–58). Weşanên Peywendê.
• Purçak, M. E. (2021). Mem û Zîn -Mesnewiya li ser Dika Şanoyê-. E-Şarkiyat İlmi Araştırmaları Dergisi/Journal of Oriental Scientific Research (JOSR). https://doi.org/10.26791/sarkiat.949808
• Reş, Ç. (2025). Ji Dîroka Pevgirêdanên Edebî yên Ermenî û Kurdan (T. Xelîl, Trans.). Avesta.
• Rostami, M. R. (2019). Kurdish Nationalism On Stage: Performance, Politics and Resistance in Iraq (1st ed.). I.B. Tauris.
• Zêdo, Ç., & Akkuzu, Y. (Eds.). (2015). Dîroka Şanoya Kurdî (1st ed.). Weşanên Peywendê.