OSMANLI-SAFEVÎ İLİŞKİLERİNDE REVAN ŞEHRİ: HÂKİMİYET MÜCADELELERİ, SEFERLER VE SİYASÎ ANTLAŞMALAR

Öz

Tarihî Revan/İrevan şehri günümüzde Ermenistan’ın başkenti olan Erivan’dır. Milattan önce 782’ye kadar tarihi geçmişi olan bu şehir birçok medeniyete ev sahipliği yapmıştır. Doğu yolları üzerinde olan Revan, coğrafi özellikleri sayesinde hayvancılık ve tarıma elverişli olması ekonomik yönünü güçlü kılmış ve bu nedenle dikkatleri üzerine çekmiştir. Bu durumdan dolayı Revan, çok fazla savaşa sahne olmuş, devamlı yağmalara ve saldırılara mahal olmuş ve bu durum şehrin fiziki ve sosyal yapısını olumsuz etkilemiştir. Güney Kafkasya’nın en önemli kentlerinden olan Revan konum itibariyle Osmanlı Devleti ve Safevîler arasında hâkimiyet mücadelesinin odağında olmuştur. Şehir üzerinde iki devlet arasında birçok mücadele gerçekleşmiş ve bu devletler arasında Revan defalarca el değiştirmiştir. Bu çalışmada Revan’ın tarihî geçmişi ve coğrafî özelliklerinden başlayarak, şehrin kuruluş süreci, Osmanlı-Safevî mücadeleleri ve yapılan antlaşmaları kaynaklara dayalı olarak ayrıntılı bir şekilde ele almaya çalışacağız.

Anahtar Kelimeler

• Revan (Erivan)
• Osmanlı Devleti
• Safevî Devleti
• Osmanlı-Safevî Münasebetleri
• Ermeniler.

THE CİTY OF REVAN İN OTTOMAN-SAFAVİD RELATİONS: STRUGGLES FOR DOMİNATİON, MİLİTARY CAMPAİGNS, AND POLİTİCAL TREATİES

Öz

The historic city of Revan/Irevan is today Yerevan, the capital of Armenia. This city, which has a history dating back to 782 BC, has been home to many civilizations. Being on the eastern routes, Revan, thanks to its geographical features, was favorable for animal husbandry and agriculture, which made its economic aspect strong and therefore attracted attention. Due to this situation, Revan was the scene of many wars and was constantly subjected to looting and attacks, which negatively affected the physical and social structure of the city. Revan, one of the most important cities of the South Caucasus, was at the center of the struggle for dominance between the Ottoman Empire and the Safavids. There were many struggles between the two states over the city and Revan changed hands many times between these states. In this study, starting from the historical background and geographical features of Revan, we will try to discuss the establishment process of the city, the Ottoman-Safavid struggles and the treaties made in detail based on the sources.

Anahtar Kelimeler

• Revan (Yerevan)
• Ottoman Empire
• Safavid Empire
• Ottoman-Safavid Relations
• Armenians

Kaynakça

1. 1. Arşiv Belgeleri
2. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA).
3. BOA, A. DVNSMHM.d (Bâb-ı Asafi, Mühimme Defterleri) 43-502 (9 Ekim 1580)
4. BOA, A. DVNSMHM.d (Bâb-ı Asafi, Mühimme Defterleri). 48-604 (30 Aralık 1582)
5. BOA, A. DVNSMHM.d (Bâb-ı Asafi, Mühimme Defterleri). 51-322 (13 Eylül 1583)
6. BOA, A. DVNSMHM.d (Bâb-ı Asafi, Mühimme Defterleri). 71-329 (26 Eylül 1593)
7. BOA, YB(21) (Yabancı Arşivler, Gürcistan Arşivi). 12-6 (26 Haziran 1635)
8. BOA, TS.MA.d (Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi- Defter). 1998, (4 Haziran 1636)

9. BOA, İE. DH. (İbnülemin, Dahilîye) 29-2619 (13 Şubat 1723)
10. BOA, A. DVNSMHM.d (Bâb-ı Asafi, Mühimme Defterleri). 131-123 (16 Şubat 1723)
11. BOA, A. DVNSMHM.d (Bâb-ı Asafi, Mühimme Defterleri). 131-618 (1 Eylül 1723)
12. BOA, A. DVNSMHM.d (Bâb-ı Asafi, Mühimme Defterleri).131-634 (1 Eylül 1723)
13. BOA, A. DVNSMHM.d (Bâb-ı Asafi, Mühimme Defterleri). 131-660 (30 Eylül 1723)
14. BOA, TS. MA.E (Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi- Evrak) 756-83 (11 Temmuz 1744)
15. 2. Basılı Eserler, Makaleler
16. Aydoğmuşoğlu, C. (2018). 17. yüzyıl seyyahlarına göre Revan (Erivan) şehri. Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, 44(Güz), 1–18.
17. Aydın, M. (2008). Revan. In Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (Cilt 35, ss. 26–29). İstanbul: TDV Yayınları.
18. Babacan, H. (2015). 1590 tarihinde Revân’ın sosyal ve ekonomik yapısı. Yeni Türkiye, 78(Kafkaslar Özel Sayısı-VIII), 662–679.
19. Bala, M. (1997). Erivan. İslam Âlemi Tarih, Coğrafya, Etnografya ve Bibliyografya Lugati (Cilt 4, ss. 312–315). Eskişehir: Milli Eğitim Basımevi.
20. Bakışov, V. (2014). XV.-XVI. yüzyıllarda Çukur Saad bölgesinde Ermeni feodal zümresinin varlığı konusundaki iddialar ve tarihi gerçekler. Yeni Türkiye, 60(Ermeni Meselesi Özel Sayısı), 1–11.
21. Barthold, W. (1963). Azerbaycan ve Ermenistan (İ. Aka, Çev.). Tarih Araştırmaları Dergisi, 8–12, 77–87.
22. Beyzâde Ahmed Paşa, H. (2004). Hasan Bey-zâde Târîhi (Haz: Ş. N. Aykut, Cilt III, s. 1071). Ankara.
23. Binark, İ., vd. (1992). Osmanlı Devleti ile Azerbaycan Türk Hanlıkları arasındaki münâsebetlere dair arşiv belgeleri. Ankara: Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü.
24. Cezar, M. (2011a). Mufassal Osmanlı tarihi (Resimli-Haritalı) (Cilt 2). Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Tarih Kurumu Yayınları.
25. Cezar, M. (2011b). Mufassal Osmanlı tarihi (Resimli-Haritalı) (Cilt 4). Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Tarih Kurumu Yayınları.
26. Çelebi, E. (1986). Seyahatnâme (T. Temelkuran & N. Aktaş, Sad.). İstanbul: Üçdal Neşriyat.
27. Çelebi, K. (2010). Cihânnümâ. (N. Bayhan, Yay. Ed.; S. Öztürk, Ed.). İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş.
28. Dedeyev, B. (2009). Çaldıran Savaşı’na kadar Osmanlı-Safevî ilişkilerine kısa bir bakış. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, Aralık, 126–135.
29. Efe, H. & Kızıl, M. (2017). Sınır kavramı ve tarihsel süreç içinde Türkiye-İran sınırının oluşumu ve önemi. Erzincan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 10, 77–90.
30. Emecen, F. (1999). Irakeyn Seferi. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (Cilt 19, ss. 116–117). İstanbul: TDV Yayınları.
31. Eravcı, H. M. (2002). Safevî Hanedanı. Türkler Ansiklopedisi (Cilt 6, ss. 882–892). Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
32. Ezgi, E. (2020). Tarihsel süreçte Revan bölgesinde Türk boyları. Kafdağı, 5(2), 241–255.
33. Gözelova, N. (2014). Rusya İmparatorluğu'nun dış politikası ve XIX. yüzyılın başlarında İrevan Hanlığı’nda etnodemografik durumun değişmesi. Yeni Türkiye, 63(Ermeni Meselesi Özel Sayısı), 1–6.
34. Gündüz, T. (Ed.). (2012). Osmanlı tarihi el kitabı. Ankara: Grafiker Yayınları.
35. Gündüz, T. (2008). Safevîler. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (Cilt 35, ss. 451–457). İstanbul.
36. Hacıeva, S. (2002). İrevan (Revan) Türk Hanlığı ve Osmanlı Devleti ile ilişkileri. Türkler (Cilt 7, ss. 64–72). Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
37. Hammer Purgstall, J. (1984). Osmanlı Devleti tarihi VI: Osmanlı Devleti’nin kuruluşundan Kaynarca Muahedesine kadar. İstanbul: Üçdal Neşriyat.
38. Ilgaz, S. (2010). Osmanlı hâkimiyetinde Revan (Çukur Sa’ad) (XVI–XVIII. yüzyıllar arasında sosyo-ekonomik tarih) [Doktora tezi, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü]. YÖK Tez Merkezi.
39. İvecan, R. (2007). Osmanlı hâkimiyetinde Revan (1724–1746) [Doktora tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü]. YÖK Tez Merkezi.
40. Jorga, N. (t.y.). Osmanlı İmparatorluğu tarihi (1538–1640) (N. Epçeli, Çev.; Cilt 3). İstanbul: Yeditepe Yayınları.
41. Kâtip Çelebi. (2010). Cihannümâ (N. Bayhan, Yay. Yön.; S. Öztürk, Yay. Ed.). İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş. Yayınları.
42. Kılıç, R. (2001). XVI. ve XVII. yüzyıllarda Osmanlı-İran siyasî antlaşmaları. İstanbul: Tez Yayınları.
43. Kılıç, R. (2010a). Kanuni Sultan Süleyman ve Diyarbakır. In II. Uluslararası Nebiler, Sahabiler, Azizler ve Krallar Kenti Diyarbakır Sempozyumu (ss. 377–416). Diyarbakır.
44. Kılıç, R. (2010b). Osmanlı-İran arasında Kasr-ı Şirin Barış Antlaşması (1639). Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 5, 265–283.
45. Kılıç, R. (2020). Kânunî Sultan Süleyman'ın Tebriz Seferi (1548–1549) ve Nahçıvan–Revan–Karabağ (1552–1554) seferleri ve sonuçları. Journal of Universal History Studies, 3, 191–215.
46. Kırzıoğlu, M. F. (1976). Osmanlılar’ın Kafkas elleri’ni fethi (1451–1590). Ankara: Sevinç Matbaası.
47. Kızılkaya, O. (2007). Revan (Erivan) ve Iğdır yöresinde demografik yapının Ermeniler lehine dönüştürülme süreci (1828–1920). Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 22, 299–311.
48. Konukçu, E. (2014). XVII. Asırda Revan ve çevresinde bir Fransız gezgin: Jean Chardin. Yeni Türkiye, 60, 1–5.
49. Köse, E. (2024). Şah, çar ve sultan arasında: Ermeni kutsal makamı Eçmiyadzin’in çalkantılı yılları (1700–1725). Türkiyat Mecmuası, 34(1), 63–94.
50. Kucak, Ö. (2007). Zafernâme (Tarihçe-i Fethi Revan ve Bağdat) (Yüksek lisans tezi, Afyon Kocatepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü). YÖK Tez Merkezi.
51. Kürkçüoğlu, E. (2014). Revan’dan Erivan’a bir şehrin kimliği. Yeni Türkiye, 60, 1–13.
52. Kütükoğlu, B. (1993). Osmanlı-İran siyasî münasebetleri (1578–1612). İstanbul: Fetih Cemiyeti Yayınları.
53. Murphey, R. (2001). Kasrışîrin Antlaşması. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (Cilt 24, ss. 575). İstanbul.
54. Özcan, A., vd. (Ed.). (1996). Yavuz Sultan Selim. In Osmanlı ansiklopedisi: Tarih-medeniyet-kültür (Cilt 2). İstanbul: Yeni Şafak Yayınları.
55. Oktay, H. (2014). Revan Hanlığı ve hanları. In Tarihte Türkler ve Ermeniler IV (ss. 151). Ankara: TTK Yayınları.
56. Polat, S. (2015). IV. Murat’ın Revan Seferi organizasyonu ve stratejisi. Ankara: Genelkurmay ATASE Yayınları.
57. Sadeddin Efendi, H. (1979). Tacü’t-Tevârih (İ. Parmaksızoğlu, Sad.; Cilt 4). İstanbul: Kültür Bakanlığı Yayınları.
58. Sarı, S. (2024). Şehzade Korkut’un Siyasi Faaliyetleri ve Yörük Taifeleriyle Münasebetleri. Akdeniz İnsani Bilimler Dergisi, 14, 1-10.
59. Toksoy, A. (2017). Revan’dan Erivan’a. Vakanüvis: Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 2, 576–586.
60. Topçular Kâtibi Abdülkâdir (Kadrî) Efendi. (2003). Tarih (Z. Yılmazer, Haz.; Cilt 1). Ankara.
61. Uzunçarşılı, İ. H. (1988). Osmanlı tarihi (Cilt 2). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
62. Yıldırım, N. (2005). Kara Çelebizâde Abdülaziz Efendi’nin Zafernâme adlı eseri (Tarihçe-i Fethi Revan ve Bağdat): Tahlil ve metin [Yüksek lisans tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
63. Yıldırım, Ö. (2007). Zafernâme (Tarihçe-i Fethi Revan ve Bağdat) [Yüksek lisans tezi, Afyon Kocatepe Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.