Two Export Gateways of Anatolia: A Quantitative Analysis of Port Trade in İzmir and Mersin [1887 - 1912]

Öz

In the second half of the 19th century, the port of İzmir and Mersin - two major export gateways of Anatolia - gained momentum especially after the 1880s. These two ports played a key role in the Ottoman Empire’s increasingly intense engagement with global trade. The integration of the Ottoman economy into World trade through these ports accelerated particularly from the last quarter of the 19th century onwards and this process was largely influenced by developments in the field of transportation. In this context, both steamships and railways played a substantial role in the development of İzmir and Mersin as major port cities in Anatolia. With the advancement of transportation technologies, these two ports developed closer commercial relations with their hinterlands, İzmir came to serve as the export outlet of Western Anatolia while Mersin fulfilled a similar role for the Central ve Southern regions of Anatolia. This study aims to statistically analyze the port trade of İzmir and Mersin from 1887 onwards and to reveal, through quantitative data, the commercial growth and development experienced in these ports. To this end, the study will present data from 1887 to 1912 – just before the outbreak of World War I – on the number of steamships and sailing vessels arriving at these ports, the commercial goods they carried and the export and import volumes processed through these ports. In doing so, it seeks to shed light on the socio-economic conditions of these major Anatolian export ports on the eve of World War I.

Anahtar Kelimeler

• Port
• Izmir
• Mersin
• Trade
• Anatolia

Anadolu'nun İki İhracat Kapısı: İzmir ve Mersin Liman Ticaretinin Nicel Verilerle Analizi [1887 - 1912]

Öz

19. yüzyılın ikinci yarısında Anadolu’nun iki önemli ihraç kapısı olan İzmir ve Mersin liman ticareti özellikle 1880’lerden sonra ivme kazanmış ve bu iki liman Osmanlı’nın dünya ticaretiyle daha yoğun ilişkiler içine girmesinde önemli bir rol oynamıştır. Osmanlı ekonomisinin bu limanlar aracılığıyla dünya ticaretine 19. yüzyılın son çeyreğinden itibaren daha hızlı bir şekilde eklemlenmesinde özellikle ulaşım alanında yaşanan gelişmeler etkili olmuştur. Bu anlamda hem buharlı gemiler hem de demir yolları Anadolu’nun İzmir ve Mersin gibi iki önemli liman kentinin gelişmesinde kayda değer bir rol oynamıştır. Ulaşım teknolojilerinin gelişmesiyle bu iki liman hinterlantlarıyla daha yakın ticari ilişkiler geliştirirken İzmir Batı Anadolu’nun Mersin de İç ve Güney Anadolu Bölgeleri’nin ihraç limanı özelliği kazanmıştır. Araştırmamız İzmir ve Mersin liman ticaretini 1887’den itibaren istatistiksel olarak analiz edip bu limanlardaki ticari gelişimi ve büyümeyi nicel verilerle ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bu amaca ulaşmak için bahsi geçen limanlara gelen buharlı ve yelkenli gemi sayıları, bunların taşıdıkları ticari emtia ve bu limanlardan yapılan ihracat ve ithalat oranları 1887’den 1912’ye yani I. Dünya Savaşı öncesine kadar verilmeye çalışılacaktır. Bu şekilde Anadolu’nun iki önemli ihracat limanının I. Dünya Savaşı öncesindeki sosyoekonomik durumları ortaya konulmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Liman
• İzmir
• Mersin
• Ticaret
• Anadolu

Kaynakça

1. 1. Arşiv Kaynakları
2. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi [BOA]
3. Bâb-ı Ali Evrak Odası [BEO], 1139/85424; 1832/137380.
4. Bab-ı Asafî, Name-i Hümayun Defterleri (A{DVNSNMH. d.), Defter No: 14.
5. İrade Dâhiliye [İ. DH], 432/28617; 257/15843.
6. İrade Meclis-i Vâlâ [İ. MVL], 242/8720; 262/9894; 401/17423.
7. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Defterleri, [TS. MA.d], 10721.
8. Yıldız Perakende Evrakı Dâhiliye Nezareti Maruzatı [Y. PRK. DH. ], 3/39.

9. Yıldız Perakende Evrakı Evkâf Nezareti Maruzatı [Y.PRK. EV.]. 4/34.
10. Yıldız Resmi Maruzat [Y. A. RES], 110/82.
11. 2. Araştırma ve İnceleme Eserleri
12. Akyıldız, A. (2019). Osmanlı’da ulaşımın modernleşmesi. Timaş Yayınları.
13. Ayönü, Y. (2009). İzmir’de Türk hâkimiyetinin başlaması. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 9 (1), 1 – 8.
14. Beyru, R. (2011). 19. yüzyılda İzmir kenti. Literatür Yayınları.
15. Bozkurt, İ. Salnamelerde Mersin. (Yök Ulusal Tez Merkezi, Yüksek Lisans), Mersin Üniversitesi SBE.
16. Braudel, F. (2016). Bellek ve Akdeniz (Çev. A. Berktay). Metis Yayınları.
17. Cuinet, V. (1894). La Turquie d’Asie, geographie administrative statistique, descriptive et raisonnée de chaque province de L’Asie – Mineure. C. 3, Ernest Leroux.
18. Çadırcı, M. (2025). Tanzimat döneminde Anadolu kentlerinin sosyal ve ekonomik yapısı. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
19. Çolak, F. (2013). II. Meşrutiyet’ten Cumhuriyet’e İzmir şehrinde üretim ve dış ticaret (1908 – 1923). İzmir Büyükşehir Belediyesi Yayınları.
20. Encyclopedia Britannica, Levant, https://www.britannica.com/place/Levant (Erişim Tarihi: 05.07.2025).
21. Frangakis, E. (1985). The Ottoman port of İzmir in the eighteenth and early nineteenth centuries, 1695 – 1820. Revue de I’Occident Musulman et de la Méditerranée, (39), 149 -162.
22. Goffman, D. (2000). İzmir ve levanten dünya 1550 – 1650 (Çev. A. Anadol ve N. Kalaycıoğlu). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
23. Goffman, D. (2003). İzmir: Köyden kolonyal liman kentine. İçinde E. Eldem, D. Goffman, B. Masters (Ed.). Doğu ile Batı arasında Osmanlı kenti Halep, İzmir ve İstanbul (ss. 88 - 151). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
24. İnalcık, H. (2018). Devlet-i ‘Aliyye Osmanlı İmparatorluğu üzerine araştırmalar – I. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
25. İngiliz konsolosluk raporlarına göre İzmir ticareti (1864 – 1914). (1998). İzmir Ticaret Odası Yayınları.
26. İstanbul Ticaret ve Sanayi Odası Tarafından 1928 Senesi Kongresine Tevdi Olunan İstanbul Limanı Hakkında Rapor. (1928). Cumhuriyet Matbaası.
27. Karkar, Y. N. (1972). Railway development in the Ottoman Empire, 1856-1914. Vantage Press.
28. Kasaba, R. (1993). Osmanlı İmparatorluğu ve dünya ekonomisi on dokuzuncu yüzyıl (Çev. K. Emiroğlu). Belge Yayınları.
29. Kurmuş, O. (1974). Emperyalizmin Türkiye’ye girişi. Bilim Yayınları.
30. Küçükkalay, A. Mesud.,Elibol, N. (2022). Osmanlı döneminde İzmir’den yapılan ihracatın analizi (1774 – 1776). Belleten, 86 (306), 603 – 640.
31. Kütükoğlu, M. S. (1979). İzmir rıhtımı inşaatı ve işletme imtiyazı. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi, (32), 495 – 558.
32. Mansel, P. (2011). Levant, Akdeniz’de ihtişam ve felaketler (Çev. N. N. Alemdar). Everest Yayınları.
33. Mazak, M., & Doğan, A. (2014). Osmanlı arşiv vesikaları ve fotoğraflarla Mersin Limanı tarihi. Yeditepe Yayınevi.
34. Oğuz, İ. (2006). Mersin kentinin kuruluş öyküsü. Mersin Ticaret ve Sanayi Odası Yayınları.
35. Owen, R. (2009). The Middle East in the world economy. I. B. Tauris.
36. Önsoy, R. (1982). Türk – Alman iktisadi münasebetleri (1871 - 1914). Enderun Yayınları.
37. Öz, M. (2005). Osmanlı klasik döneminde Anadolu kentleri. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 3 (6), 57 – 88.
38. Pamuk, Ş. (1987). The Ottoman Empire and European capitalism, 1820 – 1913; trade, investment and production. Cambridge University Press.
39. Pech, E. (1911). Manuel des sociétés anonymes, fonctionnant en Turquie. Gérard Fréres.
40. Selvi Ünlü, T. (2009). Bir iskeleden liman kentine Doğu Akdeniz’in önemli bir limanı olarak on dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısında Mersin’de mekânsal gelişim. Planlama, 3 (47), 5-26.
41. Tuncel, M. (2004). Mersin. TDV İslâm Ansiklopedisi. C. 29, ss. 212 – 215, TDV Yayınları.
42. Uğuz, S. (2016). Mersin limanında ticaret (1870 -1912). Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 13 (33), 334-363.
43. Uygun, S. (2015). Osmanlı sularında rekabet Mesajeri Maritim Vapur Kumpanyası (1851 -1914). Kitap Yayınevi.
44. Yatkı, Ö. (2013). Amerikan İç Savaşı ve Adana: Pamuk tarımının Adana’nın modernleşme sürecine etkisi. A.Ü. Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Dergisi, (54), 273 – 296.
45. Yılmaz, E. (2024). Deniz taşımacılığında bir modernleşme pratiği olarak buharlı gemiler: İzmir Limanı örneği. İçinde E. Işıktaş, M. N. Tunç (Ed.). Osmanlı’da Toplum, Şehir ve Ticaret IV (ss. 207 – 242). Sonçağ Akademi.
46. 3. Konsolosluk ve Ticaret Raporları
47. Commercial reports received at the foreign office from her majesty’s consuls in 1865 (1865). Harrison and Sons.
48. Commercial reports received at the foreign office from her majesty’s consuls in 1869 (1870). Harrison and Sons.
49. Commercial reports received at the foreign office from her majesty’s consuls in 1869 – 70 (1871). Harrison and Sons.
50. Diplomatic and consular reports on trade and finance Turkey. Reports for the year 1887 on the trade of vilayet of Adana (Aleppo) (1888). Harrison and Sons.
51. Diplomatic and consular reports on trade and finance Turkey. Reports for the year 1888 on the trade of Adana (1889). Harrison and Sons.
52. Diplomatic and consular reports on trade and finance Turkey. Reports for the year 1888 on the trade of Smyrna (1889). Harrison and Sons.
53. Diplomatic and consular reports on trade and finance Turkey. Report for the year 1891 on the trade of Aleppo (1892). Harrison and Sons.
54. Diplomatic and consular reports on trade and finance Turkey. Report for the year 1891 on the trade of Smyrna and district (1892). Harrison and Sons.
55. Diplomatic and consular reports on trade and finance Turkey. Report for the year 1900 on the trade of the Smyrna (1901). Harrison and Sons.
56. Diplomatic and consular reports on trade and finance Turkey. Report for the year 1905 on the trade and commerce of the Aleppo (1906). Harrison and Sons.
57. Diplomatic and consular reports on trade and finance Turkey. Report for the year 1905 on the trade of Smyrna (1906). Harrison and Sons.
58. Diplomatic and consular reports on trade and finance Turkey. Report for the year 1909 on the trade of Constantinople and district (1910). Harrison and Sons.
59. Diplomatic and consular reports on trade and finance Turkey. Report for the year 1909 on the trade of Smyrna (1910). Harrison and Sons.
60. Diplomatic and consular reports on trade and finance Turkey. Report for the year 1913 on the trade of consular district of Constantinople (1914). Harrison and Sons.
61. Diplomatic and consular reports on trade and finance Turkey. Report for the year ending july 1913 on the trade of Smyrna (1914). Harrison and Sons.
62. Parliamentary papers, commercial reports Smyrna quay dues: 1872 – 1882 (1882). Harrison and Sons.
63. U.S bureau of commerce. Commercial relations of the United States with foreign countries during the year 1903 (1904). Vol, II, Government Printing Office.
64. 4. Resmi ve Süreli Yayınlar
65. Düstur (H. 1299). I. Tertip, Cilt. IV. Mahmud Bey Matbaası.
66. Chatir, D. (1903, 31 Ocak). Lettre de Mersine. Revue Commerciale du Levant, Bulletin Mensuel de la Chambre de Commerce Française de Constantantinople, s.190.
67. Chiknagour, A. (1905, 31 Temmuz). Lettre de Koniah. Revue Commerciale du Levant, Bulletin Mensuel de la Chambre de Commerce Française de Constantantinople, s. 220.