GÜLME TEORİLERİ BAĞLAMINDA ALİ AGA’NIN FIKRALARI

Öz

Türk milletinin sözlü kültür ürünleri, Türk’ün tarihî seyre dâhil olduğu günden bugüne varlığını korumuş, kolektif bilincin salt unsurlarını asırlar ve nesiller arasında taşıyan bir köprü işlevi üstlenmiştir. Bu sözlü geleneğin ürünlerinden biri fıkralardır. Fıkralar genel olarak belli tipler ekseninde ortaya çıkmıştır. Söz konusu fıkra tiplerinden biri de farklı bir dünya görüşüne sahip olan ve bunu fıkralarına açıkça yansıtan Tonyalı Ali Aga’dır. Bu çalışmada, Türk fıkralarıyla ilgili yapılan tasnif değerlendirmeleri hakkında kısaca bilgi verildikten sonra mahalli bir fıkra tipi örneği olan, Trabzon’un Tonya ilçesinde yaşamış ve dünyaya burada veda etmiş Ali Uzun’un hayatı tanıtılmıştır. Çalışmada, Ali Uzun’un Türk fıkra tipleri içerisindeki yeri belirtildikten sonra onun çeşitli sözlü kaynaklardan mülakat yöntemiyle derlenen fıkraları üstünlük, uyumsuzluk ve rahatlama gibi gülme teorileri açısından incelenmiştir. Bu sayede, Karadeniz insanının hayata bakışına ve mizahi unsurlarla örülü yaşamına ayna tutan Ali Aga, Türk mahalli fıkra tiplerinden biri olarak fıkralarıyla literatürdeki yerini almış olacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Fıkra
• Ali Aga
• Ali Aga Fıkraları
• Gülme Teorileri

ALİ AGA’S JOKES IN THE CONTEXT OF THEORIES OF LAUGHTER

Öz

The oral cultural products of the Turkish nation have preserved their existence from the day the Turks entered history to the present day, serving as a bridge that carries the pure elements of collective consciousness across centuries and generations. One of the products of this oral tradition is jokes. Jokes generally emerged around certain types of characters. One such fable character is Tonyalı Ali Aga, who had a different worldview and clearly reflected this in his fables. This study briefly reviews the classifications of Turkish fables before introducing the life of Ali Uzun, a local fable character who lived and died in the Tonya district of Trabzon. After indicating Ali Uzun’s place among Turkish joke types, this study examines his jokes, compiled from various oral sources through interviews, in terms of laughter theories such as superiority, incongruity, and relief. Thus, Ali Aga, who reflects the Black Sea people’s outlook on life and their humorous existence, will take his place in the literature as one of the Turkish local joke types with his jokes.

Anahtar Kelimeler

• Joke
• Ali Aga
• Ali Aga Jokes
• Smile Theories

Kaynakça

1. Abalı, İ. (2016). Mizah teorileri bağlamında Yörük fıkraları. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 9(17), 113-132.
2. Aksu, İ. (2021). Gülmenin ve güldürmenin ahlâkî değeri üzerine kısa bir soruşturma. Ortaçağ Araştırmaları Dergisi, 4(2), 170-176.
3. Altunel, İ. (1990). Anadolu mahalli fıkra tipleri üzerine bir araştırma. (Yayımlanmamış doktora tezi, Selçuk Üniversitesi). Sosyal Bilimler Enstitüsü.
4. Artun, E. (2011). Çukurova fıkra anlatma geleneğinde yerel fıkra tipi: Karakülah Hoca fıkraları. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, 9-24.
5. Bergson, H. (2014). Gülme (D. Çetinkasap, Çev.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
6. Çağrıcı, M. (1996). Gülme. TDV İslam Ansiklopedisi (Cilt 14).
7. Çetindağ Süme, G. (2014). Nasreddin Hoca fıkralarında örtülü iletişim. Akra Kültür Sanat ve Edebiyat Dergisi, 2(4), 107-115.
8. Çetindağ Süme, G. (2019). Bütünlüğe ulaşma: Nasreddin Hoca ve eşeği. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi (The Journal of International Social Sciences), 29(1), 49-57.

9. Doğan, O. (2017). “Yolçatılı” fıkra tipi üzerine bir araştırma. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 5(11), 258-272.
10. Ekici, M. (2009). Gülme teorileri ve Nasreddin Hoca fıkraları. 21. Yüzyılı Nasreddin Hoca ile Anlamak (Uluslararası Sempozyum, 8-9 Mayıs 2008, Akşehir) (ss. 271-280). Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
11. Elçin, Ş. (2004). Halk edebiyatına giriş. Akçağ Yayınları.
12. Eren, M. (2013). “Halk İnancı” kavramının sınırları ve sınırlılıkları üzerine bir inceleme. Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 8(13), 857-865.
13. Kaya, B. (2021). Bergson’un gülme teorisi: Bir cezalandırma mekanizması olarak gülme. Felsefe Dünyası, (74), 278-299.
14. Koestler, A. (1997). Mizah yaratma eylemi (Çev. S. Kabakçıoğlu & Ö. Kabakçıoğlu). İris Yayıncılık.
15. Morreall, J. (1997). Gülmeyi ciddiye almak (Çev. K. Aysevener & Ş. Soyer). İris Yayınları.
16. Öğüt Eker, G. (2014). İnsan, kültür, mizah. Grafiker Yayınları.
17. Rosenthal, F. (1997). Erken İslam’da mizah (Çev. A. Arslan). İris Yayıncılık.
18. Sakaoğlu, S. (1992). Türk fıkraları ve Nasrettin Hoca. Selçuk Üniversitesi Yayınları.
19. Sevindik, A. (2023). Kahkahanın kültür tarihi: Felsefi ve sosyolojik bir mesele olarak bellek ve mizah. Ötüken Neşriyat.
20. Şahin, H. İ. (2013). Bektaşî fıkraları ve gülme teorileri. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 55, 255-268.
21. Şimşek, E. (2006). Türk fıkra tipleri arasında Baskilli fıkra tipinin yeri. Mitten Meddaha Türk Halk Anlatıları Uluslararası Sempozyum Bildirileri. Gazi Üniversitesi THBMER Yayını.
22. Usta, Ç. (2009). Mizah dilinin gizemi. Akçağ Yayınları.
23. Yıldırım, D. (1999). Türk edebiyatında Bektaşi fıkraları. Akçağ Yayınları.
24. SÖZLÜ KAYNAKLAR
25. KK-1: Nigâr FETTAHOĞLU, Trabzon 1958, Üniversite Mezunu, Emekli. (Görüşme: 13.04.2019).
26. KK-2: Mehmet KESKİN, Trabzon 1959, Üniversite Mezunu, Emekli. (Görüşme: 20.04.2019).
27. KK-3: Hasan KALYONCU, Trabzon 1952, Üniversite Mezunu, Emekli. (Görüşme: 16.04.2019).
28. KK-4: Bekir Uzunoğlu, Trabzon 1961, Lise Mezunu, Emekli. (Görüşme: 17.02.2019).