TARİHÇİ VE EDİP ABDÜRREZZÂK BEY-İ DUNBULÎ’NİN HAYATI, ESERLERİ VE TARİH YAZICILIĞINDAKİ ÖNEMİ

Öz

Abdürrezzâk Bey-i Dunbulî; Türkiye, İran, Azerbaycan, Irak ve Suriye sınırları dâhil farklı coğrafyalara yayılmış Dunbulî Aşireti’ne mensup, İran’ın XVIII ve XIX. yüzyıldaki önemli müelliflerindendir. Tebriz Beylerbeyi Necef Kuli Han-ı Dunbulî’nin oğlu olan Abdürrezzâk Bey’in İran tarih yazıcılığındaki yeri ve önemi ise İran’ın sosyal, siyasal, kültürel ve edebiyat tarihine dair kaleme almış olduğu eserlere binaendir. 1780 yılında Zendler tarafından müellifin babası Necef Kuli Han-ı Dunbulî’ye Tebriz Beylerbeyliği ita edilince Abdürrezzâk Bey henüz on dört yaşındayken teamüller gereği Şiraz’da bulunan Zend sarayına gönderilmiş ve burada bir süre rehin hayatı yaşamıştır. Müelliflik hayatına da ilk olarak burada başlayan Abdürrezzâk Bey, Zend Sarayında on dört yıl kaldıktan sonra Kaçarların yönetime gelişiyle beraber doğduğu yer olan Azerbaycan bölgesine geri dönmüş ve ölene kadar burada yaşamıştır. Abdürrezzâk Bey, Marağa’da bulunduğu dönemlerde Feth Ali Şah-ı Kaçar tarafından Tahran’a çağrılmış ve 1804 yılında Rus-Kaçar savaşına resmî tarihçi olarak davet edilmiştir. Müellif birçok disiplinde farklı eserler kaleme almıştır. Bu eserlerin önemli bir kısmı tarih ve edebiyat tarihi alanındadır. Tarih alanındaki eserlerinde genel olarak dönemin kaynaklarını ve kendi bireysel gözlemlerini referans olarak almış, bizzat gördüğü ve yaşadığı tarihsel olayları kendisi yazmış ya da birincil ağızlardan aktarmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Abdürrezzâk Bey
• Dunbulî Aşireti
• Azerbaycan
• Zendler
• Kaçarlar
• Tarih Yazıcılığı

THE LIFE, WORKS AND THE IMPORTANCE OF THE HISTORIAN AND WRITER ABDURRAZZÂK BAY-I DUNBULÎ IN HISTORIOGRAPHY

Öz

Abdurrazzâk Bay-i Donbolî is a member of the Donbolî Tribe spread across different geographies including Türkiye, Iran, Azerbaijan, Iraq and Syria, and one of Iran's most important writers of the eighteenth and nineteenth centuries. The place and importance of Abdurrazzâk Bay, who was the son of Tabriz Beylerbeylik Najaf Kuli Khan-i Donbolî, in Iranian historiography is due to his works on the social, political, cultural and literary history of Iran. In 1780, when the Zands granted the governorship of Tabriz to the author's father, Najaf Kuli Khan-i Donbolî, Abdurrazzâk Bay was sent to the Zand Palace in Shiraz at the age of fourteen, where he lived as a hostage for a while. Abdurrazzâk Bay, who started his writing career here, stayed in the Zand Palace for fourteen years and then returned to Azerbaijan, where he was born, after the Qajars came to power, and lived here until his death. During his time in Maragha, Abdurrazzâk Bay was summoned to Tehran by Fath Ali Shah-e Qajar and invited to the Russian-Qajar war in 1804 as an official historian. The author wrote different works in many disciplines. A significant number of these works are in the fields of history and literary history. In his works in the field of history, he generally took the sources of the period and his own personal observations as references, and wrote about the historical events he saw and experienced himself or narrated them through primary accounts.

Anahtar Kelimeler

• Abdurrazzâk Bay
• Donboli Tribe
• Azerbaijan
• Zands
• Qajars
• Historiography.

Kaynakça

1. Abdürrezâk Bey-i Dunbulî ve Rüstem Han-ı Dunbulî. (1266). Târîh-i dunbulî. Kitaphâne-i Merkezî-i Danışgâh-ı Tehran nr. 3210/824.
2. Abdürrezzâk Bey-i Dunbulî. (t.y). Basiretname. Tahran Meclis Kütüphanesi Nr. 15981/2309.
3. Abdürrezzâk Bey-i Dunbulî. (t.y). Hadâʾiku’l-cinân. Tahran Meclis Kütüphanesi Nr. 86425/912.
4. Abdürrezzâk Bey-i Dunbulî. (t.y). Hadâʾiku’l-üdebâ. Tahran Meclis Kütüphanesi Nr. 9169/11892.
5. Abdürrezzâk Bey-i Dunbulî, (t.y). Câmi-i hâkânî, İran Milli Kütüphanesi, https://www.quranicthought.com. Erişim: 23.08.2025.
6. Abdürrezzâk Bey-i Dunbulî. (1369). Basiretname. (Y. Kaidî, Dü), İntişarat-ı Anahita.
7. Abdürrezzâk Bey-i Dunbulî, (1833). Dynasty of the kajars. (Çev. Sir Harford Jones Brydges), Oxford and H. Constable.
8. Abdürrezzâk Bey-i Dunbulî. (1342). Nigâristân-ı dârâ. (Cilt 1). (D. A. Heyyampûr, Dü.) Şirket-i Çap-i Ketab-ı Azerbaycan.

9. Abdürrezzâk Bey-i Dunbulî. (1349). Tecrübetü’l-aḥrâr ve tesliyetü’l-ebrâr. (Cilt 1). (H. Q. Tabatebai, Dü.), Daneşgede-i Edebiyat ve Ulumû İnsanî Tebriz- Müssese-i Tarih ve Ferhenge İran.
10. Abdürrezzâk Bey-i Dunbulî. (1350). Tecrübetü’l-aḥrâr ve tesliyetü’l-ebrâr. (Cilt 2). (H. Q. Tebatebai, Dü.), Daneşgede-i Edebiyat ve Ûlum İnsanî-i Tebriz, Müesse-i Tarih ve Ferhengî İran.
11. Abdürrezzâk Bey-i Dunbulî, (t.y.). Nigâristân-ı Dârâ [El Yazması]. Tahran Melik Kütüphanesi (No. 1393.04.04311). 22 Nisan 2025 tarihinde https://tinyurl.com/ya7kns7v adresinden erişildi.
12. Abdürrezzâk Bey-i Dunbulî, (t.y.). Hakâyiku'l-envâr [El Yazması]. Tahran Melik Kütüphanesi (No. 1393.04.03660/003). 22 Nisan 2025 tarihinde https://tinyurl.com/hxkhztcb adresinden erişildi.
13. Abdürrezzâk Bey-i Dunbulî. (1362). Sefername-yi krusinski. (M. M. Ahmedî, Dü.).
14. Abdürrezzâk Bey-i Dunbulî. (1383). Meʾâs̱ir-i sulṭânî. (G. M. Nejad, Dü.), İntişarat-ı Müessese-i İran.
15. Abdürrezzâk Bey-i Dunbulî. (t.y). Hadâ'iku'l-cinân. Ketabhane-i Meclis-i Şûra-i Milli ş. 912.
16. Abdürrezzâk Bey-i Dunbulî. (1395). Selîm û selma. (A.R. Yameha, Dü), Ferhengî Neşr-i Nû.
17. Akasî, M. (1350). Târîh-i hoy. İntişarat-ı Müessese-i Tarih ve Ferhengê İran.
18. Aydoğmuşoğlu, C. (2019). Safevi tarih yazıcılığı ve safevi çağı kronikleri. Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 4(1), 143-164.
19. Bahar, M. T. (Melikü’ş-şûara). (1389). Sebk şinasî. (Cilt. 3), Müessei İntişarat-ı Emir Kebir.
20. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı. (2010). 397 Numaralı Halep Livası Mufassal Tahrir Defteri (Cilt 1). Ankara: Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Yayınları.
21. Başçı, V. (2019). Dunbulî beyliği tarihi ve tarihi kronikleri [xııı-xvııı. yy.]. Kadim Akademi SBD, 3(2), 63-114.
22. Berrakî, F. (1384). Nigahi be tashih ve çapê cedid kitab-ı meʾâs̱ir-i sulṭânî. Neşriye-i Ketab Mah Tarih ve Cografya, (92-93), 88-91.
23. Evliya Çelebi. (2010). Seyahatname (1. Kitap/Cilt 4). (S. A. Kahraman, & Y. Dağlı, Dü), Yapı Kredi Yayınları.
24. Hacı Muhammed Ağa-yı Dunbulî. (1265). Tarih-i dunbulî. Kitabhane-i Merkezi-yi Tebriz, Bakhş-i Nahçıvanî, Nr. 1799.
25. Hamzeh'ee, M. (2009). Yaresan (ehl-i hak) bir kürt cemaati üzerine sosyolojik tarihsel ve dini-tarihsel bir inceleme. (E. Öpengin, Çev.) Avesta Yayınları.
26. Halilî, M. (1384). Eksîr-i meʾâsir nû; berresi-yi mukayesse müşkile-i hüviyet der tarih negari-yi kacar. Daneşname-i Hukuk ve Siyaset, 19-50.
27. İbn Düreyd. (1987). Cemheretü'l luga (Cilt 2). (R. M. Baalbeki, Dü.), Darü'l İlim Lilmelayin.
28. İbn Hacer el-Askalânî. (1385). Tabsîru’l-müntebih bi tahriri’l-müştebih (Cilt 2). (M. Ennecar, & A. el-Becavî, Dü) Kahire: Müessese-i el-Mısırîye el-İmame.
29. İbn Nâsırüddin. (1993). Tavzîhü'l Müştebih (Cilt 4). (M. N. el-Arkusî, Dü.) Beyrut: Müesesse-i el-Risalet.
30. İskender Bey-i Türkmen. (2019). Târîh-i âlemârâ-yı abbâsî, I-IV, Türk Tarih Kurumu Yayınlar, III.
31. İştihardî, M. (1399). Tezkiretü'd-denabîle. (1 b.). (E. F. Muradî, Dü.), İntişarat-ı Hoyî.
32. Keydarî, A. K. (1389). Berresi vakkayi negarî-i naşenakhte-yi ez sedûr kacar (târîh-i feth ali han-ı kacar be kelemî orcanî. Faslname-i Goncine-i Esnad (77), 10-21.
33. Kostikyan, K.P. (2017), Catalogue of persian manuscripts in the matenadaran. Matenadaran Mesrop Mashtots Institute of Ancient Manuscripts.
34. Kurtuluş, R. (2020). Dünbülî. Ek-1, 352-353. D.İ.A.
35. Kurtuluş, R. (2022). Kazvînî, Mîr Yahyâ (Cilt 25). D.İ.A.
36. Malmisanij. (1996). Dımıli veya zaza kürtleri (1 b.). Deng Yayınları.
37. Mecdüddîn Fîrûzâbâdî. (2014). el-Okyânûsü’l-basît fî tercemetu’l-kāmûsi’l-muhît (Kamûsü’l muhit tercümesi) (Cilt 5). (M. Koç, & E. Tanrıverdi, Dü), Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
38. Mes'ûdî. (t.y). Murûcü’z-zeheb. Paris Ulusal Kütüphanesi Arapça Koleksiyonu nr. 7094.
39. Minorsky, V. (1991). Daylam. The Encyclopaedia of Islam (2), 193.
40. Muradî, E. F. (1389). Macera-yı rezzakîyat meftûn dunbulî ya kaim makam ferâhanî? E. F. Muradî, & A. R. Mukkadem, Hoy, Diyar-ı Basfa (s. 117-126), Merkez-i Hoy Şınasî.
41. Nahçıvanî, H. H. (1328). Abdürrezzâk beg-i dunbulî. Neşriye-i Daneşkede-i Tebriz, 2(1), 1-13.
42. Nikitine, B. (1929). Les Afsars D'urumiyeh. Journal Asiatique-Librairie Orientaliste Paul Geuthner Rue Jacob (8), 67-113.
43. Özgüdenli, O. G. (2011). Tarih. (40), 54-58. D.İ.A.
44. Papazyan, A.D. (Hakob) (1975). Novyye istochniki po istorii kurdskogo naroda, (Predsedatel; Sarkisyan, G). Akademiya Nauk Armyanskoy SSR İnstitut İstorii Strani narodi Blijnegoi Srednego Vostoka VII Kurdovedeniye İzdatelstvo An Armyanskoy SSR. 209-225.
45. Papazyan, A.D. (Hakob). (1967). Poniri zhoghovrdi patmut'yan mi nor aghbyuragrut'yun, Haykakan Ssh Gitut’yunneri Akademiayi Hratarakch’ut’yun Matenadaran «Mesrop Mashtots’» Anvan Hratarakch’ut’yun, 229-248.
46. Pekol, F. (2019). XVI. yüzyılda safeviler’de tarih yazıcılığı ve bu dönemde kaleme alınmış eserler. Anasay (10), 79-106. doi:https://doi.org/10.33404/anasay.650145.
47. Pekol, F. (2023). Siyasal, sosyal ve kültürel açıdan dunbulî aşireti. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü (Yayımlanmamış Doktora Tezi).
48. Pertevî Mukkâdem, A. (1388). Tahmilî tahvülat-ı tarih nigarî asr-i kacar ve evamêlî an piş ez enklab-ı meşrutê. Peyk Nur- Ulûm-i İnsanî , 7(2), 3-15.
49. Poştdar, Ali Muhammed, Mezdaranî, Murteza Hacı, Muhammedî, Bedir & Nergis, Pûr Ali Beşirî. (1397). tahlil ve berresi-i nüskhe-i khetti-i tefsir-i farsi Muhammed bin Abdürrezzâk Dunbulî”, Faslname-i Metin Şinasî-i Adab-ı Farsi, Muavenet Pejuheş ve Fenaverî-i Daneşgah-ı İsfahan, 54 (2) 17-35.
50. Pûrrüstem, R., Abdülperver, L., & Seferalizâde, M. (1400). tahlil-i sebok şenasi mesnevi-yi naz û niyaz-i Abdürrezzâk Bey-i Dunbulî. Sebk Şinasi-yi nezm û nesri farsi (60), 183-202.
51. Riyahi, M. E. (1372). Târîh-i hoy. (1 b.). İntişarat-ı Tus.
52. Ruhanî, B. M. (1382). Tarih-i meşair-i kûrd. (2 b., Cilt 3). (M. M. Ruhani, Dü.), İntişarat-ı Seda û Sima.
53. Saghand, E., & Ghaemi, F. (1401). tahlil sebokşnakht-i nişandarha-i ideolojik der humayunname-i Abdürrezzâk dunbulî. Faslname-i İlmi Kaveşname Zeban ve Edebiyat-ı Farsi(55), 63-94.
54. Sefetgûl, M. (1388). Tarih nivisi der iran asrê safevî (Salhayê 1038-1148 h.k). 1(1), 65-84.
55. Sevakıb, C. (1380). Târîh-i nîgârî-yi asre safevî ve şınakht-ı menâbığ ve meâhiz. İntişarat-ı Nûyid-i Şiraz.
56. Spuler, B. (1360). Tekvinê tarih negarî der iran. Y. Ajend içinde, Tarih Negarî Der İran. Neşrê Gostere.
57. Şahhüseynî, N., & Felahetkha, F. (1388). Muarifi-i nüskha-i kheti-i selîm ve selma ez Abdürrezzâk beg-i dunbulî. Fazlname-i Edebiyat-ı Farsi(14), 91-114.
58. Şerefhan-ı Bitlisi, (2019). Şerefname. (Cilt 1). (A. Yeğin, Çev.), Nûbihar Yayınları.
59. Şeşen, R. (1998). Müslümanlarda tarih-coğrafya yazıcılığı. İslam Tarih, Sanat ve Kültürünü Araştırma Vakfı Yayınları.
60. Şirvanî, Z. A. (1388). Büstânü’s-seyâhat (Cilt 3). (M. Mahmudî, Dü.), Neşr-i Hekîkât.
61. Taurî, İ. & Gendomanî, M.A.S. (1396). “Tehavûlat tarih nigarî-i mêhellî-i iran der dovreyê selçûkî”, pejuheşname-i tariha-i mêhellî-i iran, 6/2, 205-227.
62. Terbiyet, M. A. (1378). Daneşmendan-ı azerbaycan. Vezaret-i Ferheng ve İrşad-ı İslamî-Sazman-ı Çap ve İntişarat.
63. Tevfik, Z. S. (2007). El-kebâil ve ze’amat el-kabiletü’l kûrdiye fi el-asri’l el-vasit (1 b.). Müessese-i Mukriyan-i el-Behûs ve'l-Neşr.
64. Zehebî et-Turkmânî. (1962). el-Müştebih fi’r-ricâl esmâihim ve ensâbihim (Cilt 1). (A. M. el-Becavî, Dü.), Darü'l İhyaü'l Kutubü'l-Arabiyye.
65. Zerrabî, A. K. (1379). Tarih-i kaşan. (İ. Afşar, Dü.) Neşr-i Çapi; Emir Kebir/Neşr-i Dijitali; Merkez-i Tahkikat Reyane-i Kaimiye-i İsfahan.
66. Zilan, B. (2019). “Zazaların kendini adlandırma biçimlerine dair tarihsel bir çözümleme” (1.b) Sözden yazıya zazaca, (Ed. Beltekin N.-Kırkan A.), (305-360), Peywend Yayınları.