BİR ÇİKOLATA MASALI MI, PROPAGANDA MI? SOVYET RESİMLİ ÇOCUK KİTAPLARINA İDEOLOJİK BİR YAKLAŞIM

Öz

Bu çalışmada, Sovyetler Birliği’nde 1925 yılında yayımlanan “Çikolatanın Mossel’prom’a Gelişi” (О Том, Как Приехал Шоколад в Моссельпром) adlı resimli çocuk kitabı, çok modlu söylem analizi yöntemiyle incelenmiştir. Kitapta, kakaonun uzak diyarlardan toplanarak Moskova’ya taşınması ve burada işlenerek bir tüketim ürünü olan çikolataya dönüşüm süreci; çocuk emeği, kadın figürleri ve kolektif çalışma temaları aracılığıyla ideolojik bir hikâyeye dönüşmektedir. Çalışmada, bu süreçleri yansıtan metin ve görseller; temsilî, etkileşimsel ve bileşimsel anlam düzeylerinde değerlendirilmiştir. Görsel analizde, Kress ve van Leeuwen’in “Görsel Tasarımın Grameri” modeli temel alınmış; metinler ise Halliday’in “Sistemik İşlevsel Dil Bilimi” kuramı doğrultusunda süreç türleri, kip ve kiplik yapıları açısından analiz edilmiştir. Bu bütünleşik analiz sayesinde yazılı ve görsel ögeler arasındaki örtüşme, çelişki ve yönlendirme biçimleri üzerinden hikâyenin çok katmanlı ideolojik yapısı belirginleştirilmiştir. Bulgular; çocukların daha çok işlevsel kimliklerle temsil edildiğini ve bireyselliğin arka planda olduğunu, kadın figürlerinin üretim sürecinin taşıyıcı unsurları olarak konumlandığını ve çikolatanın sıradan bir tüketim ürününden Sovyet üretim sisteminin vitrini hâline geldiğini göstermiştir. Sonuç olarak erken Sovyet çocuk kitaplarında pedagojik söylemin üretim ve disiplin temelli ideolojik yapılarla nasıl iç içe geçtiği ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Sovyet çocuk edebiyatı
• resimli çocuk kitapları
• çok modlu söylem analizi
• görsel söylem
• ideolojik temsil

A CHOCOLATE TALE OR SOVIET PROPAGANDA? AN IDEOLOGICAL APPROACH TO SOVIET PICTURE BOOKS

Öz

This study examines the illustrated children’s book “About How Chocolate Came to Mosselprom” (О Том, Как Приехал Шоколад в Моссельпром), published in the Soviet Union in 1925, through the method of multimodal discourse analysis. In the book, the process of cocoa being harvested in faraway lands, transported to Moscow, and transformed into chocolate as a consumer product evolves into an ideological narrative through themes of child labor, female figures, and collective work. The textual and visual elements reflecting these processes are analyzed at representational, interactional, and compositional levels of meaning. In the visual analysis, Kress and van Leeuwen’s “Grammar of Visual Design” model was adopted, while the textual components were analyzed in accordance with Halliday’s “Systemic Functional Linguistics” framework in terms of process types, mood, and modality. Through this integrated analysis, the story’s multilayered ideological structure has been clarified by examining the forms of overlap, contradiction, and guidance between written and visual elements. The findings show that children are predominantly represented through functional identities, with individuality remaining in the background; female figures are positioned as carrier elements of the production process; and chocolate is transformed from an ordinary consumer good into a showcase of the Soviet production system. As a result, pedagogical discourse in early Soviet children’s books is shown to be intertwined with ideological structures related to production and discipline.

Anahtar Kelimeler

• Soviet children’s literature
• children's picture books
• multimodal discourse analysis
• visual discourse
• ideological representation

Kaynakça

1. Balina, M. (2019). Depicting communism for children: Soviet era picture books, 1920s-1930s. Filoteknos, 9, 156-170.
2. Bezemer, J., & Jewitt, C. (2010). Multimodal analysis: Key issues. In L. Litosseliti (Ed.). Research methods in linguistics, (pp. 180-197). Continuum.
3. Halliday, M. A. K. (1978). Language as social semiotic: The social interpretation of language and meaning. Edward Arnold.
4. Halliday, M. A. (1994). An introduction to functional grammar. Edward Arnold.
5. Halliday, M. A. K., & Matthiessen, M. I. M. (2004). An introduction to functional grammar. Hodder Arnold.
6. Hellman, B. (2013). Fairy tales and true stories: The history of Russian literature for children and young people (1574-2010). Brill.
7. Jewitt, C. (2014). Multimodal analysis. In A. Georgakopoulou, & T. Spilioti (Eds.). The Routledge handbook of language and digital communication, (pp. 69-84). Routledge.
8. Kelly, C. (2007). Children’s world: Growing up in Russia, 1890-1991. Yale University Press.

9. Kress, G., & van Leeuwen, T. (2006). Reading images: The grammar of visual design. Routledge.
10. Machin, D., &. Mayr, A. (2012). How to do critical discourse analysis: A multimodal introduction. SAGE.
11. Mayakovskiy, V. V. (1940). Mossel’prom Reklama. In V. V. Katanyan (Ed.), Polnoye sobraniye soçineniy: Agitstihi, agitpoemı, stihi detyam 1920-1930, (pp. 343-379). Hudojestvennoy Literaturı.
12. Naroçinskiy, A. L. (Ed.). (1980). Moskva entsiklopediya. Sovyetskaya Entsiklopediya.
13. Oushakine, S. A., & Balina, M. (2021). Primers in Soviet modernity: Depicting communism for children in early Soviet Russia. In S. A. Oushakine, & M. Balina. (Eds.). The pedagogy of images depicting communism for children, (pp. 3-50). University of Toronto Press.
14. Princeton University Library. (2020). Playing Soviet: The visual languages of early Soviet children’s books, 1917-1953. https://commons.princeton.edu/soviet/ (Erişim Tarihi: 2 Mayıs 2025).
15. Saddington, F. (2020). The Soviet children’s picture book 1917-1932, (Doctoral thesis, University of East Anglia).
16. Serafini, F. (2014). Reading the visual: An introduction to teaching multimodal literacy. Teachers College Press.
17. Steiner, E. (1999). Stories for little comrades: Revolutionary artists and the making of early Soviet children’s books. University of Washington Press.
18. Strasser, J., & Seplocha, H. (2007). Using picture books to support young children’s literacy. Childhood Education, 83 (4), 219-224.
19. Tarahovskaya, E. (1925). O tom, kak priyehal şokolad v Mossel’prom. Detgiz.
20. The Moscow Times. (2024, Oct 12). Before Soviet kids ate snickers, they ate Gulliver chocolate bars. https://www.themoscowtimes.com/2024/10/12/before-soviet-kids-ate-snickers-they-ate-gulliver-chocolate-bars-a86666 (Erişim Tarihi: 2 Eylül 2025).
21. Thompson, G. (2014). Introducing functional grammar. Routledge.
22. Tihonov, N. (1924). Sami. Gosudarstvennoye İzdatel’stvo Leningrad.
23. Uluğ, E., & Bayraktar, A. (2015). Determination of the required features of children’s picture books. Journal of Education and Future (6), 25-42.