RHETORICAL SUBTLETIES IN THE VERSES OF SURAH AL-JATHIYAH

Öz

Balāgha, one of the linguistic structures that shape the world of meaning within Islamic sciences, holds a significant position in the Quran’s miraculousness, both in its literal and semantic dimensions. The function of Balāgha in the Quran and its application in the verses are not limited only to aesthetic formal features; they also contribute directly to the construction of the Quran’s true meaning. Surah Al-Jathiyah, with its themes and discourse structure, is one of the surahs in which rhetorical elements can be observed intensely. In this study, specific verses within the surah are examined through a thematic analysis centered on the arts of rhetoric. Fundamental themes such as denial, arrogance, subjection to desires, and the afterlife are examined through the identification of specific literary structures such as repetition, simile, metaphor, and hyperbole, and their role in conveying meaning. The study comprehensively explores the nuances of the verses’ meanings through classical Arabic dictionaries, works on rhetorical theory, and contemporary tafsir literature, adopting a text-centered descriptive approach. With this, it is emphasized that the Quran possesses a multilayered discourse structure that aims not only to convey a message but also to influence its addressee intellectually and emotionally, and it is understood that the linguistic structures employed are not merely decorative but also serve to direct and strengthen meaning. Moreover, an analysis on the structural features of the verses, word choice, and stylistic patterns reveals that they not only demonstrate rhetorical miraculousness but are also highly structured in terms of rhetorical persuasion and emotional impact.

Anahtar Kelimeler

• Arabic Language and Rhetoric
• I‘jazu’l-Quran
• Surah al-Jathiyah
• Verse
• Rhetorical Subtleties

CÂSİYE SÛRESİNDEKİ ÂYETLERİN BELÂĞAT İNCELİKLERİ

Öz

İslâmî ilimler içerisinde anlam dünyasını şekillendiren dilsel yapılardan biri olan belâğat, Kur’ân’daki îcâzın hem lafzî hem de anlam boyutuyla önemli bir konumda yer almaktadır. Belâğatın Kur’ân’daki işlevi ve âyetlerdeki tatbîki, yalnızca estetik biçim özellikleriyle sınırlı kalmamakta; aynı zamanda Kur’ân’ın doğru anlam inşâsına doğrudan katkı sunmaktadır. Câsiye sûresi, içerdiği temalar ve söylem yapısıyla, belâğat unsurlarının yoğun biçimde gözlemlenebildiği sûrelerden biridir. Bu çalışmada, sûrede yer alan belirli âyetler, belâğat san‘atları ekseninde tematik bir analiz ile incelenmiştir. İnkâr, kibir, hevâya tâbi oluş ve âhiret gibi temel konular; te’kîd, teşbîh, mecâz ve mubâlağa gibi belli edebî yapıların tesbîti ve bunların anlam aktarımı üzerindeki rolü açısından irdelenmiştir. Çalışmada âyetlerin anlam incelikleri, klasik Arapça sözlükler, belâğat teorilerine ilişkin eserler ve çağdaş tefsîr literatürü üzerinden kapsamlı bir yöntem yürütülmüş; metin merkezli betimleyici bir yaklaşım benimsenmiştir. Bununla Kur’ân’ın salt bir mesaj iletme değil, aynı zamanda muhâtabını düşünsel ve duygusal olarak etkileme amacı taşıyan çok katmanlı bir söylem yapısına sahip olduğu vurgulanmış; kullanılan dilsel yapıların sadece süsleyici değil, anlamı yönlendiren ve güçlendiren işlevler taşıdığı anlaşılmıştır. Ayrıca, âyetlerin yapısal özellikleri, kelime tercihi ve üslûp örüntüsü üzerinden yapılan analiz, belâğî açıdan îcâzı ortaya koymakla kalmayıp, retorik olarak zihnî iknâ ve kalbî te’sîr açısından da yüksek düzeyde yapılandırılmış olduğu ortaya konmuştur

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili ve Belâğatı
• İ‘câzu’l-Kur’ân
• Câsiye Sûresi
• Âyet
• Belâğî İncelikler.

Kaynakça

1. Ahfeş, E.H.S.E.E. (2003). Me‘âni’l-Ḳur’ân (1. baskı). ‘Alemu’l-Kutub.
2. Âlûsî, Ş.M. (1415/1994). Rûḥu’l-meʿânî fî tefsîri’l-Ḳurʾâni’l-ʿaẓîm ve’s-sebʿi’l-mes̱ânî XXX (1. baskı). Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye.
3. ‘Amûdî, Ö. (2015). El-muhtaratu mine’l-munasebati beyne’s-suveri ve’l-âyati (1. baskı). Merkezu Tedebbur.
4. ‘Atîk, ‘A (1985). ‘İlmu’l-beyân (1. baskı). Dâru’n-Nehdetu’l-‘Arabiyye.
5. ‘Atîk, ‘A (t.y.). ‘İlmu’l-bedi‘ (1. baskı). Dâru’n-Nehdetu’l-‘Arabiyye.
6. Bâkıllânî, E.B.M. (1988). İʿcâzu’l-Ḳurʾân (1. baskı). ‘Alemu’l-Kutub.
7. Bedi‘ ‘Ya‘kûb İ. & ‘Âsî M. (1987). El-Mu‘cemu’l-mufessel fî’l-luğati ve’l-edebi (1. baskı). Dâru’l-‘İlmi Li’l-Melâyîn.
8. Beğavî, F. (1989). Meʿâlimu’t-tenzîl-Tefsîru’l-Beğavî I-VIII (thk. Muhammed ‘Abdullah en-Nemr vd.; 1. baskı). Dâru’t-Tayyibe.

9. Boyalık, M.T. (2002). “Kur’an”. TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA) I-XLIV. TDV Yayınları.
10. Carîm A. & İbrâhim M.E. (t.y.). El-Belâğatu’l-vâzıha (1. baskı). Mektebetu’n-Nuru’l-İslâmiyye.
11. Curcânî, ‘A. (2004). Delâʾilu’l-iʿcâz (thk. Mahmûd Muhammed Şâkir; 5. baskı). Mektebetu’l-Hâncî.
12. Curcânî, ‘A. (t.y.). Esrâru’l-belâğa (thk. Mahmûd Muhammed Şâkir). Dâru’l-Medenî.
13. Diyanet İşleri Başkanlığı, (t.y.). Kur'an-ı Kerim Tefsiri. https://kuran.diyanet.gov.tr/Tefsir/ (Erişim Tarihi: 01.01.2025)
14. Duman M. Z. & Altundağ M. (1998). “Hurûf-ı mukattaa”. TDV İslâm Ansiklopedisi I-XLIV. TDV Yayınları.
15. Durre, M.A.T. (2009). Tefsîru’l-Ḳur’âni’l-Kerîm ve i‘râbuhu ve beyânuhu I-X (1. baskı). Dâru İbni Kesîr.
16. Elmalılı, M.H.Y. (1993). Hak Dini Kur’ân Dili I-X (1. baskı). Yenda Yayınları.
17. Enîs, İ. (2004). El-muʿcemu’l-veṣîṭ (thk. Hâtim Sâlih; 4. baskı). Mektebetu’ş-Şurûku’d-Devliyye.
18. Geylani, A. (2012). Geylani tefsiri I-VI (çev. Ahmet Yılmaz; 1. baskı). Ceylani İlim Araştırma Ve Yayın Merkezi.
19. Gülbil, U. (2022). Arapçada Kâf (ك) harfinin ve edatının kullanımı ve işlevleri. İslam Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, 7 (1). https://doi.org/10.20486/imad.1079132
20. Halebî, S. (1996). ʿUmdetü’l-ḥuffâẓ fî tefsîri eşrefi’l-elfâẓ I-IV (thk. Muhammed Bâsil; 1. baskı), Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye.
21. Halebî, S. (2008). Ed-durru’l-maṣûn fî ʿulûmi’l-kitâbi’l-meknûn I-XI, (thk. Ahmed Muhammed el-Herrâ; 1. baskı). Dâru’l-Kalem.
22. Hâşimî. A. (1999). Cevahiru’l-belâğati fi’l-me‘ânî ve’l-beyâni ve’l-bedi‘ (thk. Yûsuf es-Samîlî; 1. baskı). El-Mektebetu’l-‘Asriyye.
23. Hattâbî, E.S. (1976). Beyânu iʿcâzi’l-Ḳurʾân (thk. Muhammed Halefullah Ahmed & Muhammed Zağlûl Sellâm). Dâru’l-Me‘ârif.
24. Havvâ, S. (1989). El-esâs fi’t-tefsîr I-II (2. baskı). Dâru’s-Selâm.
25. Işık, E. (1993). “Câsiye sûresi”. TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA) I-XLIV. TDV Yayınları.
26. İbn ‘Âşûr, M.T. (2000). Tefsiru’t-tahrîr ve’t-tenvîr I-XXX (1. baskı). Muessesetu’t-Târîh.
27. İbn ‘Atiyye, E.M.E.E. (1422/2001). El-Muḥarreru’l-vecîz fî tefsîri’l-kitâbi’l-ʿazîz I-VI (1. baskı). Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye.
28. İbn ʿÂdil, E.H. (1998). El-lubâb fî ʿulûmi’l-Kitâb I-XX (thk. ‘Âdil Ahmed ‘Abdülmevcûd & ‘Ali Muhammed Muavvaz; 1. baskı). Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye.
29. İbn Faris, E.H.A. (1979). Muʿcemu meḳâyîsi’l-luğa VI (thk. ‘Abdusselâm Muhammed Hârûn; 1. baskı). Dâru’l-Fikr.
30. İbn Kesîr, E.F. (1999). Tefsîru’l-Ḳurʾâni’l-ʿaẓîm I-IV (thk. Sâmî b. Muhammed es-Selâme; 2. baskı). Dâru’t-Tayyibe.
31. İbn Kuteybe, E.M. (1973). Teʾvîlu muşkili’l-Ḳurʾân, (thk. Seyyid Ahmed Sakr; 1. baskı), Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye.
32. İbn Manzûr, E.F. (1993). Lisânu’l-ʿArab I-XV (1. Baskı). Dârus-Sâdr.
33. İbn Reşîḳ, E.A.E.H. (1980). El-ʿumde fî meḥâsini’ş-şiʿr ve âdâbih I-II (thk. Muhammed ‘Abdulmun‘im el-Hafâcî). Dâr u’l‑Cîl.
34. İbnu’l-Cevzî, E.F. (2002). Zâdu’l-mesîr fî ʿilmi’t-tefsîr (1. baskı). Dâru İbn Hazm.
35. İbnu’l-Esîr, Z. (t.y.). El-mes̱elu’s-sâʾir fî edebi’l-kâtib ve’ş-şâʿir (1. baskı), Dâru’r-Reşîd.
36. İsfahânî, R. (2009). El-mufredât fî ğarîbi’l-Ḳurʾân (thk. Nizâr Mustafa el-Bâz Araştırma Merkezi; 1. baskı). Mektebetu Nizâr Mustafa el-Bâz.
37. Kalaç, H. (2025). Zemahşerî’ye göre vakf ve ibtidâ: el-Keşşâf bağlamında bir analiz. Tasavvur/Tekirdağ İlahiyat Dergisi, 11 (2). https://doi.org/10.47424/tasavvur.1763231
38. Karaman, H. vd. (2007). Kur’an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir I-V (3. baskı). Diyanet İşleri Başkanlığı (DİB) Yayınları.
39. Kaya, M. (2013). Er-Rummânî, hayatı, eserleri ve Arap gramerindeki yeri. (YÖK Tez Merkezi, Doktora). Atatürk Üniversitesi.
40. Kayagil, S.M. (2013). el-Ahfeş el-Evsat ve Meâni’l-Kur’ân’ı. (YÖK Tez Merkezi, Doktora). Necmettin Erbakan Üniversitesi.
41. Kazan, F. (2015, Bahar). Ahlaki açıdan İslam’da dört toplum tipi. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (28).
42. Kazan, F. (2021). Arapça sözcük türetme yollarına genel bir bakış. Yakın Doğu Üniversitesi İslam Tetkikleri Merkezi Dergisi, 7 (2). https://doi.org/10.32955/neu.istem.2021.7.2.03
43. Kazvînî, H. (2003). El-îżâḥ fî ʿulûmi’l-belâğa (1. baskı). Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye.
44. Kefevî, E.B. (1992). El-kulliyyât: mu’cem fi’l-mustelahât ve’l- furûki’l-luğaviyye (1. baskı). Muessesetu’r-Risâle.
45. Kılıç, H. (1992). “Belâgat”. TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA) I-XLIV. TDV Yayınları.
46. Kızılkaya, Y. (2024). Arapça söz dizimi ve terkīb: kavramsal bir analiz. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 65 (1). https://doi.org/10.33227/auifd.1422159
47. Kurtubî, M.B.A. (2006). El-câmiʿ li-aḥkâmi’l-Ḳurʾân I-XXIV (thk. ‘Abdullah b. ‘Abdulmuhsin et & Turkî; 1. baskı). Muessesetu’r-Risâle.
48. Kuşeyrî, A.B.H. (1971). Letâifu’l-işârât (thk. ‘Abdullatîf Hasan ‘Abdurrahmân; 2. baskı). Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye.
49. Matlûb, A. (1980). Esâlîbu’l-belâğiyye: el-fesâhe-el-belâğa-el-me‘ânî (1. Baskı), Vekâletu’l-Matbû‘ât.
50. Mâverdî, E.H. (t.y.). Tefsîru’l-Ḳurʾân (en-nuket ve’l-‘uyûn)-tefsîru’l-Mâverdî I-VI (thk. Seyyîd b. Abdulmaksûd b. Abdurrahîm; 1. baskı). Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye.
51. Meydânî, H.H. (1996). El-belâğat’ul-ʿArabiyye ususuhâ ve ʿulûmuhâ ve funûnuhâ I-II (1. baskı). Dâr’uş-Şâmiyye.
52. Nehhâs, E.C. (1988). Me‘âni’l-Ḳur’âni’l-Kerîm I-VI (1. Baskı). Mektebetu’t-Turâsi’l-İslâmiyye.
53. Nîsâbûrî, M.B.E.H. (1995). Îcâzu’l-beyân ʿan meʿâni’l-Ḳurʾân. (thk. Hanîf b. Hasan el-Kâsımî; 1. baskı). Dâru’l-Ğerbi’l-İslâmî.
54. Râfiî, M.S. (1990). İʿcâzu’l-Ḳurʾân ve’l-belâğatu’n-nebeviyye (1. baskı). Dâru’l-Kitabi’l-‘Arab.
55. Râzî, F. (1981). Mefâtîḥu’l-ğayb (et-tefsîrul-kebîr) I-XVII (1. baskı). Dâru’l-Fikr.
56. Râzî, F. (2004). Nihâyetu’l-îcâz fî dirâyeti’l-iʿcâz (1. baskı). Dâru’s-Sâdr.
57. Sa‘îdî, A. (1999). Buğyetu’l-îżâḥ I-IV (1. baskı). Mektebu’l-Âdâb.
58. Sa‘lebî, E.İ. (2002). El-keşf ve’l-beyân ʿan tefsîri’l-Ḳurʾân-tefsîru’s̱-S̱aʿlebî I-X (thk. Muhammed b. ‘Aşûr; 1. baskı). Dâru İhyai’t-Turâsi’l-‘Arabi.
59. Sâbûni, M.‘A. (2007). Et-tefsiru’l-vâdihu’l-muyesser (8. baskı). el-Mektebetu’l-‘Asriyye.
60. Sâbûni, M.‘A. (2019). Safvetu’t-tefasîr I-III (1. baskı). el-Mektebetu’l-‘Asriyye.
61. Sekâl, D. (1995). El-‘Arabu fi’l-‘asri’l-câhiliyye (1. baskı). Dâru’s-Sadîkati’l-‘Arabiyye.
62. Sekkâkî, E.Y. (1987). Miftâhu’l-‘ulûm (thk. Naîm Zerzûr; 2. baskı). Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye.
63. Sîbeveyhi, E.B. (1988). El-kitâb I-X (thk. ʿAbdusselâm Muhammed Hârûn; 3. baskı). Mektebetu’l-Hâncî.
64. Suyûṭî, C. (1986). Tenâsuḳu’d-durer fî tenâsubi’s-suver (thk. ‘Abdülkâdir Ahmed Atâ; 1. baskı), Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye.
65. Suyûṭî, C. (1988). Muʿtereku’l-aḳrân fî iʿcâzi’l-Ḳurʾân I-III (thk. ‘Ahmed Şemseddîn; 1. baskı), Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye.
66. Suyûṭî, C. (2011). Şerhuʿuḳûdu’l-cumân fi’l-meʿânî ve’l-beyân (1. baskı) (thk. Muhammed el-Hamedânî & Lokman el-Cebbâr). Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye.
67. Suyûṭî, C. (2007). El-itḳân fî ʿulûmi’l-Ḳurʾân (thk. Mustafa Şeyh Mustafa; 1. baskı). Muessesetu’r-Risâle.
68. Şevkânî, M.B.A. (2007). Fetḥu’l-ḳadîr (thk. Yûsuf el-Gûş; 1. baskı). Dâru’l-Ma‘rife.
69. Şeyhelî, B.‘Â. (2001). Belâğatu’l-Ḳur’ân’il-Kerîm fî’l-i‘câz I-X (1. baskı). Mektebetu Dendîs.
70. Taberî, M.B.C. (1994). Tefsiru’t-Taberî câmiʿu’l-beyân ʿan teʾvîli âyi’l-Ḳurʾân I-VI (thk. Beşâr ‘İvâd Ma‘rûf & ‘İsâm Fâris el-Horasânî; 1. baskı). Muessesetu’r-Risâle.
71. Taşköprizâde, A.E. (1975). Mevzûâtu’l-‘ulûm (thk. Mümin Çevik). Üçdal Neşriyat.
72. Teftâzânî, S. (1411/1990). Muḫtaṣaru’l-meʿânî (1. baskı). Dâru’l-Fikr.
73. Turgut, A. (2024a). Mer‘î b. yusuf’un hayatı -“el-Kavlu’l-Bedî‘ fî İlmi’l-Bedî‘” adlı eseri’nin dil ve üslup açısından incelenmesi- (1. baskı). İlâhîyat Yayınları.
74. Turgut, A. (2024b, Kasım). Nahvin manaya ve fıkhî hükme etkisine dair bir inceleme: Bakara, 184. örneği. İslami İlimler Dergisi, (39). https://doi.org/10.34082/islamiilimler.1546605
75. Tûsî, E.C.M. (1988). Et-tibyân fî tefsîri’l-Ḳur’ân I-X (thk. ‘Ahmed Hâbîb Kasîr el-‘Âmilî; 1. baskı). Dâru İhyâi’t-Tûrâsi’l-‘Arabî.
76. Uremmî, M.E. (2001). Tefsiru hadâiku’r-revhi ve’r-reyhân XXXII (1. baskı). Dâru Tavki’n-Necât.
77. Yavuz, Ş. (2000). “İ‘câzü’l-Kur’ân”. TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA) I-XLIV. TDV Yayınları.
78. Yılmaz, M.F. (2006). “Münâsebâtü’l-Âyât ve’s-Süver”. TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA) I-XLIV. I-XLIV, TDV Yayınları.
79. Zebîdî, M.M. (1972, 1974, 1987). Tâcu’l-ʿarûs min cevâhiri’l-ḳâmûs I-XL (thk. ‘Abdulkerîm el-‘İzbavî; 1. baskı). Metbe‘etu Hukûmet’il-Kuveyt.
80. Zeccâc, E.İ. (1988). Meʿâni’l-Ḳurʾân ve iʿrâbuh I-V (thk. ‘Abdulcelîl ‘Abduh Şelebî; 1. baskı). ‘Âlemu’l-Kutub.
81. Zemahşerî, E.K. (2009). El-Keşşâf ʿan ḥaḳâʾiḳı ğavâmiżi’t-tenzîl ve ʿuyûni’l-eḳâvîl fî vucûhi’t-teʾvîl I-IV (thk. Muhammed ‘Abdusselâm Şâhin; 5. baskı). Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye.
82. Zerkeşî, B. (2008). El-burhân fî ʿulûmi’l-Ḳurʾân I-IV (thk. Muhammed Ebu’l-Fazl İbrâhim; 1. baskı), Dâru’t-Turâs.
83. Zevbe‘î, T.M.İ. (1997). El-belâğatu’l-‘Arabiyye: ‘ilmu’l-me‘ânî beyne belâğati’l-kudemâ ve uslûbiyyeti’l-muhdesîn (1. baskı). Câmi‘atu Kâr Yunus.
84. Zuhaylî, V. (1418/1997). Et-tefsîru’l-munîr XV (1. baskı). Dâru’l-Fikri’l-Mu‘âsır.