OSMANLI TAŞRASINDA KADIN EĞİTİMİNİN KURUMSAL YÜZÜ: VAN İNAS RÜŞTİYE MEKTEBİ

Öz

Osmanlı Devleti, 19. yüzyıla kadar eğitim faaliyetlerini sıbyan mektepleri ve medreseler aracılığıyla yürütmüş; askeri ve idari alanda ihtiyaç duyduğu nitelikli insan kaynağını ise uzun yıllar varlığını sürdüren Enderun Mektebi yoluyla karşılamıştır. Bu bağlamda, 19. Yüzyılda gerçekleştirilen modernleşme çabaları doğrultusunda eğitim alanında yeni kurumsal ve pedagojik stratejiler geliştirilmiş; bu süreç, II. Abdülhamid döneminde de devam ettirilmiştir. Bu çalışma, II. Abdülhamid dönemi eğitim politikaları kapsamında taşrada yapılan düzenlemeleri Van vilayetinde açılan İnas Rüşdiyesi örneği özelinde analiz etmeyi amaçlamaktadır. Van’da kızlara mahsus rüşdiye mektebinin yetersizliği, bu nedenle yeni okulun kuruluş süreci, Van vilayeti ve Maarif Nezareti arasındaki yazışmalara dayalı olarak incelenecektir. Araştırmada arşiv belgelerinin çözümlenmesine dayalı nitel bir yöntem kullanılmıştır. Mektebin açılışına dair yazışmalar, kiralama usulü ile binanın tesisi, öğretmen atamaları ve bütün bunlar için ayrılan bütçe ve diğer işlemler kronolojik olarak analiz edilmiştir. Van vilayetinde kiralanan bir evin mektebe dönüştürülmesiyle açılan rüşdiye mektebi, yalnızca yerel bir eğitim kurumu olarak değil; aynı zamanda, Osmanlı’nın kadın eğitimi politikalarının taşradaki kurumsal izdüşümü olarak ele alınmaktadır. Bu yönüyle, Osmanlı taşrasında kadın eğitiminin idari, mali ve mekânsal boyutlarını değerlendirmeyi hedefleyen bu çalışma, II. Abdülhamid döneminde kadın eğitiminin yaygınlaştırılmasına yönelik çabaların sadece merkezde değil, taşrada da kurumsal karşılık bulduğunu göstermesi bakımından önemlidir.

Anahtar Kelimeler

• Rüşdiye Mektebi.
• Van Tarihi
• II. Abdülhamid Dönemi
• Osmanlı’da Kadın Eğitimi

THE INSTITUTIONAL ASPECT OF WOMEN'S EDUCATION IN THE OTTOMAN PROVINCES: THE VAN İNAS RÜŞDİYE SCHOOL

Öz

Until the 19th century, the Ottoman Empire carried out its educational activities primarily through sıbyan school and medreses while meeting its need for qualified personnel in military and administrative fields through the long-standing institution of the Enderun School. In this context, new institutional and pedagogical strategies were developed in the field of education in line with the modernization efforts carried out in the 19th century, which continued during the reign of Abdulhamid II. This study aims to analyze the educational reforms implemented in the provinces within the framework of Abdülhamid II’s educational policies, focusing specifically on the establishment of the Van İnas Rüşdiye School. The inadequacy of the inas rüşdiye school in Van, and therefore the establishment process of the new school, will be examined based on the correspondence between the Van province and the Ministry of Education. The research adopts a qualitative methodology grounded in the analysis of archival documents. Correspondence regarding the opening of the school, the establishment of the building through the rental method, teacher appointments, the budget allocated for all these and other transactions were analyzed chronologically.The rüşdiye school, established by converting a rented house into an educational facility, is evaluated not only as a local educational institution, but also as a provincial embodiment of the Ottoman Empire’s policies on women’s education. In this respect, this study, which aims to evaluate the administrative, financial and spatial dimensions of women's education in the Ottoman provinces, is important in terms of showing that the efforts to spread women's education during the reign of Abdulhamid II found an institutional response not only in the center but also in the provinces.

Anahtar Kelimeler

• History of Van
• The Reign of Sultan Abdulhamid II
• Women's Education in the Ottoman Empire

Kaynakça

1. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Maarif Nezareti, Tedrisat-ı İbtidaiyye Kalemi (MF.İBT), 179/89/2; 79/89/3; 181/71/1; 182/12/1; 212/14/3; 232/89; 233/10; 240/74; 290/68; 299/19/2; 303/34;303/34/2;303/34/4; 365/19; 382/28; 394/10; 401/50; 416/51; 458/6.
2. BOA., MF. Mektubi Kalemi (MKT), 946/37; 951/58; 955/8; 962/17; 1007/30; 1012/78.
3. BOA., Yıldız Esas Evrakı (Y.EE),132/7.
4. Düstûr, I. Tertib (Cilt 2). Matbaa-ı Amire, Dersaadet.
5. Van Vilâyet Salnamesi (Defa 1). (H. 1315). Van Vilayet Matbaası.
6. Akşit, E.E. (2015). Kızların sessizliği: Kız enstitülerinin uzun tarihi. İletişim Yayınları.
7. Akyıldız, A. (1993). Tanzimat Dönemi Osmanlı merkez teşkilâtında reform (1836-1856). Eren Yayıncılık.
8. Akyüz, Y. (2015). Türk eğitim tarihi: M.Ö. 1000 – M.S. 2012. Pegem Akademi Yayınları.

9. Arvas, T. Z. (2019). Sultan II. Abdülhamid Dönemi’nde Van vilâyeti. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Yayınları.
10. Berkes, N. (2003). Türkiye’de çağdaşlaşma. Doğuş Yayınları.
11. Bozkurt, U. (2019). II. Abdülhamid’in valilerinden İşkodralı Tahir Paşa’nın (1848-1913) hayatı ve devlet adamlığı. Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (18), 237-254.
12. Cihan, A. (2004). Reform çağında Osmanlı ilmiyye sınıfı. Birey Yayınları.
13. Çakmak, B. (2025). Taşrada modern bir mektebin kurumsal yapısı ve mahallî işlevi: Uşak Erkek Rüşdiye Mektebi (1872-1914), Belleten, 89(314), 123–145. https://doi.org/10.37879/belleten.2025.265
14. Çelik, R. (2020). Tebriknâme-i millî. Akıl Fikir Yayınları.
15. Erdem, Y. T. (2019). II. Meşrutiyetten Cumhuriyete kız çocuklarının eğitimi. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
16. Erdoğan, S. (2023). Çölemerik Erkek Rüştiye Mektebi. Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi, 19(37), 311-345.
17. Ergin, O. (1977). Türkiye maarif tarihi (Cilt 1). Eser Yayınları.
18. Erkek, M. S. (2023). II. Meşrutiyet Dönemi’nde Türk eğitim sistemindeki gelişmeler ve Ethem Nejat Bey (Tez No. 239321) [Doktora tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi] YÖK Tez Veri Merkezi.
19. Karabulut, A. (2022). İslimye Rüşdiye Mektebi (1861-1911). İçinde B. Akyay (Ed.), Balkan Tarihi Araştırmaları II (ss. 173-202). Trakya Üniversitesi Balkan Araştırma Enstitüsü Yayınları.
20. Kodaman, B. (1999). Abdülhamid Devri eğitim sistemi. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
21. Kurt, S. K. (2012). II. Abdülhamid Dönemi’nde kız rüşdiyeleri. Akademik Bakış Dergisi, (29), 1-19.
22. Somel, S. A. (2000). Osmanlı modernleşme döneminde kız eğitimi. Kebikeç, (10), 223-238.
23. Somel, S. A. (2015). 1869 tarihli Maârif-i Umûmiyye Nizâmnâmesi, esbab-ı mucibe layihası ve ideolojik temelleri. İçinde K. Kahraman & İ. Baytar (Eds), Sultan Abdülmecid ve dönemi (1823–1861) (ss. 136–167). İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş. Yayınları.
24. Tekeli, İ. & İlkin, S. (1999). Osmanlı imparatorluğunda eğitim ve bilgi üretim sisteminin oluşumu ve dönüşümü. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
25. Ünal, U. (2008). II. Meşrutiyet öncesi Osmanlı rüşdiyeleri. Türk Tarih Kurumu.
26. Yanardağ, A. (2023). Adana inas/kız rüştiyesi bağlamında Osmanlı’da muallime/kadın öğretmen sorunları (1892–1913), Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 8(1), 227–255. https://doi.org/10.32321/cutad.1264418
27. Yıldız, H. (2016). II. Abdülhamid döneminde kız rüşdiye mektepleri müfredat öğretim programları ve kızların eğitimine katkısı. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (17), 115-135
28. Yıldız, M. Z., & Deniz, O. (2016). Maarif Salnamelerine göre, 19. yüzyıl sonunda Van’da eğitim ve kültürel hayat. Doğu Coğrafya Dergisi, 21(35), 197-208.