GELENEK VE MODERNLİK SINIRINDA BİR METİN: “BAHTNÂME- İ CEDİD” ÜZERİNE BİR İNCELEME

Öz

Kıyafetname, falname gibi metinler geleneğe dayalı bilme yöntemleri çerçevesinde şekillenmişlerdir. Bu metinlerin ürettiği bilgi, özellikle modern bilimin gelişimiyle kavram ve yöntem bakımlarından bir krize girdi. Bahtname-i Cedid, bu krizin ortaya çıktığı bir zaman aralığında yazılmış bir metindir. İki ana bölümden oluşan Bahtnâme-i Cedid’in yazarı bilinmemektedir. Eser, on dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısında kaleme alınmış Türkçe bir metindir. Bu özellikleriyle, Bahtnâme-i Cedid, Tanzimat sonrası dönemde yazılmış; klasik fal ve firâset geleneğini modernleşme etkileriyle kısmen harmanlamış, dikkat çekici bir eserdir. İlk kısmı, insan vücudundaki seğirmelerin anlamına odaklanan bir seğirnâme; ikinci kısmı ise bir falnâme niteliği taşır. Eserde geleneksel firâset ilminden yola çıkılarak, insanın fiziksel özellikleri ile ruhsal yapısı, muhtemel davranış tarzları arasında bağ kurulur. Yazarın metni kaleme alma nedenlerinden birisi de halk arasında yanlış bilinen fal ve rüya yorumlarına ilişkin bilgileri düzeltmeyi amaçlar. Metin, gözün şekli, gözün renk, biçim özellikleri, göz kapağı seğirmelerinden karakter analizi yapar. Bu seğirmelerin kişinin bahtı ve geleceğiyle ilişkilendirilebileceğini savunur. Eserin ikinci bölümü ise kura usulüyle yapılan bir falnâme ve açıklamasına ayrılmıştır. Bu kısımda doksan sekiz sayıdan oluşan bir cetvel aracılığıyla kişilerin talihleri yorumlanır. Bu makalede, kıyafetname ve falname yazılı metin geleneği Bahtname-i Cedid üzerinden değerlendirilecek, Bahtname-i Cedid metninin içeriği betimlenerek, yeni içerikler, özellikle söz varlığı üzerinden belirlenecektir.

Anahtar Kelimeler

• Bahtnâme-i Cedid
• Seğirnâme
• Falnâme
• Gelenek

A TEXT ON THE BORDERLINE BETWEEN TRADITION AND MODERNITY: AN ANALYSIS OF “BAHTNÂME- İ CEDİD”

Öz

Texts such as physiognomy and fortune-telling were shaped within tradition-based methods of knowledge. However, the knowledge produced by these texts entered a conceptual and methodological crisis, especially with the development of modern science. Bahtname-i Cedid is a text written during the emergence of this crisis. The author of Bahtnâme-i Cedid is unknown, and the work consists of two main parts. It is a Turkish text written in the second half of the nineteenth century. With these features, Bahtnâme-i Cedid is a remarkable work of the post-Tanzimat period, partially blending the classical tradition of physiognomy and fortune-telling with the effects of modernization. The first part of the work is a seğirnâme (a book about eye twitching) that focuses on the meanings of twitches in the human body, while the second part contains a fortune-telling section. Based on the traditional science of physiognomy, the text establishes a connection between human physical characteristics, psychological structure, and possible behaviors. One of the author’s aims in writing the text is to correct misinformation among the public about fortune-telling and dream interpretation. The text analyzes character through the shape, color, and other features of the eye, as well as eyelid twitching, arguing that such twitches may be associated with one’s fortune and future. The second part of the book is devoted to fortune-telling by lot and its explanation. In this section, individuals’ fortunes are interpreted through a ruler consisting of ninety-eight numbers. This article evaluates the written tradition of physiognomy and fortune-telling through Bahtname-i Cedid, describes the content of the text, and identifies new elements, particularly through its vocabulary.

Anahtar Kelimeler

• Bahtnâme-i Cedid
• Tradition
• Fortunetelling Manuscript
• Book of Twitching

Kaynakça

1. Aktan, M. F. (2020). İstanbul Üniversitesi Yazma Eserler Kütüphanesi T. 6739 numaralı eserin (Hâbnâme-i Râsim) tetkiki. Turkish Studies- Language and Literature, 15 (2), 573-585.
2. Bahtnâme-i Cedid. (1289?). https://katalog.ibb.gov.tr/yordam/?p=1&dil=0&alan=tum_txt&tm (Erişim Tarihi: 20.10.2025).
3. Bars, M. E. (2023). Yeni bir karşılaştırmalı seğirname nüshası üzerine değerlendirmeler. AKRA Kültür Sanat ve Edebiyat Dergisi, 11 (29), 95-110.
4. Biner, F. (2025). Hocazâde Muhammed Râsim Hikmet’in Hâb-nâme’sinde kıyâfet ilmi bölümü. DBY Yayınları.
5. Çakır, M. (2007). “Kıyâfet-nâme”ler hakkında bir bibliyografya denemesi. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, (5) 9, 333-350.
6. Çavuşoğlu, Ali. (2004). Kıyafet-Nameler. Akçağ Yayınları.
7. Çavuşoğlu, Ali. (2009) Kıyafet ilmi ve Kutadgu Bilig’de kıyafet ilmi/fizyonomi izleri. Bilimname (XVII), 2009/2, 293-302.
8. Çelebioğlu, A. (1979). Kıyafet ilmi ve Akşemseddinzade Hamdullah Hamdi ile Erzurumlu İbrahim Hakkı’nın kıyafetnâmeleri. Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, Ahmet Caferoğlu Özel Sayısı, 11 (2), 305-348.

9. Eren, M & Bulut, Ü. (2022). Bahtnâme-i Cedid üzerine bir inceleme. (İçinde). Öntürk, V. & Sözer, İ. V., 4. Uluslararası Türkoloji Araştırmaları Sempozyumu Özet Kitabı, (s. 218-219).
10. Ersoylu, H. (1985). Segir-nâme. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten. 27-48.
11. Gözelce Küçükyıldız, D. & Karaca, S. (2023). Bir seğirnâme örneği: Avanzâde Mehmed Süleyman’ın a’zâ seğirmesi. MUTAD, 2023; X (2): 598–622.
12. Kaya, E. (2017). Kıyâfet-nâme-i ekâlîm-i seb’a ve hayavân. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 5(53), 444-459.
13. Maden, S. (2017). Türk edebiyatında kıyafet ilmi ve kıyafetnâmeler. Kuram ve Uygulamada Sosyal Bilimler Dergisi. Yıl 1, Sayı 1, 2017, 11-22.
14. Mengi, M. (1978). Kıyafetnâmeler üzerine. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten, 299-309.
15. Mengi, M. (2022). Kıyafetnâme. TDY İslam Ansiklopedisi. (25), 512-513.
16. Sümbüllü, Y. Z. (2007). Seğir-nâme ve segirmek manaları üzerine bir inceleme. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 32, 53-69.
17. Uzun, M. (1995). Falnâme. TDY İslam Ansiklopedisi. (12), 141-145.