Araştırma Makalesi

ÜMRAN-İSKÂN VE İSYAN: 1871 ŞEYH ABDÜLKERİM İSYANI VE OSMANLI-ŞAMMAR AŞİRETİ İLİŞKİLERİ

Sayı: 43 5 Kasım 2026
PDF İndir
EN TR

ÜMRAN-İSKÂN VE İSYAN: 1871 ŞEYH ABDÜLKERİM İSYANI VE OSMANLI-ŞAMMAR AŞİRETİ İLİŞKİLERİ

Öz

Bu makale 19. yüzyılın ikinci yarısında Osmanlı Devleti tarafından gerçekleştirilen Şammar Aşireti ıslah harekâtını sebep ve sonuçları bağlamında ele almaktadır. Tanzimat ile beraber hem devletin ihtiyaçları hem de küresel ölçekteki gelişmeler, göçebeleri devletin gözünde kontrol altına alınmaları gerekliliği itibariyle daha fazla hedefe oturtmuştur. Bu durum özellikle denetimin sorunlu olduğu bölgelerde aşiretlerin zorunlu iskânını beraberinde getirmiştir. Bu bölgelerden biri de Osmanlı kayıtlarında “çöl havalisi” olarak adlandırılan bedevi aşiretlerin yaşadığı yerlerdi. Buradaki coğrafyanın ve toplumsal düzenin diğer bölgelere nazaran zorlu olması uygulanan iskân politikasının daha özgün temeller üzerine inşa edilmesine yol açmıştır. Bu amaçla yeni yerleşimler imar edilerek göçebelerin çiftçiliğe başlayabilmesi için uygun şartların oluşturulmasına çalışılmış; inşa edilen kışla ve karakollarla da asayişin teminine girişilmiştir. Ayrıca hem bu süreçlerin akamete uğramaması hem de aşiretin yarattığı sorunların bertaraf edilebilmesi adına Şammarlarla müzakere siyaseti yürütülmüştür. 1871 yazında Şammarların isyanı, süreci kısa süreliğine kesintiye uğratsa da büyük bir ıslah harekâtının yapılmasına neden olmuştur. Şammar Aşireti ıslah harekâtı, sonuçları bakımından önemli bir hafıza yaratarak sonraki süreçte Osmanlı-Şammar Aşireti ilişkilerinin kurgusunu değiştirmiş ve sürece yön vermiştir. Bu çalışma, Osmanlı arşiv belgeleri, yerel-ulusal gazeteler ve diğer kaynaklardan hareketle Tanzimat sonrası aşiret politikalarına Şammar Aşireti özelinde bir katkı yapmayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

  1. 1. Arşiv Belgeleri T. C. Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
  2. Babıali Evrak Odası Ayniyat Defterleri (BEO, AYN.d.), 888/58, 29 Zilkade 1285/13 Mart 1869).
  3. Dâhiliye Mektubî Kalemi (DH. MKT.), 1593/3-1, 29 Kanunisani 1304/10 Şubat 1889; 255/57-1, 21 Haziran 1310/3 Temmuz 1894; 1608/116, 21 Recep 1306/23 Mart 1889; 2072/66-1 22 Ağustos 1311/3 Eylül 1895)
  4. Dâhiliye Muamelat (DH. TMIK.M.), 146/42-1, 5 Ramazan 1319/16 Aralık 1901
  5. İrade Dâhiliye (İ. DH.) 614/42779-4, 4 Safer 1287/6 Mayıs 1870; 614/42779-3, 25 Muharrem 1287/27 Nisan 1870; 614/42779-2, 14 Safer 1287/16 Mayıs 1870; 614/42779-1; 642/44656-1, 11 Şaban 1288/26 Ekim 1871; 642/44656-2, 11 Şaban 1288/26 Ekim 1871; 600/41825-2, 18 Cemaziyelevvel 1286/26 Ağustos 1869); 600/41825-3, 7 Recep 1286/13 Ekim 1869); 581/40454-1, 13 Cemaziyelevvel 1285/1 Eylül 1868; 1350/23, 8 Cemaziyelevvel 1315/5 Ekim 1897; 639/44404-1, 3 Eylül 1287/15 Eylül 1871; 630/43847-2, 23 Zilhicce 1287/16 Mart 1871; 639/44404-4, 13 Recep 1288/28 Eylül 1871); 639/44468-1, 20 Eylül 1287/2 Ekim 1871; 645/44879, 21 Şevval 1288/3 Ocak 1872); 809/65396, 30 Recep 1297/8 Temmuz 1880
  6. İrade Şura-yı Devlet (İ. ŞD.), 24/1057-1, 18 Cemaziyelahir 1288/23 Ağustos 1872.
  7. Meclis-i Vala Evrakı (MVL.), 772/41-1, 24 Zilhicce 1280/31 Mayıs 1864; 774/35-1, 29 Safer 1281/3 Ağustos 1864.
  8. Sadaret Mektubî Kalemi Mühimme Kalemi Evrakı (A. MKT. MHM.), 356/31-1, 4 Muharrem 1283/19 Mayıs 1866.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Osmanlı Sosyoekonomik Tarihi, Yakınçağ Asya Tarihi

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yayımlanma Tarihi

5 Kasım 2026

Gönderilme Tarihi

10 Kasım 2025

Kabul Tarihi

17 Nisan 2026

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2026 Sayı: 43

Kaynak Göster

APA
Mengirkaon, S. (2026). ÜMRAN-İSKÂN VE İSYAN: 1871 ŞEYH ABDÜLKERİM İSYANI VE OSMANLI-ŞAMMAR AŞİRETİ İLİŞKİLERİ. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 43. https://doi.org/10.15182/diclesosbed.1820694
AMA
1.Mengirkaon S. ÜMRAN-İSKÂN VE İSYAN: 1871 ŞEYH ABDÜLKERİM İSYANI VE OSMANLI-ŞAMMAR AŞİRETİ İLİŞKİLERİ. DÜSBED. 2026;(43). doi:10.15182/diclesosbed.1820694
Chicago
Mengirkaon, Sabri. 2026. “ÜMRAN-İSKÂN VE İSYAN: 1871 ŞEYH ABDÜLKERİM İSYANI VE OSMANLI-ŞAMMAR AŞİRETİ İLİŞKİLERİ”. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, sy 43. https://doi.org/10.15182/diclesosbed.1820694.
EndNote
Mengirkaon S (05 Kasım 2026) ÜMRAN-İSKÂN VE İSYAN: 1871 ŞEYH ABDÜLKERİM İSYANI VE OSMANLI-ŞAMMAR AŞİRETİ İLİŞKİLERİ. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 43
IEEE
[1]S. Mengirkaon, “ÜMRAN-İSKÂN VE İSYAN: 1871 ŞEYH ABDÜLKERİM İSYANI VE OSMANLI-ŞAMMAR AŞİRETİ İLİŞKİLERİ”, DÜSBED, sy 43, Kas. 2026, doi: 10.15182/diclesosbed.1820694.
ISNAD
Mengirkaon, Sabri. “ÜMRAN-İSKÂN VE İSYAN: 1871 ŞEYH ABDÜLKERİM İSYANI VE OSMANLI-ŞAMMAR AŞİRETİ İLİŞKİLERİ”. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 43 (05 Kasım 2026). https://doi.org/10.15182/diclesosbed.1820694.
JAMA
1.Mengirkaon S. ÜMRAN-İSKÂN VE İSYAN: 1871 ŞEYH ABDÜLKERİM İSYANI VE OSMANLI-ŞAMMAR AŞİRETİ İLİŞKİLERİ. DÜSBED. 2026. doi:10.15182/diclesosbed.1820694.
MLA
Mengirkaon, Sabri. “ÜMRAN-İSKÂN VE İSYAN: 1871 ŞEYH ABDÜLKERİM İSYANI VE OSMANLI-ŞAMMAR AŞİRETİ İLİŞKİLERİ”. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, sy 43, Kasım 2026, doi:10.15182/diclesosbed.1820694.
Vancouver
1.Sabri Mengirkaon. ÜMRAN-İSKÂN VE İSYAN: 1871 ŞEYH ABDÜLKERİM İSYANI VE OSMANLI-ŞAMMAR AŞİRETİ İLİŞKİLERİ. DÜSBED. 05 Kasım 2026;(43). doi:10.15182/diclesosbed.1820694