Emeklilik Sisteminin Fıkhî Açıdan Değerlendirilmesi

Öz

İnsanoğlu karşılaşabileceği sosyal risklere karşı daima tedbir alma ihtiyacı hissetmiştir. Kapsam, içerik ve yöntemleri farklı olsa da bu amaçla çeşitli organizasyonlar geliştirmiştir. Önceleri bireysel tasarruflar, aile içi yardımlaşmalar ve dayanışma sandıkları şeklinde devam eden bu süreç sanayi devrimi ve şehirleşmenin ortaya çıkardığı ağır sosyal riskler karşısında yetersiz kalmıştır. Zira toplumların sosyal yapısı değişmiş, aile yapıları küçülmüş, bireysellik artmış ve geleneksel yöntemlerle sosyal risk paylaşımı ihtiyacının karşılanması zorlaşmıştır. Bu durum yeni kavram, kurum ve yöntemlerin geliştirilmesini zorunlu hale getirmiştir. Emeklilik sistemi de günümüz insanını sosyal ve ekonomik tehlikelere karşı korumayı amaçlayan modern risk paylaşımı yöntemlerinden biridir. Klasik fıkıh doktrininde tenâsur, âkıle, velâ, hilf, nafaka ve vakıf gibi emeklilik sistemiyle işlevsel açıdan benzerlikler taşıyan müesseseler bulunsa da modern emeklilik sistemi modeliyle birebir örtüşen müstakil bir sistemden söz edilmemektedir. Öte yandan muasır literatürde de emeklilik sistemini müstakil bir konu olarak derinlemesine inceleyen eserler oldukça azdır. Var olan çalışmalarda ise emeklilik sistemine sigorta sistemi bağlamında ve genel hatlarıyla değinildiği görülmektedir. İslâm medeniyetinin sosyal risk paylaşımı anlamı taşıyan kavram ve kurumları ile emeklilik sisteminin mahiyeti ve amacı arasındaki ilişkinin tespiti, konunun fıkhî açıdan tutarlı bir zeminde değerlendirilebilmesi için elzemdir. Bu çalışma, emeklilik sisteminin mahiyeti ve tartışma alanlarını, fıkıh kuralları ve İslâm’ın temel ilkeleri bağlamında değerlendirmeyi amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Fıkıh
• Emeklilik
• Sosyal Güvenlik
• Sosyal Sigorta
• Sosyal Risk
• Tenâsur.

An Assessment of the Retirement System from the Islamic Jurisprudence Perspective

Öz

Human beings have long recognized the necessity of taking precautions against social risks they may encounter in their lives. Although the content and methods have evolved over time, various organizations have emerged throughout different periods to address these changes. The process that once relied on individual savings and family mutual aid has become ineffective in addressing the modern risks associated with the industrial revolution and urbanization. The retirement system, in this regard, serves as a modern method of risk-sharing designed to protect individuals from social and economic hazards. The concept of risk-sharing, however, is not a modern issue. Exploring whether there are specific concepts and legal institutions within Islamic civilization that embody the principles of solidarity and risk-sharing in response to social risks threatening society, and, if such concepts exist, analyzing their interpretations within classical doctrine, and establishing how these concepts and institutions relate to the nature and objectives of retirement systems are necessary to assess the approach of Islamic fiqh towards retirement institutions in a coherent manner. While classical fiqh includes concepts and institutions that share functional similarities with retirement systems, there is no existing system that can be directly equated with a modern retirement framework. Contemporary studies on the retirement system are notably scarce. Existing studies tend to address the retirement system primarily within the context of insurance, often treating it superficially. In this study, the nature of the retirement system is evaluated alongside ongoing debates within the framework of fiqh rules and fundamental Islamic principles.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Law
• Retirement
• Social Security
• Social Insurance
• Social Risk
• Tenâsur.

Kaynakça

1. Abduh, İsa. et-Te’mîn beyne’l-hilli ve’t-tahrîm. b.y.: Darü’l-İ’tisam, ts.
2. Âl Mahmut, Abdüllatif Mahmut. et-Te’mînu’l-ictima‘î fî dav’iş-şerîati’lİslâmiyye. Beyrut: Dâru’n-Nefâis, 1994.
3. Ali Haydar Efendi. Dürerü’l-hükkam Şerhu Mecelleti’l-ahkâm. İstanbul: y.y., 3. Basım, 1330/1911.
4. Alper, Yusuf. Sosyal Sigortalar Hukuku. Bursa: Dora Basım Yayın Dağıtım, 12. Basım, 2022.
5. Angın, Cem. “Sosyal Güvenlik Reformu, Kamu Personeli ve Emeklilik”. ODÜ Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi (ODÜSOBİAD) 9/3 (29 Kasım 2019), 427-441.
6. Aykanat, Mehmet. Osmanlı Sosyal Güvenlik Hukukunda Temel Kurumlar. Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2015.
7. Ballı, Haluk Nuri - Necmi̇, Mustafa İlhan. “Emeklilik Sendikacılığının Hukuki Süreci / Emekli Sendikasının Meşruiyeti”. Toros Üniversitesi İİSBF Sosyal Bilimler Dergisi 7/12 (01 Ocak 2020), 41-61.
8. Bilmen, Ömer Nasuhi. Hukukı İslâmiyye ve Istılahatı Fıkhiyye Kamusu. 8 Cilt. İstanbul: Bilmen Yayınevi, ts.

9. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Cu’fî. el- Câmi‘u’s-sahîh. 9 Cilt. b.y.: Darü Tavki’n-Necât, 1422.
10. Dalgın, Nihat. “Sigorta”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 37/159-164. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
11. Dalgın, Nihat. “Ticari Sigortalarda Görülen Fıkhi Problemler”. Sigorta Sistemleri Çalıştayı. ed. Seracettin Yıldız - Mehmet Akkuş. 89-126. Ankara: DİB Yayınları, 2022.
12. Darîr, Sıddık M. Emin. el-Garar ve eseruhu fi’l-‘ukûd fi’l-fıkhi’l-İslâmî, b.y.: y.y., 1995.
13. Devserî, Muhammed b. Fahd b. Sad. “er-Râtibu’t-tekâ‘udî”. Mecelletü’lcem’iyyeti’l- fıkhiyyeti’s-suudiyye, 2012.
14. Ebû Dâvûd, Süleyman b. Eş’as b. İshak el-Ezdî es-Sicistânî. es-Sünen. Beyrut: Mektebetü’l-asriyye, ts.
15. Ebû Ubeyd, Kâsım b. Sellâm. Kitâbü’l-Emvâl. ed. Mehmet Azimli. çev. Cemaleddin Saylık. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2016.
16. Fazlurrahman. İslâmiyet ve İktisadi Adalet Meselesi. çev. Yusuf Ziya Kavakçı. Erzurum: y.y., 1976.
17. Genç, Tuna. İkinci Sütun Emeklilik Sistemleri ve Türkiye Uygulaması. b.y.: SGK, 2009.
18. Günay, Hacı Mehmet. “Teavünden Tekafüle Alternatif Sigortacılığın Fıkhi Temelleri”. Sigorta Sistemleri Çalıştayı. ed. Seracettin Yıldız - Mehmet Akkuş. 31-52. Ankara: DİB Yayınları, 2022.
19. Güzel, Ali vd. Sosyal Güvenlik Hukuku. İstanbul: Beta, 19. Basım, 2021.
20. Hacak, Hasan. “İslâm Hukuku Açısından Sigorta Akdinin Konusu”. Sigorta Sistemleri Çalıştayı. ed. Seracettin Yıldız - Mehmet Akkuş. 127-135. Ankara: DİB Yayınları, 2022.
21. Hacak, Hasan. “İslâm Hukukunda Sigorta ve Fıkıh Bilginlerinin Sigortaya Yaklaşımının Genel Bir Değerlendirmesi”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 30/1 (2006), 21-50.
22. Hafîf, Ali Muhammed. et-Te’mîn. Kahire: y.y., ts. Hamîdullah, Muhammed. el-Vesâiku’-siyâsiyye. çev. Vecdi Akyüz. b.y.: Kitabevi, ts.
23. Hasanuzzaman, Syed Muhammad. Kur’an-ı Kerim’de İktisadi İlkeler. çev. Zeynep Özbek. İstanbul: Mahya-İgiad Yayınları, 2018.
24. Heyet. Kur’an Yolu Meali. Ankara: DİB Yayınları, 2. Basım, 2020.
25. İbn Hişâm, Ebû Muhammed Cemaleddin Abdülmelik. es-Sîretü’nnebeviyye. 2 Cilt. Mısır: Şeriketü Mektebe, 2. Basım, 1955.
26. İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd b. Mâce el-Kazvînî. es- Sünen. 2 Cilt. b.y.: Darü İhyai’l-Kütübi’l-Arabiyye, ts.
27. İbn Nüceym, Zeynüddin Zeyn b. İbrâhim b. Muhammed el-Mısrî el-Hanefî. el-Bahrü’r-râʾik. 8 Cilt. b.y.: Darü’l-Kitâbi’l-İslâmi, 2. Basım, ts.
28. Kaan, Enver Osman. İktisadın Fıkıhtaki Yeri ve Yapısı. İstanbul: İFAV Yayınları, 2021.
29. Karaman, Hayreddin. İş ve Ticaret İlmihali. İstanbul: y.y., 2012.
30. Kâsânî, Alâüddîn Ebû Bekr b. Mes‘ûd b. Ahmed. Bedâʾiʿu’s-sanâʾiʿ fî tertîbi’ş-şerâʾiʿ. 7 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1986.
31. Koç, Muzaffer. Sosyal Güvenlik Sisteminin Makro Ekonomik Büyüklüklerle İlişkisi Ve Türk Sosyal Güvenlik Sistemi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2000.
32. Korkusuz, M. Refik - Uğur, Suat. Sosyal Güvenlik Hukuku. Bursa: Ekin Basım Yayın Dağıtım, 8. Basım, 2022.
33. Mergînânî, Ebü’l-Hasen Burhânüddîn Alî b. Ebî Bekr b. Abdilcelîl el- Fergânî. el-Hidâye. 4 Cilt. Beyrut: y.y., ts.
34. Mevlevî, Faysal. Nizâmu’t-te’mîn. Beyrut: y.y., 1996.
35. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. el-Câmi’u’s-sahîh. 5 Cilt. Beyrut: Darü İhyai’t-Turâsi’l-Arabi, ts.
36. Okumuş, Bülent. Türkiye Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşlılık Sigortasının Gelirin Yeniden Dağılımı Açısından Analizi. Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2020.
37. Özer, Hatice Duygu. Türk Sosyal Güvenlik Hukukunda Yaşlılık Aylığına Hak Kazanma Koşulları. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2012.
38. Sağlam, Hadi. “Genel ve Özel Sigortalar Zarar (Tazminat) ve Meblağ Sigortalarına Genel Bir Bakış, İslâm Hukukçularının Sigortaya Bakışları ve Sigorta Sözleşmelerinin Değerlendirilmesi”. Güncel Dini Meseleler İstişare Toplantısı III. Ankara: DİB Yayınları, 2013.
39. Sağlam, Hadi. “Günümüzdeki Sosyal Güvenlik Kurumunun Tarihsel Kökeni Hakkında Özet Bir Tahlil”. Erzincan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 9/1 (15 Haziran 2016), 131-142.
40. Sağlam, Hadi. “İslâm Hukuk Tarihindeki Âkile Bugünün Sigortası Mıdır?” Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 15/1 (2011), 265-292.
41. Serahsî, Şemsüddin Ebû Bekir Muhammed b. Ahmed b. Ebî Sehl. Mebsût. Beyrut: Dârü’l Marife, 1993.
42. Soydemir, Suat. Risk Kavramının Sosyal Yansıması: Sosyal Güvenlik ve Sosyal Yardımlaşma. Sakarya: Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2013.
43. Şafak, Ali. İslâm Dini ve Sosyal Adalet. Ankara: DİB Yayınları, 1992.
44. Talas, Cahit. “Sosyal Sigortalarımız Hakkında Bazı Mülahazalar”. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi 11/2 (01 Şubat 1956).
45. Tuncay, A. Can - Ekmekçi, Ömer. Sosyal Güvenlik Hukuku Dersleri. İstanbul: Beta, 21. Basım, 2021.
46. Tuncay, Aziz Can. “Geciken Yaşlılık ve Zorunlu Emeklilik Üzerine”. SGD Sosyal Güvenlik Dergisi 2/2 (01 Haziran 2012).
47. Yazgan, Turan. Sosyal Güvenlik Ders Notları. İstanbul: 2. Basım, 2011.
48. Yeniçeri, Celal. İslâm’da Devlet Bütçesi. İstanbul: y.y., 1984.
49. Yeniçeri, Celal. İslâm’ın Dayanışma-Paylaşma Medeniyeti. İstanbul: İFAV Yayınları, 2013.
50. Zerkâ, Mustafa Ahmed. Nizâmu’t-te’mîn. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 4. Basım, 1994.
51. Zerkâ, Mustafa Ahmed - Neccar, A. Muhammed Abdülaziz. İslâm Düşüncesinde Ekonomi Banka ve Sigorta. çev. Hayreddin Karaman. İstanbul: y.y., 2003.
52. Zeydan, Abdülkerim. İslâm’da Ferd ve Devlet Münasebetleri. İstanbul: Kayıhan Yayınevi, 2. Basım, 1995.
53. Zeylaî, Osman b Ali. Tebyînü’l-hakâ’ik fî şerhi Kenzi’d-dekâ’ik. Bulak: el- Matbaatü’l-Kübra’l-Emîriyye, 1313.
54. Zuhaylî, Vehbe. Akdu’t-te’mîn. Dımaşk: Dâru’l-Mektebî, 1995