Hadis Tenkidinin El Kitabı: Müslim’in Kitâbü’t-Temyîz’i

Öz

Erken dönem hadis münekkitleri tenkit yöntemleri hakkında genellikle açıklama yapmamışlardır. Konuyla ilgili hadis münekkitlerinden aktarılan nakillerde rivâyet ve râvi tenkidinin ilham ve tecrübe gibi belirsiz gerekçelerle açıklandığı görülür. et-Temyîz ise hadis tenkit faaliyetinin nasıl yapıldığını açıklayan en erken kaynaktır. Kitabın açıklayıcı ve tasvir edici üslubu, onu literatürdeki diğer eserlerden farklılaştırmaktadır. et-Temyîz’in günümüze ulaşan nüshasının bazı problemleri bulunsa da bu nüshanın eserin büyük kısmını ve genel muhtevasını yansıttığı görülür. Nüshada 25 ana başlık bulunmakta ve bunların her birinde bir rivayet detaylı bir şekilde incelenmektedir. Eser boyunca müellif hadisleri tenkit ederken “genel bilgiye muhalefet” ve “tek bir isnadın muârazası” olmak üzere iki ayrı yöntemi kullandığı tespit edilmiştir. Ancak her iki yöntem de “muhalefet” başlığı altında değerlendirilebilir. Buna göre müellif hadislerdeki hataları tespit ederken rivayetin diğer nakillerle uyumluluğuna dikkat etmekte ve buna göre hüküm vermektedir. Aslında Müslim’in kullandığı bu yöntem, erken dönem hadis münekkitlerinin tamamının rivayet ve dolayısıyla râvi hakkında hüküm verirken kullandığı muâraza metodudur.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• Müslim b. Haccâc
• İllet
• İsnad tenkidi
• Muâraza
• et-Temyîz

The Handbook of Hadīth Criticism: Muslim’s Kitāb al-Tamyīz

Öz

Early hadīth critics were generally reluctant to articulate the principles underlying their evaluative practices. In reports attributed to them, judgments on narrations and narrators are often justified through imprecise notions such as intuition or personal experience. al-Tamyīz stands out as the earliest work to offer a systematic and detailed account of how hadīth criticism was conducted. Its explanatory and descriptive mode of analysis distinguishes it from other texts in the ʿilal literature. Despite certain problems in the extant manuscript, the text appears to preserve most of the essential content of the original work. The surviving copy comprises twentyfive main chapters, each devoted to a close examination of a narration cited by Muslim. Throughout the work, the author evaluates narrations primarily through two approaches: contradiction with established knowledge and the comparison of a single isnād. Both approaches fall under the broader rubric of identifying contradiction. In practice, this method requires careful attention to the degree of consistency or inconsistency between a given narration and other transmitted reports. Muslim’s approach thus exemplifies the comparative mode of critique employed by early hadīth scholars in assessing both narrations and narrators.

Anahtar Kelimeler

• Hadīth
• Muslim ibn al-Hajjāj
• ‘Illa
• Isnād criticism
• mu‘ārada
• al-Tamyīz

Kaynakça

1. A‘zamî, Muhammed Mustafa. Muhaddislerin Hadis Tenkit Yöntemi. çev. Muhammed Enes Topgül - Muhammed İkbal Aslan. İstanbul: Beka Yayınları, 2017.
2. Abdullah b. Abdurrahman b. Muhammed es-Sa‘d. el-Vecîz fî şerhi Kitâbi’t- Temyîz. nşr. Hâid b. Ciza‘ b. Hâlid. Riyad: Dâru Atlas, 1442/2021.
3. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdullah Ahmed b. Muhammed b. Hanbel. Müsned. nşr. Şuayb el-Arnaût vd. 50 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1421/2001.
4. Aslan, Muhammet İkbal. “Mehmet Çilek, İmam Müslim ve Kitâbü’t-Temyîz Adlı Eseri, Ankara: Fecr Yayınları 2017, 164 sayfa.”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 54/1 (Haziran 2018), 170-6.
5. Aslan, Muhammet İkbal. Müslim’in Kitâbü’t-Temyîz’i ve Hadis İlmi Açısından Değerlendirilmesi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2018.
6. Aydınlı, Abdullah. Doğuş Devrinde Tasavvuf ve Hadis. İstanbul: Seha Neşriyat, 1986.
7. Buhârî, Muhammed b. İsmâil. el-Câmi‘u’s-sahîh. nşr. Şuayb el-Arnaût vd. 5 Cilt. Beyrut: er-Risâletü’l-Âlemiyye, 1436/2011.
8. Çalgan, Mehmet Ali. “İmâm Müslim’in Kitâbu’t-Temyîz’i Işığında Erken Dönem Münekkidlerinde Metin Tenkidi”. HADITH Ulusalararası Hadis Araştırmaları Dergisi 7/2 (Aralık 2021), 4-51.

9. Çalgan, Mehmet Ali. Muhaddisler Muhteva Tenkidi Yaptı Mı?. İstanbul: İFAV Yayınları, 2023.
10. Çelebi, Kâtib. Keşfü’z-zunûn an esâmi’l-kütüb ve’l-fünûn. nşr. Şerefettin Yaltkaya - Kilisli Muallim Fırat. 2 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1360-2/1941-3.
11. Çilek, Mehmet. İmam Müslim ve Kitâbü’t-Temyîz Adlı Eseri. Ankara: Fecr Yayınları, 2017.
12. Düzenli, Muhittin. Hadiste Gizli Kusurlar -İllet ve Şâz-. İstanbul: İSAM Yayınları, 2017.
13. Ebû Tâlib el-Mekkî, Muhammed b. Ali b. Atıyye. Kûtü’l-kulûb fî muâmeleti’l-mahbûb ve vasfi tarîki’l-mürîd ilâ makâmi’t-tevhîd. nşr. Mahmûd İbrahim Muhammed er-Radvânî. 3 Cilt. Kahire: Mektebetü Dâru’t-Türâs, 1422/2001.
14. Elbânî, Nâsiruddîn. Fihrusu mahtûtâti’l-Mektebeti’z-Zâhiriyye elmüntehab min mahtûtâti’l-hadîs. nşr. Meşhûr Hasan Âl Selman. Riyad: Mektebetü’l-Me‘ârif, 1422/2001.
15. Emîr es-San‘ânî, Muhammed b. İsmail. Tavdîhu’l-efkâr şerhu Tenkîhi’lenzâr. nşr. Muhammed Muhibbuddîn Ebû Zeyd. 4 Cilt. Riyad: Mektebetü’r- Rüşd, 1432/2011.
16. Fahl, Mâhir Yasin. Eseru ileli’l-hadîs fî ihtilâfi’l-fukahâ. Ammân: Dâru Ammâr, 1420/2000.
17. Güşen, Seyit Ali. “Cerh-Ta‘dîle Karşı Gıybet Eleştirisinin Tarihi Süreci”. İlahiyat Tetkikleri Dergisi 55/1 (Haziran 2021), 65-89.
18. Hâfız b. Muhammed b. Abdullah. Fethu’l-Azîz bi şerhi nakdi’l-imâm Müslim fî Kitâbi’t-Temyîz. Medine: Mektebetü’s-Sutûri’l-Bahs el-İlmî, 1446/2024.
19. Hâkim en-Neysâbûrî, Ebû Abdullah Muhammed b. Abdullah. Ma‘rifetü ulûmi’l-hadîs ve kemmiyyeti ecnâsihî. nşr. Ahmed b. Fâris es-Selûm. Riyad: Mektebetü’l-Me‘ârif, 1431/2010.
20. Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekir Ahmed b. Ali. el-Câmi‘ li-ahlâki’r-râvî ve âdâbi’s-sâmi‘. nşr. Mahmûd et-Tahhân. 2 Cilt. Riyad: Mektebetü’l-Me‘ârif, 1402/1983.
21. Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekir Ahmed b. Ali. el-Kifâye fî ilmi’r-rivâye. nşr. Hasan Abdülmün‘im es-Selbî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1434/2013.
22. Irâkî, Ebü’l-Fazl Abdürrahîm b. el-Hüseyin. Şerhu’t-tebsira ve’t-tezkira. nşr. Abdüllatîf el-Hümeym – Mâhir Yasin el-Fahl. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l- Kütübi’l-İlmiyye, 1423/2002.
23. İbn Abdilber, Ebû Ömer Yusuf en-Nemerî. et-Temhîd limâ fi’l-Muvatta’ mine’l-me‘ânî ve’l-esânîd. nşr. Mustafa b. Ahmed el-Alevî - Muhammed Abdülkebîr el-Bekrî. 26 Cilt. b.y.: Vizâretü’l-Evkâf ve’ş-Şuûn, 1387/1967.
24. İbn Adî, Ebû Ahmed Abdullah. el-Kâmil fî du‘âfâ’i’r-ricâl. nşr. Âdil Ahmed Abdülmevcûd - Ali Muhammed Muavvad. 9 Cilt. Beyrut: Dâru’l- Kütübi’l-İlmiyye, ts.
25. İbn Battâl, Ebü’l-Hasan Ali b. Halef. Şerhu Sahîhi’l-Buhârî. nşr. Ebû Temîm Yâsir b. İbrahim. 10 Cilt. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1423/2003.
26. İbn Dakîku’l-Îd, Ebü’l-Feth Muhammed b. Ali. el-İlmâm bi ehâdîsi’lahkâm. nşr. Muhammed Hallûf. b.y.: Dâru’n-Nevâdir, 1434/2013.
27. İbn Ebî Hâtim, Ebû Muhammed Abdurrahman b. Muhammed er-Râzî. el- Cerh ve’t-ta‘dîl. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1372/1953.
28. İbn Ebî Hâtim, Ebû Muhammed Abdurrahman b. Muhammed er-Râzî. Kitâbü’l-İlel. nşr. Sa‘d b. Abdullah el-Humeyd - Hâlid b. Abdurrahman el- Cüreysî. 7 Cilt. Riyad: 1427/2006.
29. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Ali el-Askalânî. el-İsâbe fî temyîzi’ssahâbe. nşr. Âdil Ahmed Abdülmevcûd - Ali Muhammed Muavvız. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1415/1995.
30. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Ali el-Askalânî. el-Mu‘cemü’l-müfehres. nşr. Muhammed Şekûr Mahmûd el-Hâcî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1418/1998.
31. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Ali el-Askalânî. en-Nüket alâ Kitâbi İbni’s- Salâh. nşr. Rebî‘ b. Hâdî Umeyr. 2 Cilt. Medîne: el-Câmi‘atü’l-İslâmiyye, 1404/1984.
32. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Ali el-Askalânî. Fethu’l-bârî bi şerhi Sahîhi’l-Buhârî. nşr. Abdulazîz b. Abdullah b. Bâz. 13 Cilt. Beyrut: el- Mektebetü’s-Selefiyye, ts.
33. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Ali el-Askalânî. Nüzhetü’n-nazar fî tavdîhi Nuhbeti’l-fiker. nşr. Nureddin Itr. Kâhire: Dâru’l-Basâir, 1432/2011.
34. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Ali el-Askalânî. Nüzhetü’n-nazar fî tavdîhi Nuhbeti’l-fiker fî mustalahi ehli’l-eser. nşr. Muhammed Mirâbî. Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 1434/2013.
35. İbn Hayr el-İşbîlî, Ebû Bekir Muhammed b. Hayr. Fehrese. nşr. Muhammed Fuâd Mansûr. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1419/1998.
36. İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed el-Büstî. Kitâbü’l-Mecrûhîn mine’lmuhaddisîn. nşr. Hamdî Abdülmecîd es-Silefî. 2 Cilt. Suud: Dârü’s-Sumay‘î li’n-Neşri ve’t-Tevzî‘, 1420/2000.
37. İbn Mâce, Ebû Abdullah Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî. es-Sünen. nşr. Şuayb el-Arnaût vd. 5 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1430/2009.
38. İbn Receb, Ebü’l-Ferec Abdurrahman b. Ahmed el-Bağdâdî ed-Dımeşkî. Fethu’l-bârî fî şerhi Sahîhi’l-Buhârî. nşr. Târık b. Ivedullah. 7 Cilt. b.y.: Dâru İbni’l-Cevzî, 1416/1996.
39. İbn Receb, Ebü’l-Ferec Abdurrahman b. Ahmed el-Bağdâdî ed-Dımeşkî. Şerhu İleli’t-Tirmizî. nşr. Hemmâm Abdürrahîm Saîd. 2 Cilt. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1421/2001.
40. İbn Receb, Ebü’l-Ferec Abdurrahman b. Ahmed el-Bağdâdî ed-Dımeşkî. Câmi‘u’l-ulûm ve’l-hikem. nşr. Şuayb el-Arnaût - İbrahim Bâcis. 2 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1435/2014.
41. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Abdurrahman b. Ali. el-Muntazam fî târîhi’lmülûk ve’l-ümem. nşr. Muhammed Abdulkâdir Atâ - Mustafa Abdulkâdir Atâ. 19 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1415/1995.
42. İbnü’l-Mülakkın, Ebû Hafs Ömer b. Ali. el-Bedru’l-münîr fî tahrîci’lehâdîs ve’l-âsâr el-vâkı‘a fi’ş-şerhi’l-kebîr. nşr. Mustafa Ebü’l-Gayt vd. 10 Cilt. Riyad: Dâru’l-Hicre, 1425/2004.
43. İbnü’l-Mülakkın, Ebû Hafs Ömer b. Ali. et-Tavdîh li-şerhi’l-Câmi‘i’ssahîh. nşr. Hâlid er-Rebbât vd. 36 Cilt. Katar: Dâru’l-Felâh 1429/2008.
44. İbnü’s-Salâh, Ebû Amr Osmân b. Salâhiddîn eş-Şehrezûrî. Ulûmü’l-hadîs. nşr. Nûreddin Itr. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 1419/1998.
45. Karagözoğlu, Mustafa Macit. Zayıf Râviler Duafâ Literatürü ve Zayıf Rivayetler. İstanbul: İFAV Yayınları, 2014.
46. Melîbârî, Hamza. Abkariyyetü’l-İmâm Müslim fî tertibi ehâdîsi Müsnedihî es-Sahîh. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 1418/1997.
47. Moğultay b. Kılıç, Ebû Abdullah Alâüddîn el-Bekcerî. Şerhu Süneni İbn Mâce. nşr. Kâmil Uvayza. 5 Cilt. Riyad: Mektebetü Nizâr Mustafa el-Bâz, 1419/1999.
48. Muhammed Mücîr el-Hatîb. Ma‘rifetü medâri’l-isnâd ve beyânü mekânetihi fî ilmi ileli’l-hadîs. 2 Cilt. Riyad: Dâru’l-Meymân, 1428/2007.
49. Mübârekpûrî, Muhammed Abdurrahman b. Abdurrahîm. Tuhfetü’l-ahvezî bi şerhi Câmi‘i’t-Tirmizî. nşr. Abdülvehhâb Abdüllatîf. 12 Cilt. b.y.; Dâru’l- Fikr, ts.
50. Hadis Tenkidinin El Kitabı: Müslim’in Kitâbü’t-Temyîz’i 171 Müslim b. Haccâc, Ebü’l-Hüseyin el-Kuşeyrî. el-Câmi‘u’s-sahîh. nşr. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. 5 Cilt. Kâhire: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye - Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1412/1991.
51. Müslim b. Haccâc, Ebü’l-Hüseyin el-Kuşeyrî. Kitâbü’t-Temyîz. nşr. Muhammed Mustafa el-A‘zamî. Riyad: Vizâretü’l-Me‘ârif, 1410/1989.
52. Nesâî, Ebû Abdurrahman Ahmed b. Şuayb. Amelü’l-yevm ve’l-leyle. nşr. Faruk Hamâde. b.y.: Müessesetü’r-Risâle, ts.
53. Nesâî, Ebû Abdurrahman Ahmed b. Şuayb. es-Sünenü’l-kübrâ. nşr. Şuayb el-Arnaût vd. 5 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1431/2001.
54. Nevevî, Ebû Zekeriyya Yahya b. Şeref. Tehzîbü’l-esmâ ve’l-lügât. 4 Cilt. b.y.: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
55. Saklan, Bilal. Hadis Tarihinde Muhaddis Sûfiler -H. IV/M. X. Asır-. İstanbul: İnsan Yayınları, 2012.
56. Sehâvî, Ebü’l-Hayr Muhammed b. Abdurrahman. Fethu’l-mugîs bi şerhi Elfiyyeti’l-hadîs li’l-Irâkî. nşr. Ali Hasan Ali. 5 Cilt. Kâhire: Mektebü’s-Sünne, 1424/2003.
57. Sem‘ânî, Ebu’s-Sa‘d Abdülkerîm b. Muhammed. et-Tahbîr fî mu‘cemi’lkebîr. nşr. Münîre Nâcî Sâlim. 2 Cilt. Bağdat: Riâsetü Dîvâni’l-Evkâf, 1395/1975.
58. Sezgin, Fuad. Târîhu’t-türâsi’l-Arabî. çev. Mahmud Fevzi Hicâzî. 8 Cilt. Riyad: Câmi‘atü’l-İmam Muhammed b. Suûd el-İslâmiyye, 1411/1991.
59. Subhî es-Sâlih. Ulûmü’l-hadîs ve mustalahuhû. Beyrut: Dâru’l-İlm li’l- Melâyîn, ts.
60. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Abdurrahman b. Ebû Bekir. Tedrîbü’r-râvî fî şerhi Takrîbu’n-Nevâvî. nşr. Muhammed Avvâme. 5 Cilt. Cidde: Dâru’l-Yusr - Dâru’l-Minhâc, 1437/2016.
61. Tarhan, Enes. “2./8. Asır Mekke Halkaları”. 2./8. Asır Hadis Halkaları I. ed. Muhammed Enes Topgül. İstanbul: İFAV Yayınları, 2025.
62. Taş, Mustafa. “Müslim’in Kitâbu’t-Temyîz Adlı Eserinde Hadis Tenkit Örnekleri”. Hikmet Yurdu Düşünce – Yorum Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi 10/1 (Haziran 2017), 127-139.
63. Topgül, Muhammed Enes. Rivâyetten Râviye Cerh Ta‘dîl Hükümleri Nasıl Oluştu?. İstanbul: İFAV Yayınları, 2019.
64. Yücedağ, Rıdvan Talha. 2./8. Asır Medine Hadis Halkaları. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
65. Yücedağ, Rıdvan Talha. “2./8. Asır Medine Hadis Halkaları”. 2./8. Asır Hadis Halkaları I. ed. Muhammed Enes Topgül. İstanbul: İFAV Yayınları, 2025.
66. Yücel, Ahmet. Hadis Istılahlarının Doğuşu ve Gelişimi. İstanbul: İFAV Yayınları, 2014.
67. Zehebî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ahmed. Mîzânü’l-i‘tidal fî nakdi’r-ricâl. nşr. Ali Muhammed el-Bicâvî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, 1382/1963.
68. Zehebî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ahmed. Siyeru a‘lâmi’n-nübelâ. nşr. Şuayb el-Arnaût vd. 30 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1416/1996.
69. Zehebî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ahmed. Tezkiretü’l-huffâz. nşr. Abdurrahman b. Yahya el-Muallimî. 4 Cilt. b.y.: Dâiretü’l-Me‘ârifi’l-Osmânî, 1375/1955.
70. Ziriklî, Hayruddîn. el-A‘lâm kâmûsü terâcimi’l-eşheri’r-ricâl ve’n-nisâ’ mine’l-arab ve’l-müsta‘ribîn ve’l-müsteşrikîn. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-İlm li’l- Melâyîn, 1423/2002.
71. Zürkânî, Ebû Abdullah Muhammed b. Abdülbâkî. Şerhu’z-Zürkânî ‘alâ Muvatta’. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, 1407/1987.