The Impact of Theological Assumptions on the Determination of Meaning and Interpretation in Qur’anic Translations

Öz

Translations of the Qurʾān are not purely linguistic renderings but texts that inevitably incorporate elements of tafsīr and taʾwīl. The need to choose among multiple meanings, to interpret polysemous or connotative terms, and to resolve syntactic and semantic ambiguities makes exegetical engagement unavoidable. Every translation, therefore, functions as a form of commentary, reflecting the translator’s interpretive decisions. These decisions are shaped by a range of factors, including worldview, theological orientation, intellectual disposition, ideology, and scholarly training. This study investigates the influence of theological presuppositions on semantic and interpretive choices in Qurʾānic translations. It distinguishes itself from existing scholarship by adopting a comparative approach that brings together both text-centered and interpretation-centered translations, with particular attention to issues such as divine attributes (ṣifāt al-khabariyya) and sensory miracles (muʿjizāt ḥissiyya). Another point of distinction lies in its conceptual framing of meaning and interpretation. The use of the term “theological presuppositions,” rather than “sectarian views,” is deliberate, avoiding the direct attribution of translators to specific madhāhib, especially given that some translators explicitly reject sectarian identification. By focusing on topics such as the beatific vision (ruʾyat Allāh), sensory miracles, divine attributes, the eternity of Hell, and the doctrines of walāya and imāma, the study demonstrates that Qurʾānic translations are not neutral texts detached from subjective considerations. Rather, it argues that theological presuppositions constitute a primary source of semantic and interpretive divergence among translations.

Anahtar Kelimeler

• Tafsir
• Qur’an
• Qur’an Translation
• Meaning
• İnterpretation
• Theological Assumptions

Kelâmî Kabullerin Meâllerdeki Anlam ve Yorum Takdirlerine Etkisi

Öz

Meâller bir çeviri oldukları gibi aynı zamanda tefsir ve te’vil de ihtiva eden çalışmalardır. Çok anlamlılık, yan anlamlılık gibi olgular ile semantik açıdan farklı anlamlar taşıyan kelimelerin tercümesinde tercih, takdir ve tayinde bulunmak kaçınılmazdır. Dolayısıyla her meâl, aslında yazarına ait bir yorum ve bir tercihtir. Bu noktada yazarın dünya görüşü, mezhebi, ideolojisi, din tasavvuru ve kişisel birikimi gibi unsurlar etkili olmaktadır. Bu çalışmada yazarların kelâmî kabullerinin meâllerdeki anlam ve yorum takdirlerine etkisi ele alınmaktadır. Literatürde var olan benzer çalışmalardan, literal ve yorum merkezli meâller üzerinden konunun mukayeseli olarak ele alınması ve farklı örnekler bakımından söz konusu etkinin ortaya konulması ile çalışmamız ayrılmaktadır. Mezhebî görüş yerine kelâmî kabul ifadesinin tercihi, meâl yazarlarını doğrudan bir mezheple ilişkilendirmemek amacına matuftur. Rü’yetullah, hissî mucizeler, haberî sıfatlar, cehennemin ebedîliği ve velâyet/imâmet konuları özelinde meâllerin objektif metinler olmadığı, anlam ve yorum farklılıklarının temel sebeplerinden birinin yazarlarının kelâmî kabulleri olduğu ortaya konulmaya çalışılacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Kur’an
• Meâl
• Anlam
• Yorum
• Kelâmî Kabuller

Kaynakça

1. Abdülcebbâr, Kâdî. Müteşâbihü’l-Kurʾân. Kahire: Dârü’t-Türâs, ts.
2. Abdülcebbâr, Kâdî. Şerhu’l-usûli’l-hamse. çev. İlyas Çelebi. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2013.
3. Abdülcebbâr, Kâdî. Tenzîhü’l-Kurʾân ʿani’l-metâʿin. thk. Ahmed Abdurrahmân es- Sâyih. Mısır: Mektebetü’n-Nâfize, 2006.
4. Abdülhamid Ömer, Ahmed Muhtar. Mu’cemü’l-lugati’l-’arabiyyeti’l mu’asıra. b.y.:Âlemü’l-Kütüb, 2008.
5. Akpınar, Soner. “Modern ve Gelenekçi Bazı Yazarların Hissî Mucizelere Yaklaşımı”. BİDER: Bitlis İslamiyat Dergisi 5/1 (2023), 54-77.
6. Apaydın, H. Yunus. “Sahih Anlam ve Meşru Yorum”. İslam ve Yorum: Temel Tartışmalar, İmkânlar ve Sorunlar I (2017), 31-38.
7. Askerî, Ebû Hilâl el-Hasen b. Abdillâh b. Sehl. el-Vücûh ve’n-nezâir. thk. Muhammed Osman. Kahire: Mektebetü’s-Sekâfeti’d-Dîniyye, 2007.
8. Atay, Hüseyin. Kur’an Türkçe Çeviri. ed. Ömer Faruk Atay. Ankara: Atay Yayınları, 2017.

9. Aydın, Hasan. “Gazzâlî ve İbn Rüşd’e Göre Mucize”. Kelam Araştırmaları Dergisi [Kader] 6/2 (2008).
10. Baltacıoğlu, İsmayil Hakkı. Kur’an. Ankara: Yıldız Matbaacılık ve Gazetecilik, 1957.
11. Bayraklı, Bayraktar. Yeni Bir Anlayışın Işığında Kur’an Meâli. İstanbul: Bayraklı Yayınları, 2007.
12. Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn b. Alî. el-Esmâ ve’s-sıfât. thk. Abdullah b. Muhammed el-Hâşidî. Cidde: Mektebetü’s-Sevâdî, 1993.
13. Beyzâvî, Nâsırüddîn Ebû Saîd Abdullâh b. Ömer b. Muhammed. Envârü’t-tenzîl ve esrârü’t-teʾvîl. thk. Muhammed Abdurrahmân el-Marʿaşlî. 5 Cilt. Beyrut: Dârü İhyâi’t- Türâsi’l-Arabî, 1418.
14. Bilmen, Ömer Nasuhi. Kur’anı Kerim’in Türkçe Meâli Âlisi. İstanbul: Tuğra Neşriyat, ts.
15. Bilmen, Ömer Nasuhi. Muvazzah İlmi Kelam. İstanbul: Bilmen Yayınevi, 1972.
16. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail. el-Câmiʿu’s-sahîh. thk. Sâlih b. Abdülazîz. 8 Cilt. Arabistan: Dârü’s-Selâm, 2000.
17. Bulut, Halil İbrahim. Nübüvveti İspat Açısından Hissî Mûcizeler. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2001.
18. Cebel, Muhammed Hasan. el-Mu’cemü’l-iştikâkî el-Muassıl li elfâzi’l-Kur’âni’l- Kerîm. 4 Cilt. Kâhire: Mektebetü’l-Âdâb, 2010.
19. Cevherî, Ebû Nasr İsmâîl b. Hammâd. es-Sıhâh. thk. Ahmed Abdülgafûr Attâr. 6 Cilt. Beyrut: Dârü’l-İlm li’l-Melâyîn, 1987.
20. Cürcânî, Seyyid Şerîf. Şerhu’l-Mevâkıf. çev. Ömer Türker. 3 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2015.
21. Çantay, Hasan Basri. Kur’ân-ı Hakîm ve Meâl-i Kerîm. 3 Cilt. İstanbul: Dergah Ofset, 2011.
22. Çelik, Kadri. Kur’an-ı Kerim ve Türkçe Açıklamalı Meali. Nürnberg: Ferec Yayınları, ts.
23. Demirci, Muhsin. Kur’an’ın Müteşabihleri Üzerine. İstanbul: Birleşik Yayıncılık, 1996.
24. Demirci, Muhsin. Tefsir Tarihi. İstanbul: İFAV Yayınları, 2003.
25. Düzgün, Şaban Ali (ed.). Kelam: El Kitabı. Ankara: Grafiker Yayınları, 2016.
26. Ebû Hayyân, Esîrüddîn Muhammed b. Yûsuf b. Ali el-Endelûsî. el-Bahrü’l-muhît. thk. Sıdkî Muhammed Cemil. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1420.
27. Ebû Ubeyde, Ma‘mer b. Müsennâ. Mecâzü’l-Kur’ân. thk. Fuat Sezgin. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 1381.
28. Ebüssuûd Efendi. İrşâdü’l-akli’s-selîm ilâ mezâya’l-Kitâbi’l-Kerîm. nşr. Abdülkadir Ahmed ’Atâ. Riyad: Matbaatü’s-Sa’âde, ts.
29. Elik, Hasan - Coşkun, Muhammed. Tevhit Mesajı Özlü Kur’an Tefsiri. İstanbul: İFAV Yayınları, 2015.
30. Erdoğan, Veli Tahir. Kur’an Bana Ne Diyor? Açıklamalı Meal. İstanbul: Bilgeoğuz, 2020.
31. Erten, Mevlüt. “Kur’an ve Yorum”. Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/3 (2013), 1-22.
32. Esed, Muhammed. Kur’an Mesajı. çev. Cahit Koytak - Ahmet Ertürk. İstanbul: İşaret Yayınları, 2015.
33. Eş‘arî, Ebü’l-Hasen Ali b. İsmail b. Ebî Bişr İshâk b. Sâlim. Makâlâtü’l-İslâmiyyîn. thk. Zarzur Naîm. 2 Cilt. el-Mektebetü’l-Asriyye, 2005.
34. Eş‘arî, Ebü’l-Hasen Ali b. İsmail b. Ebî Bişr İshâk b. Sâlim. el-İbâne ‘an usûli’ddiyâne. thk. Mahmûd Hüseyin. Kahire: Dârü’l-Ensâr, 1397.
35. Ezherî, Ebû Mansûr Muhammed b. Ahmed. Tehzîbü’l-luga. Beyrut: Dârü İhyâi’t- Türâsi’l-Arabî, 2001.
36. Fîrûzâbâdî, Ebü’t-Tâhir Mecdüddîn Muhammed b. Ya‘kûb b. Muhammed. el- Kâmusü’l-muhît. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2005.
37. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed. İktisâd fi’l-i’tikâd. Beyrut: Dârü’l- Kütübi’l-İlmiyye, 2004.
38. Gezgin, Selçuk. “İtikâdi Kabullerin Kur’ân’ı Anlamaya ve Yorumlamaya Etkisi”. Kur’ân Meâlleri Sorunlar, Çözüm Önerileri-II -Meâllerde Metodolojik Sorunlar-. ed. Murat Serdar vd. İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2024.
39. Gölpınarlı, Abdülbaki. Kur’ân-ı Kerîm ve Meâli. İstanbul: Elif Kitabevi, 2003.
40. Görgün, Tahsin. Anlam ve Yorum: Dini Metinlerin Anlaşılması ve Yorumlanması. İstanbul: Gelenek Yayıncılık, 2003.
41. Güven, Şahin. Kur’an’ın Anlaşılması ve Yorumlanmasında Çok Anlamlılık Sorunu. İstanbul: Denge Yayınları, 2005.
42. Halîl b. Ahmed, Ebû Abdirrahmân b. Amr b. Temîm el-Ferâhîdî. Kitâbü’l-‘Ayn. thk. Mehdi Mahzûmî - İbrâhîm Samarrâî. Beyrut: Meketebetü’l-Hilâl, ts.
43. İbn Atıyye, Ebû Muhammed Abdülhak b. Gâlib b. Abdirrahmân b. Gâlib el- Endelüsî. el-Muharrerü’l-vecîz fî tefsîri’l-kitâbi’l-’azîz. thk. Abdüsselâm Abdüşşâfî Muhammed. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1422.
44. İbn Düreyd, Ebû Bekr Muhammed b. el-Hasen. Cemheretü’l-luga. thk. Remzî Münîr Ba’lebekkî. Beyrut: Dârü’l-İlm li’l-Melâyîn, 1987.
45. İbn Fâris, Ebü’l-Hüseyn Ahmed b. Fâris b. Zekeriyyâ b. Muhammed. Mu‘cemu mekâyîsi’l-luga. thk. Abdüsselam Muhammed Harun. 6 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1979.
46. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn Ömer ed-Dımeşkî. Tefsîrü’l- Kurʾâni’l-azîm. thk. Sâmi b. Muhammed Selâme. 8 Cilt. Riyad: Dâru Taybe, 1999.
47. İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullâh b. Müslim ed-Dîneverî. Garîbü’l-Kur’ân. thk. Saîd el-Lihâm, b.y.: y.y., ts.
48. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. Alî el-Ensârî. Lisânü’l-Arab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1414.
49. İbnü’l-Cevzî, Cemâlüddîn Ebü’l-Ferec Abdurrahmân b. Ali b. Muhammed. Zâdü’lmesîr fî ʿilmi’t-tefsîr. thk. Abdurrezzâk el-Mehdî. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabî, 1422.
50. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn Abdurrahmân b. Alî b. Muhammed el- Bağdâdî. Nüzhetü’l-a’yüni’n-nevâzir fî ilmi’l-vücûh ve’n-nezâir. thk. Muhammed Abdülkerîm Kâzım er-Râzî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1984.
51. İsfahânî, Ebü’l-Kâsım Hüseyn b. Muhammed b. el-Mufaddal er-Râgıb. el-Müfredât fî garîbi’l-Kur’ân. thk. Safvân ʿAdnan ed-Dâvûdî. Beyrut: Dârü’l-Kalem, 1412.
52. İslamoğlu, Mustafa. Hayat Kitabı Kur’an- Gerekçeli Meal. İstanbul: Düşün Yayıncılık, 2011.
53. İzmirli, İsmail Hakkı. Yeni İlmi Kelam. thk. Melikşah Sezen. İstanbul: Çizgi Kitabevi, 2022.
54. Karaman, Hayreddin vd. Kur’an Yolu Meâli. Ankara: DİB Yayınları, 2020.
55. Karaman, Hayrettin vd. Kur’ân Yolu Türkçe Meal ve Tefsir. 5 Cilt. Ankara: DİB Yayınları, 2007.
56. Kefevî, Ebü’l-Bekâ. el-Külliyât. thk. Adnan Derviş - Muhammed Mısrî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, ts.
57. Kılavuz, A. Saim. Ana Hatlarıyla İslam Akaidi ve Kelama Giriş. İstanbul: Ensar Neşriyat, ts.
58. Kısa, Mahmut. Kısa Açıklamalı Kur’an-ı Kerim Meali. Konya: Armağan Kitaplar, 2009.
59. Kurtubî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed b. Ebî Bekr b. Ferh. el-Câmi’ liahkâmi’l- Kur’ân. thk. Ahmed Berdûnî - İbrahim Itfiyyiş. Kahire: Dârü’l-Kütübi’l- Mısriyye, 1964.
60. Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed. Kitâbü’t-Tevhîd. thk. Bekir Topaloğlu - Muhammed Aruçi. Ankara: DİB Yayınları, 2018.
61. Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed. Te’vîlâtü’l-Kur’ân. 10 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2005.
62. Mâverdî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Habîb. en-Nuket ve’l-ʿuyûn. thk. es-Seyyid İbn Abdülmaksûd b. Abdürrahim. 6 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
63. Merâğî, Ahmed Mustafa. Tefsîrü’l-Merâğî. 30 Cilt. Mısır: Şirketü Mektebeti ve Matbaati Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 1946.
64. Merkezü’d-Dirâsât ve’l-Ma’lûmati’l-Kur’âniyye. Mevsûatü’t-tefsîri’l-me’sûr. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2017.
65. Mukâtil b. Süleymân, Ebü’l-Hasen Mukâtil b. Süleymân b. Beşîr el-Ezdî. Tefsîru Mukâtil b. Süleymân. thk. Abdullah Mahmûd Şehhâte. 5 Cilt. Beyrut: Dârü İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1423.
66. Mücâhid, Ebü’l-Haccâc el-Mekkî el-Mahzûmî. Tefsîru Mücâhid. thk. Muhammed Abdüsselâm Ebü’n-Nîl. Mısır: Dârü’l-Fikri’l-İslâmî, 1989.
67. Kelâmî Kabullerin Meâllerdeki Anlam ve Yorum Takdirlerine Etkisi 59 Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. Sahîh-i Müslim. thk. Salih b. Abdulazîz. Arabistan: Dârü’s-Selâm, 2000.
68. Namlı, Tuncer. Kur’an Aydınlığı -Kronolojik Kur’an Meâli-. Ankara: Fecr Yayınları, 2018.
69. Nesefî, Ebü’l-Berekât Hâfızüddîn Abdullah b. Ahmed b. Mahmûd. Medârikü’ttenzîl ve hakâiku’t-te’vîl. thk. Yûsuf Ali Bedevî. 3 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kelimi’t-Tayyib, 1998.
70. Okuyan, Mehmet. Açıklamalı Kur’an: Meal-Tefsir. İstanbul: Haliç Üniversitesi Yayınları, 2022.
71. Özarslan, Selim. “Şia’nın Dinî Otorite Anlayışı ve Günümüze Yansımaları”. Kelâm Araştırmaları Dergisi 3/1 (2005), 41-60.
72. Özcan, Zeki. Teolojik Hermenotik. İstanbul: Alfa, 2000.
73. Özel, Recep Orhan. “Kur’ân’daki Hissî Mucizelere Modern Yaklaşımlar Bağlamında Bir İnceleme: Mustafa Öztürk Örneği -I-”. Amasya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8 (2017), 75-123.
74. Öztürk, Mustafa. Kur’an-ı Kerim Meali Anlam ve Yorum Merkezli Çeviri. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2016.
75. Paçacı, Mehmet. Çağdaş Dönemde Kur’an ve Tefsire Ne Oldu? İstanbul: Klasik, 2008.
76. Palmer, Richard E. Hermenötik. çev. İbrahim Görener. İstanbul: Anka Yayınları, 2003.
77. Râzî, Ebû Abdillâh Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn. Mefâtîhu’l-gayb. Beyrut: Dârü İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1420.
78. Reşîd Rızâ, Muhammed. Tefsîrü’l-menâr. 12 Cilt. b.y.: el-Heyetü’l-Mısrıyyetü’lÂmmetü li’l-Kitâb, 1990.
79. Sâbûnî, Ebû Muhammed Nûruddîn Ahmed b. Mahmûd b. Ebî Bekr. el-Kifâye fi’lhidâye. İstanbul: DİB Yayınları, 2019.
80. Sâbûnî, Ebû Muhammed Nûruddîn Ahmed b. Mahmûd b. Ebî Bekr. Mâtürîdiyye Akaidi. çev. Bekir Topaloğlu. Ankara: DİB Yayınları, 2005.
81. Sağlam, Mustafa. Tefsirde Anlam Kırılmaları. Ankara: Fecr Yayınları, 2022.
82. Semerkandî, Ebü’l-Leys İmâmü’l-Hüdâ Nasr b. Muhammed b. Ahmed b. İbrâhîm. Bahrü’l-ʿulûm. b.y.: y.y., ts.
83. Şehristânî, Ebü’l-Feth Tâcüddîn Muhammed b. Abdilkerîm b. Ahmed. el-Milel ve’n-nihal. 3 Cilt. b.y.: Müessesetü’l-Halebî, ts.
84. Şems, Muhammed Celal. Kur’an-ı Kerim ve Türkçe Meali. İslamabad: İslam International Publications, 2011.
85. Şener, Abdülkadir vd. Yüce Kur’an ve Açıklamalı - Yorumlu Meâli. İzmir: TDV Yayınları, 2016.
86. Şevkânî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Alî b. Muhammed. Fethu’l-kadîr. 6 Cilt. Beyrut: Dâru İbni Kesîr, 1414.
87. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd. Câmiʿu’l-beyân ʿan teʾvîli âyi’l- Kur’ân. thk. Ahmed Muhammed Şâkir. 24 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2000.
88. Tabersî, Ebû Alî Emînüddîn el-Fazl b. el-Hasen b. el-Fazl. Mecmaʿu’l-beyân fî tefsîri’l-Kurʾân. 10 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Murtezâ, 2006.
89. Tatar, Burhanettin. “‘Kur’an’ı Anlama’ Sorunu Üzerine Bazı Düşünceler”. Eskiyeni: Anadolu İlahiyat Akademisi Araştırma Dergisi 26 (2013), 193-200.
90. Tirmizî, Muhammed b. ʿÎsâ b. Sevre b. Mûsa b. ed-Dahhâk. el-Câmiʿu’l-kebîr- Sünen-i Tirmizî. thk. Beşşâr ʿAvvâd Maʿrûf. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 1998.
91. Tiyek, Fatih. “Kur’an Ayetlerinin Yorumunda Öznellik Sorunu”. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 13/16 (2016), 163-182.
92. Topaloğlu, Bekir. “Cehennem (Kelâm)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 7/227-233. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
93. Topaloğlu, Bekir. Kelâm İlmi: Giriş. İstanbul: Damla Yayınevi, ts. Topaloğlu, Bekir - Çelebi, İlyas. Kelâm Terimleri Sözlüğü. İstanbul: İSAM Yayınları, 2010.
94. Tunçbilek, Hasan Hüseyin. “İslâm Düşüncesinde Cehennemin ve Cehennem Azabının Ebediyeti ve Fenası Problemi”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi VI/1 (2006), 15-33.
95. Turabi, Murtaza. Kur’an-ı Kerim ve Meâli. ed. Vahdettin İnce. İstanbul: Kevser Basın Yayın, 2013.
96. Tûsî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. el-Hasen b. Alî et-. et-Tibyân fî tefsîri’l-Kur’ân. thk. Ağabezerk et-Tahrânî. 9 Cilt. Beyrut: Dârü İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, ts.
97. Türkmen, Sadık. İniş Sırasına Göre Kur’an’ın (Kâinat/Sünnet ve Akıl/Bilim Işığında Yapılmış) Türkçe Çevirisi. İstanbul: Sadık Türkmen Yayınları, 2010.
98. Üzüm, İlyas. “İsnâaşeriyye (Kelâm)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 23/147-149. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
99. Yakıt, İsmail. Kur’an-ı Hakîm Meâli -Semantik Analizli Açıklamalı ve Yorumlu-. İstanbul: Ötüken, 2020.
100. Yavuz, Ali Fikri. Kur’ân-ı Kerîm ve İzahlı Meâli Âlîsi. İstanbul: Sönmez Neşriyat, 1975.
101. Yıldırım, Celal. Tefsirli Kur’an-ı Kerim Meâli. İzmir: Anadolu Yayınları, 1995.
102. Zebîdî, Ebü’l-Feyz Muhammed el-Murtazâ b. Muhammed b. Muhammed b. Abdirrezzâk. Tâcü’l-ʿarûs min cevâhiri’l-kâmûs. 40 Cilt. b.y.: Dârü’l-Hidâye, ts.
103. Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed. el-Keşşâf ʿan hakâʾikı gavâmizi’t-tenzîl ve ʿuyûni’l-ekâvîl fî vücûhi’t-teʾvîl. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l- Arabî, 1407.
104. “https://www.kuranmeali.com/AyetKarsilastirma.php?sure=4&ayet=169”. Erişim 24 Ekim 2025
105. “https://www.kuranmeali.com/AyetKarsilastirma.php?sure=48&ayet=10”. Erişim 15 Eylül 2025
106. “https://www.kuranmeali.com/AyetKarsilastirma.php?sure=75&ayet=23”, Erişim 05 Ağustos 2025
107. “https://www.suleymaniyevakfimeali.com/Meal/Bakara.htm”, Erişim 15 Eylül 2025.
108. “https://www.suleymaniyevakfimeali.com/Meal/K%C4%B1yame.htm”, Erişim 05 Ağustos 2025 el-Mu’cemü’t-târîhî li’l-lugati’l-arabiyye. https://almojam.org/, Erişim 06 Ağustos 2025.