İslâm Hukukundaki Ric’î Talâk ile Türk Hukukundaki Ayrılık Kurumunun Mukayeseli Analiz

Öz

Ricʽî talâk, İslâm hukukunda ayrılmanın kesinleşmesinden önce eşlerin barışmasına imkân tanıyan bir boşama türü; ayrılık ise modern hukukta evliliği sona erdirmeden taraflara düşünme ve yeniden birleşme fırsatı veren geçici bir statüdür. Bu iki kurum, evlilik birliğinin hemen sona ermesini engelleyerek taraflara belirli bir süre içinde kararlarını yeniden gözden geçirme imkânı tanıyan bir ara hukuki durum meydana getirmeleri bakımından ortak paydada buluşmaktadır. Bununla birlikte evlilik birliğini korumaya yönelik benzer işlevlere sahip olan ricʽî talâk ile ayrılık arasındaki bu yakın ilişkiyi konu edinen çalışmalar oldukça sınırlıdır. Mevcut literatürde bu kurumlar çoğunlukla kendi hukuk sistemleri içinde ele alınmış, aralarındaki benzerlikler ise müstakil bir karşılaştırma konusu hâline getirilmemiştir. Bu araştırma, ricʽî talâkın gerçekleştirmeyi amaçladığı bazı maksatların günümüz Türkiye’sinde ayrılık kurumu aracılığıyla temin edilebileceği hipotezine dayanmaktadır. Bu çerçevede dinî boşamanın günümüzde resmî geçerliliğinin bulunmadığı dikkate alındığında ayrılık kurumunun eşlere evlilik kararlarını yeniden değerlendirme imkânı sunan resmî bir süreç olarak işlev görebileceği ileri sürülmüştür. Nitel yöntemle yürütülen çalışmada doküman incelemesi ve mukayeseli analiz yoluyla her iki kurum karşılaştırılmış; inceleme neticesinde hukuki nitelikleri ve bazı hükümleri bakımından farklılıklar bulunmakla birlikte ricʽî talâkın ayrılık kurumu çerçevesinde uygulanabileceği, bu sayede sürecin resmî yollarla yürütülmesinin mümkün olacağı ve tarafların haklarının devlet güvencesi altında korunabileceği sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• İslâm Hukuku
• Türk Medeni Hukuku
• Boşanma
• Ric‘î Talâk
• Ayrılık.

A Comparative Analysis of Revocable Divorce in Islamic Law and the Institution of Separation in Turkish Law

Öz

Rajʿī divorce is a form of divorce in Islamic law that allows spouses to reconcile before the separation becomes final; separation, in modern law, is a temporary status that provides spouses with the opportunity to reconsider and reunite without terminating the marriage. These two institutions converge in that they prevent the immediate dissolution of the marital union and create an intermediate legal situation that allows the parties to reconsider their decision within a certain period. Although rajʿī divorce and separation perform similar functions aimed at preserving the marital union, studies addressing the close relationship between these two institutions remain quite limited. In the existing literature, these institutions have mostly been examined within their own legal systems, while their similarities have rarely been treated as an independent subject of comparison. This research is based on the hypothesis that some of the objectives intended to be achieved by rajʿī divorce may be realized in contemporary Turkey through the institution of separation. In this context, considering that religious divorce does not have official legal validity today, it is suggested that the institution of separation may function as a formal process that allows spouses to reconsider their marital decisions. Conducted through qualitative methods, the study compares the two institutions through document analysis and comparative analysis. The analysis shows that although they differ in their legal nature and certain rulings, rajʿī divorce may be implemented within the framework of the institution of separation, thereby enabling the process to proceed through formal legal channels and ensuring that the rights of the parties are protected under state supervision.

Anahtar Kelimeler

• Islam Law
• Turkish Civil Law
• Divorce
• Revocable Divorce (Ric‘i Ṭalāq)
• Separation.

Kaynakça

1. ‘Abdulvehhâb, Kâdî Ebû Muhammed. et-Telkîn fi’l-fıkhi’l-Mâlikî. thk. Ebû Üveys Muhammed. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1425/2004.
2. Acar, Halil İbrahim. “Talâk”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 39/496-500. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
3. ‘Adevî, Ebü’l-Hasen Alî b. Ahmed b. Mükremillâh (Mükerrem) es-Saîdî. Hâşiyetü’l-‘Adevî ‘alâ Şerh-i Muhtasar-ı Halîl li’l-Haraşî. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l- Fikr, ts.
4. Akıntürk, Turgut - Ateş, Derya. Türk Medeni Hukuku-Aile Hukuku. İstanbul: Beta Yayıncılık, 20. Basım, 2017.
5. Araz, Ramazan. “Klasik Fıkıh Eserlerinde Niyetin Talâka Etkisi”. Amasya İlahiyat Dergisi 20 (Haziran 2023), 429-457. https://doi.org/10.18498/amailad. 1262288
6. Ardıç, Oğuzhan. Medeni Hukuk. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 5. Basım, 2011.
7. Atar, Fahrettin. “Muhâlea”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 30/397-401. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
8. Avcı, Fatih. Şart Muhayyerliği. Ankara: Sonçağ Akademi, 2024.

9. ‘Aynî, Muhammed Mahmûd b. Ahmed. el-Binâye fî şerhi’l-Hidâye. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2000.
10. Bâbertî, Ekmelüddîn Muhammed b. Mahmûd b. Ahmed. el-‘İnâye fî şerhi’l- Hidâye. b.y.: Dâru’l-Fikr, ts.
11. Bahar, Murat. “The Husband’s Nushūz and the Nature of Intra-Familial Ṣulḥ in the Context of an-Nisā’ 4:128”. İçtimaiyat (Aile Özel Sayısı), 75-93. https://doi.org/10.33709/ictimaiyat.1727977.
12. Bardakoğlu, Ali. “Hidâne”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 17/467-471. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
13. Berki, Osman. “Türk Hususi Hukuku Düvelinde Boşanma ve Ayrılık”. Journal of Istanbul University Law Faculty 8/1-2 (Eylül 2011), 101-190. https:// dergipark.org.tr/en/pub/iuhfm/issue/9152/114677
14. Berki, Şakir. “Boşanma ve Ayrılık”. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 32/1 (Mayıs 1975), 135-154. https://doi.org/10.1501/Hukfak_ 0000000928
15. Bilginer, Yahya. “Güncel Tartışmalarla Yoksulluk Nafakası İle İslâm Aile Hukukundaki Bâin Talâk Nafakasının Mukayesesi”. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10/2 (Aralık 2023), 504-528. https://doi. org/10.17859/pauifd.1365033
16. Buhârî, Burhâneddîn Mahmûd b. Ahmed. el-Muhîtü’l-burhânî fî’l-fıḳhi’n- Nu‘mânî. thk. ‘Abdülkerim Sâmî el-Cündî. 9 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1424/2004.
17. Buhârî, Ebû ‘Abdullah Muhammed b. İsmâ‘îl b. İbrâhîm. el-Câmiʿu’s-sahîh. thk. Muhammed Züheyr b. Nâsır. 9 Cilt. b.y.: Dâru Tavki’n-Necât, ts.
18. Buhûtî, Mansûr b. Yûnus b. Salâhiddîn. Keşşâfu’l-kınâ‘ ‘an metni’l-iknâ‘. b.y.: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, ts.
19. Bulut, Harun. Aile Hukukunda Boşanma Davaları ve Yabancı Unsurlu Davalar. İstanbul: Beta Yayıncılık, 2007.
20. Bulut, Harun. Aile Hukukunda Velayet ve Nafaka Davaları. İstanbul: Beta Yayıncılık, 2007.
21. Cündî, Halîl b. İshak. Muhtasar-ı Halîl. thk. Ahmed Câd. Kahire: Daru’l- Hadîs, 1426/2005.
22. Çandarlı, Zahid - Berki, Osman Fazıl. Boşanma-Ayrılma ve Buna Mütedair Yargıtay Kararları. Ankara: Güney Matbaacılık ve Gazetecilik, 1949.
23. Demirci, İslâm. “Türk Medeni Kanununda Düzenlenen Ayrılık Kararının İslâm Hukuku Bakımından Uygulanabilirliği”. Dergiabant 10/1 (Mayıs 2022), 1-25. https://doi.org/10.33931/dergiabant.1077924
24. Desûkî, Muhammed b. Ahmed b. ‘Arefe. Hâşiyetu’d-Desûkî ‘ale’ş-Şerhi’l- kebîr. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
25. Erdem, Suat. “İslâm Hukuna Göre İddet ve İddet Bekleyen Kadının Nikâhı”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17/2 (Aralık 2014), 71-95. https://dergipark.org.tr/tr/pub/cuifd/issue/4282/254707
26. Görgülü, Ülfet. “İslâm Aile Hukukunda Bid’î Talâk Meselesi”. İslâm Hukuku Araştırmaları Dergisi 30 (Ekim 2017), 337-363. https://dergipark.org.tr/ tr/pub/ihad/issue/72110/1227784
27. Haccâvî el-Makdisî, Ebü’n-Necâ Şerafuddîn Mûsâ b. Aḥmed b. Mûsâ b. Sâlim. el-İknâ‘ fî fıkhı İmâm Ahmed b. Hanbel. thk. ‘Abdullatîf Muhammed Mûsâ es-Sübkî. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, ts.
28. Hamzaçebi, Mehmet. “Türk Medeni Kanununa Göre Boşanma ve Ayrılık Hallerinde Tedbir, Yoksulluk ve İştirak Nafakası”. Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 10/3-4 (Aralık 2002), 23-48. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ suhfd/issue/26630/280715
29. Haraşî, Muhammed b. Abdillah. Şerh-u Muhtasar-ı Halîl li’l-Haraşî. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
30. Helvacı, Serap - Erlüle, Fulya. Medeni Hukuk (Medeni Hukuka Giriş, Kişiler Hukuku, Aile Hukuku). İstanbul: Legal Yayıncılık, 4. Basım, 2016.
31. İbn Âbidîn, Muhammed Emîn. Reddü’l-muhtâr ‘ale’d-Dürri’l-muhtâr. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 2. Basım, 1992.
32. İbn Kudâme, Muvaffakuddîn Abdullâh b. Ahmed. el-Muğnî. 10 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Kahire, 1388/1968.
33. İbn Kudâme, Ebü’l-Ferec Şemsüddîn Abdurrahmân b. Muhammed b. Ahmed el-Makdisî. eş-Şerhu’l-kebîr ‘alâ metni’l-Mukni‘. b.y.: Dâru’l-Kitâb el-‘Arabî, ts.
34. İbn Nüceym, Zeynüddîn b. İbrâhîm b. Muḥammed. el-Bahru’r-râ’ik şerhu Kenzi’d-dekâ’ik. 8 Cilt. b.y.: Dâru’l-Kütübi’l-İslâmî, 2. Basım, ts.
35. İbnu’l-Berâzî, Ebû Sa‘îd. et-Tehzîb fî ihtisâri’l-Müdevvene. thk. Muhammed Emin Veled Muhammed Salim b. Şeyh. Dubâi: Dâru’l-Buhûs li’d-Dirâsâti’l-İslâmiyye, 1423/2002.
36. Kara, Ali Rıza. Endülüs Hadis Şerhçiliği. İstanbul: Kitâbî Yayınları, 2025.
37. Karataş, Fatih. “İslâm Hukukunda İddet”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4/8 (Aralık 2013), 161-190. https://dergipark.org.tr/tr/pub/sirnakifd/ issue/11320/135280
38. Kâsânî, Ebû Bekir b. Mes‘ûd. Bedâiu’s-sanâi‘ fî tertibi’ş-şerâ’i‘. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1986.
39. Kılıçoğlu, Ahmet Mithat. Aile Hukuku. Ankara: Turhan Kitabevi, 2015.
40. Köseoğlu, Bilal - Kocaağa, Köksal. Aile Hukuku ve Uygulaması. Bursa: Ekin Yayınevi, 2011.
41. Leknevî, Muhammed Abdülhay. el-Câmiu’s-sağîr ve şerhuhû en-Nâfiu’l-kebîr. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1406.
42. Mâverdî, ‘Alî b. Muhammed. el-Hâvi’l-kebîr fî fıkhı mezhebi’l-İmâmi’ş-Şâfi‘ î ve hüve şerhi Muhtasaru’l-Müzenî. thk. Şeyh ‘Alî Muhammed Mu’avvid vd. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1999.
43. Mergīnânî , Ebü’l-Hasen Burhânüddîn ‘Alî b. Ebî Bekr b. ‘Abdilcelîl el-Fergânî. el-Hidâye fî Şerhi Bidâyeti’l-mübtedî. thk. Tallal el-Yusuf. Beyrut: Dâru’l-İhyâ’i Türâsi’l-‘Arabi, ts.
44. Mevsılî, Ebü’l-Fazl Mecdüddîn ‘Abdullah b. Mahmûd b. Mevdûd. el-İhtiyâr li ta‘lili’l-Muhtâr. 5 Cilt. Beyrut: Matba‘atü’l-Halebî, 1356/1937.
45. Mevvâk, Muhammed b. Yûsuf Ebi’l-Kâsım. et-Tâc ve’l-iklîl li-Muhtasari Halîl. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1994.
46. Molla Hüsrev, Muhammed b. Ferâmurz. Dürerü’l-hükkâm şerhu Gureri’l- ahkâm. b.y.: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye, ts.
47. Mübârekfûrî, Ebü’l-‘Alâ Muhammed ‘Abdurrahmân b. ‘Abdurrahîm. Tuhfetü’l-’ ahvezî bi şerhi Câmi‘i’t-Tirmizî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, ts.
48. Müzenî, Ebû İsmâ‘îl b. Yahyâ. Muhtasaru’l-Müzenî. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 1990. Nevevî, Ebû Zekeriyya Yahya b. Şeref. el-Mecmû‘ şerhu’l-Mühezzeb. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
49. Öztan, Bilge. Aile Hukuku. Ankara: Turhan Kitabevi, 6. Basım, 2015.
50. Öztan, Bilge. Medeni Hukukun Temel Kavramları. Ankara: Turhan Kitabevi Yayınları, 38. Basım, 2013.
51. Öztürk, Ali. Aile Hukuku’nda Ayrılık-Türk Hukuku’nda Ayrılık Hükmü Şartları ve Sonuçları. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2015.
52. Özuğur, Ali İhsan. Boşanma, Ayrılık ve Evlenmenin İptali Davaları. Ankara: Adalet Yayınevi, 4. Basım, 2011.
53. Sahnûn, Abdüsselâm b. Saîd b. Habîb et-Tenûhî. el-Müdevvenetü’l-kübrâ. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1415/1994.
54. Semerkandî, Alâeddin Ebû Bekr Muhammed b. Ahmed. Tuhfetü’l-fukahâ. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1994.
55. Serahsî, Ebû Bekr Şemsü’l-eimme Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed. el-Mebsût. 30 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, 1414/1993.
56. Şâfiî, Ebû ‘Abdullah Muḥammed b. İdrîs. el-Ümm. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l- Ma’rife, 1410/1990.
57. Şener, Esat. Açıklamalı İctihadlı Türk Medeni Kanunu. Ankara: Seçkin Yayınevi, 1991.
58. Şirbînî, Şemsuddîn Muhammed Hatîb. el-İknâ‘ fî halli elfâzi Ebî Şucâ‘. thk. Mektebû’l-Buhûs ve’d-Dirâsât. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
59. Şirbînî, Şemsüddîn Muhammed Hatîb. Muğni’l-muhtâc ilâ ma‘rifeti me‘ânî elfâzi’l-Minhâc. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1415/1994.
60. Tahtacı, Hakan “Fâtımâ binti Kays ve Rivâyetleri (Nafaka ve Süknâ Meselesi)”. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 42 (Nisan 2022), 249-262.
61. Ünal, Akın. “Fiili Ayrılık Nedeniyle Boşanma”. Erciyes Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 2/1-2 (Haziran 2007), 291-311. https://dergipark.org.tr/ en/pub/eruhfd/issue//1556088
62. Vatansever, Müge. Eski Türk Hukukunda Boşanma ve Günümüz Hukukuyla Karşılaştırılması. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2011.
63. Zevkliler, Aydın. Medeni Hukuk Başlangıç Hükümleri- Kişiler Hukuku, Aile Hukuku. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2000.
64. Zeyla‘î, Ebû Muhammed Fahruddîn Osmân b. Alî b. Mihcen b. Yûnus es- Sûfî el-Bâriî. Tebyînü’l-hakâ’ik şerhu Kenzü’d-dekâik. Kahire: el-Matba‘atü’l- Kübra el-Emîriyye, 1313.
65. Zorlu, Süleyman Emre. “Osmanlı Hukukunda Kadına Yönelik Şiddetin Önlenmesi Bağlamında Şartlı Talâk”. Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 6/1 (Temmuz 2024), 265-301. https://doi.org/10.47136/ asbuhfd.1429275