Memlük Kahire’sinde İmamlık ve Hatiplik Mesleği: Kurumlar, Vazifeler, Tahsil ve Kariyer Süreçleri

Öz

Memlükler döneminde imamlık ve hatiplik mesleğini ve bu vazifeyi üstlenen imamlar ve hatipleri konu edinen bu çalışmada, sultanlığın siyasî ve kültürel merkezi konumunda olan Kahire şehrine odaklanılmıştır. Bu dönemden kalan vakfiyeler, tarih, tabakat, inşâ ve edep literatüründeki zengin kayıtlara rağmen imam ve hatiplerin yeterlilikleri, görevleri, tahsil süreçleri ve ilmî-meslekî kariyerleri hakkında müstakil bir araştırma yapılmamıştır. Bu çalışmada imam ve hatiplerin vazifeleri ve tahsisatı hakkında başlıca kaynak konumunda olan vakfiyeler başta olmak üzere onların görev yaptıkları müesseseler hakkında bilgi veren hıtat türü eserler, biyografileri hakkında ayrıntılar sunan tabakat eserleri, tayin süreçlerine dair bürokratik teamülleri içeren inşâ eserleri ile imam ve hatipliğin âdâbını konu edinen edep eserleri karşılaştırmalı bir şekilde incelenmiştir. İbadet ve eğitim mekânı olma işlevini birleştiren vakıf kurumlarında görev yapan imamların çoğunlukla kıraat, hatiplerin ise fıkıh alanında yetkin âlimler arasından seçildikleri, ibadetlerdeki görevlerinin yanı sıra yoğun bir şekilde ilim tahsili ve tedrisiyle iştigal ettikleri görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

• İslam Tarihi
• Memlükler
• Kahire
• Cami
• İmam
• hatip

Imamate and Khiṭāba in Mamluk Cairo: Institutional Settings, Duties, Scholarly Formation and Career Trajectories

Öz

This study examines the professions of imamate and khiṭāba during the Mamluk period, focusing on the imams and khaṭībs who held these offices in Cairo, the political and cultural heart of the Sultanate. Despite extensive documentation in endowment deeds, chronicles, tabaḳāt, inshāʾ, and adab literature, no dedicated study has yet addressed the qualifications, duties, educational trajectories, or professional careers of imams and khaṭībs. To fill this gap, the article conducts a comparative analysis of diverse sources. It places particular emphasis on waqfiyyas, which provide primary evidence of the duties and stipends of imams and khaṭībs, while also drawing on khiṭaṭ literature describing the institutions where they served, ṭabaqāt biographical collections, chancery manuals detailing bureaucratic conventions of appointment, and adab texts outlining the etiquette of imamate and khiṭāba. The findings reveal that in waqf institutions functioning simultaneously as sites of worship and education, imams were most often selected from scholars proficient in Qurʾānic disciplines, while khaṭībs tended to be chosen from jurists. Beyond their ritual duties, both groups were deeply engaged in learning and teaching, reflecting the broader intellectual and educational roles they played in Mamluk society.

Anahtar Kelimeler

• Islamic History
• Mamluks
• Cairo
• Mosque
• Imām
• Khaṭīb

Kaynakça

1. Abdüllatîf, Ali es-Seyyid. Mesâdiru’t-terâcim fi’l-asri’l-Memlûkî (648- 923/1250-1517): Rasdun Bibliyucrâfiyyun li’l-mahtûti ve’l-matbû. İskenderiye: Dürretü’l-Gavvâs, 2021.
2. Alhamzah, Khaled A. Late Mamluk Patronage: Qansuh al-Ghuri’s Waqfs and His Foundations in Cairo. Boca Raton: Universal Publishers, 2009.
3. Al-Harithy, Howayda. “The Patronage of al-Nāṣir Muḥammad ibn Qalāwūn, 1310-1341”. Mamlūk Studies Review 4 (2000), 219-244.
4. Ali, Abdüllatif İbrahim. “Nassâni cedîdâni min vesîkati’l-Emîr Sargatmış (bakiyye)”. Mecelletü Külliyeti’l-Âdâb 28 (1966), 143-210.
5. Baktır, Mustafa. “Hutbe”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 09 Nisan 2024. https://islamansiklopedisi.org.tr/hutbe
6. Behrens-Abouseif, Doris. “Change in Function and Form of Mamluk Religious Institutions”. Annales Islamologiques 21 (1985), 73-93.
7. Behrens-Abouseif, Doris. “Kansu Gavri Külliyesi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 03 Şubat 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/ kansu-gavri-kulliyesi
8. Behrens-Abouseif, Doris. “Kayıtbay Külliyesi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 03 Şubat 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/ kayitbay-kulliyesi

9. Berkey, Jonathan P. The Transmission of Knowledge in Medieval Cairo: A Social History of Islamic Education. Princeton: Princeton University Press, 1992.
10. Berkey, Jonathan P. Popular Preaching and Religious Authority in the Medieval Islamic Near East. Seattle: University of Washington Press, 2001.
11. Birzâlî, Ebû Muhammed Kâsım b. Muhammed. el-Muktefâ alâ Kitâbi’r- Ravzateyn el-ma‘rûf bi-Târîhi’l-Birzâlî. thk. Ömer Abdüsselâm Tedmürî. 4 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l-Asriyye, 2006.
12. El-Merheb, Mohamad. “Ibn Jamāʿa and family”. Encyclopaedia of Islam, THREE. ed. Kate Fleet vd. Erişim 01 Ağustos 2022. http://dx.doi. org/10.1163/1573-3912_ei3_COM_30836
13. Emîn, Muhammed Muhammed. el-Evkâf ve’l-hayâtü’l-ictimâiyye fî Mısr: 1250-1517/648-923. Kahire: Dârü’n-Nahdati’l-Arabiyye, 1980.
14. Emîn, Muhammed Muhammed. Catalogue des documents d’archives du Caire de 239/853 a 922/1516. Kahire: Institut d’Archéologie Orientale, 1981.
15. Emîn, Muhammed Muhammed. “Mesârifu Evkâfi’s-Sultan el-Melikü’n- Nâsır Hasan b. Muhammed b. Kalâvûn”. Tezkiretü’n-nebîh fî eyyâmi’l-Mansûr ve benîh. mlf. Ebû Muhammed Bedreddin Hasen b. Ömer İbn Habîb el-Halebî. 3/339-449. Kahire: el-Hey’etü’l-Mısriyyetü’l-Âmme li’l-Kitâb, 1986.
16. Hirschler, Konrad. “Studying Mamluk Historiography: From Source- Criticism to the Cultural Turn”. Ubi sumus? Quo vademus? Mamluk Studies - State of the Art. ed. Stephan Conermann. Göttingen: Bonn University Press, 2013.
17. İbn Hacer el-Askalânî, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî. ed-Dürerü’lkâmine fî a‘yâni’l-mi’eti’s-sâmine. thk. Muhammed Seyyid Câd el-Hakk. 5 Cilt. Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-Hadîse, 1966-1968.
18. İbn Hacer el-Askalânî, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî. İnbâ’ü’l-gumr bi-ebnâ’i’l-‘umr. ed. Hasan Habeşî. 4 Cilt. Kahire: Lecnetü İhyâi’t-Türâsi’lİslâmî, 1969.
19. İbn Hacer el-Askalânî, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî. el-Mecma‘u’lmüesses li’l-mu‘cemi’l-müfehres. thk. Yusuf Abdurrahman el-Mar‘aşli. 4 Cilt. Dımaşk: Dârü’l-Ma‘rife, 1992.
20. İbn Kâdî Şühbe, Ebü’s-Sıdk Takıyyüddin Ebû Bekr b. Ahmed. Tabakâtü’şŞâfi‘ iyye. thk. Hafız Abdülhalim Han. 5 Cilt. Haydarabad: Dâiretü’l-Maârifü’l- Osmâniyye, 1978.
21. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İmâdüddîn İsmâîl b. Ömer. el-Bidâye ve’n-nihâye. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî. 21 Cilt. Cize: Dâru Hecer, 1997.
22. İbn Tağrîberdî, Ebü’l-Mehâsin Cemâleddin Yûsuf. en-Nücûmü’z-zâhire fî mülûki Mısr ve’l-Kâhire. 16 Cilt. Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1929-1972.
23. İbn Tağrîberdî, Ebü’l-Mehâsin Cemâleddin Yûsuf b. Tagrîberdî. el- Menhelü’s-sâfî ve’l-müstevfî ba‘de’l-Vâfî. thk. Muhammed Muhammed Emin. 13 Cilt. Kahire: el-Hey’etü’l-Mısriyyetü’l-Âmme, 1984.
24. İbnü’l-Attâr, Alâaddin Ali b. İbrahim. Edebü’l-hatîb. thk. Muhammed b. Hüseyn es-Süleymânî. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1996.
25. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b. Muhammed. Gâyetü’n-nihâye fî tabakâti’l-kurrâ. thk. Gotthelf Bergsträsser. 2 Cilt. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2006.
26. İsnevî, Ebû Muhammed Cemâlüddîn Abdürrahîm b. el-Hasen. Tabakâtü’şŞâfi‘ iyye. thk. Kemâl Yusuf el-Hût. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2002.
27. Jones, Linda G. “Khuṭba, premodern”. Encyclopaedia of Islam THREE. Erişim 25 Şubat 2021. http://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_ei3_COM_35580
28. Kahil, Abdallah. The Sultan Ḥasan Complex in Cairo, 1357-1364: A Case Study in the Formation of Mamluk Style. Würzburg: Orient-Institut Beirut, 2008.
29. Kalkaşendî, Şihâbeddin Ahmed b. Ali. Subhu’l-a‘şâ min sınâ‘ati’l-inşâ. thk. Muhammed Hüseyn Şemseddin. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2012.
30. Kitâbü Vakfi’s-Sultân en-Nâsır Hasan b. Muhammed b. Kalâvûn alâ medresetihi bi’r-Rümeyle. thk. Hüveydâ el-Hârisî. Beyrut: el-Ma‘hedü’l-Almânî li’l-Ebhâsi’ş-Şarkiyye, 2001.
31. Mahamid, Hatim. “Memlükler Dönemi Suriye’de Yüksek Öğretim Müesseseleri Olarak Camiler”. çev. Harun Yılmaz. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 41 (2014), 253-274.
32. Makdisi, George. Ortaçağ’da Yüksek Öğretim: İslâm Dünyası ve Hıristiyan Batı. çev. Ali Hakan Çavuşoğlu - Tuncay Başoğlu. İstanbul: Klasik Yayınları, 2012.
33. Makrîzî, Ebû Muhammed Takıyyüddîn Ahmed b. Ali. es-Sülûk li-ma‘rifeti düveli’l-mülûk. thk. Muhammed Mustafa Ziyâde - Saîd Abdülfettâh Âşûr. 4 Cilt. Kahire: Matbaatu Dârilkütüb, 1934-1973.
34. Makrîzî, Ebû Muhammed Takıyyüddîn Ahmed b. Ali. Dürerü’l-ukûdi’lferîde fî terâcimi’l-a‘yâni’l-müfîde. thk. Mahmud el-Celîlî. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 2002.
35. Makrîzî, Ebû Muhammed Takıyyüddîn Ahmed b. Ali. el-Mevâ‘iz ve’li‘ tibâr fî zikri’l-hıtati ve’l-âsâr. thk. Eymen Fuad Seyyid. 6 Cilt. London: Müessesetü’l-Furkân li’t-Türâsi’l-İslâmî, 2013.
36. Midilli, Muhammet Enes. “Memlükler Döneminde Bir İlim Kurumu: İbn Tolun Camii ve Ulemaya Sunduğu Mansıplar”. İslam Araştırmaları Dergisi 44 (2020), 37-73.
37. Midilli, Muhammet Enes. “Ulemânın Memlük Coğrafyasına Yönelmesi ve Memlükler Döneminde Kahire İlim Kurumları”. İslam Tetkikleri Dergisi 10/1 (2020), 389-412.
38. Midilli, Muhammet Enes. Memlük Kudüs’ünde Âlimler ve Eğitim Kurumları. İstanbul: İSAM Yayınları, 2024.
39. Mostafa, Saleh Lamei. Madrasa, Hānqāh und Mousoleum des Barqūq in Kairo mit einem Überblick über Bauten aus der Epoche der Familie Barqūq. Glückstadt: Verlag J. J. Augustin GMBH, 1982.
40. Nu‘aymî, Ebü’l-Mefâhir Muhyiddîn Abdülkādir b. Muhammed. ed-Dâris fî târîhi’l-medâris. thk. Cafer el-Hasenî. 2 Cilt. Dımaşk: el-Mecmau’l-İlmiyyü’l- Arabî, 1948.
41. Nüveyrî, Şihâbüddîn Ahmed b. Abdilvehhâb. Nihâyetü’l-ereb fî fünûni’ledeb. 33 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2004.
42. Osmân, Muhammed Abdüssettâr. Vesîkatü Vakfi Cemâleddin Yûsuf elÜstâdâr: Dirâse Târîhiyye Eseriyye Vesâikiyye. İskenderiye: Dâru’l-Ma‘ârif, 1983.
43. Pedersen, Johannes. “Khaṭīb”. The Encyclopaedia of Islam (New Edition). 4/1109-1111. Leiden: E.J. Brill, 1997.
44. Petry, Carl F. The Civilian Elite of Cairo in the Later Middle Ages. Princeton: Princeton University Press, 1981.
45. Petry, Carl F. The Mamluk Sultanate: A History. Cambridge: Cambridge University Press, 2022.
46. Raymond, André. “al-Maqrīzī’s Khitat and the Urban Structure of Mamluk Cairo”. Mamlūk Studies Review 7/2 (2003), 145-167.
47. Safedî, Ebü’s-Safâ Salâhüddîn Halîl b. İzzeddîn Aybeg b. Abdullâh. A‘yânü’l-asr ve a‘vânü’n-nasr. thk. Ali Ebû Zeyd. 5 Cilt. Dımaşk: Dârü’l- Fikr, 1998.
48. Salibi, Kamal S. “The Banū Jamāʿa: A Dynasty of Shāfi’ite Jurists in the Mamluk Period”. Studia Islamica 9 (1958), 97-109.
49. Sebîl, Abdülmecîd b. Muhammed. “Talebü’s-selâme fî terki’l-imâme te’lîfü’l-İmâm Takıyyüddin Ebü’l-Hasen Ali b. Abdülkâfî es-Sübkî el-Hazrecî eş-Şâfiî 683 h. - 756 h.”. Mecelletü’l-Merkezi’l-Buhûs ve’d-Dirâsâti’lİslâmiyye 39 (2013), 467-495.
50. Sehâvî, Ebü’l-Hayr Şemsüddîn Muhammed b. Abdurrahmân b. Muhammed. ed-Dav’ü’l-lâmi‘ li-ehli’l-karni’t-tâsi‘. 12 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Cîl, ts.
51. Sehmâvî, Şemsüddîn Muhammed. es-Sağrü’l-bâsim fî sınâ‘ati’l-kâtib ve’lkâtim. thk. Eşref Muhammed Enes. 2 Cilt. Kahire: Matbaatu Dâri’l-Kütübi’l- Vesâiki’l-Kavmiyye, 2009.
52. Sellâvî, Semâh Abdülmün‘im. “Tâifetü’l-mü’ezzinîn fi’l-asri’l-Memlûkî (648-923 h./1250-1517 m.)”. Havliyyetü Siminâri’t-Târîhi’l-İslâmî ve’l-Vasît 7 (2019), 133-174.
53. Stewart, Devin J. “Memlük Mısır’ı ve Suriye’sinde Fıkıh Doktorası”. çev. Hasan Tuncay Başoğlu. İslâm’ın Klasik Çağında Hukuk ve Eğitim: George Makdisi Anısına. ed. Joseph E. Lowry vd. 33-97. İstanbul: Klasik Yayınları, 2019.
54. Sübkî, Ebû Nasr Tâcüddîn Abdülvehhâb b. Alî. Tabakâtü’ş-Şâfi‘iyyeti’lkübrâ. thk. Abdülfettah Muhammed el-Hulv - Mahmûd Muhammed et-Tanâhî. 10 Cilt. Kahire: İsa el-Bâbî el-Halebî, 1964.
55. Sübkî, Tâceddin. Muʿîdü’n-Niʿam: Makam ve Meslek Ahlâkı. haz. Harun Yılmaz - Muhammet Enes Midilli. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2019.
56. Swelim, Tarek. Ibn Tulun: His Lost City and Great Mosque. Cairo: American University in Cairo Press, 2015.
57. Talmon-Heller, Daniella. Islamic Piety in Medieval Syria: Mosques, Cemeteries and Sermons under the Zangids and Ayyūbids (1146-1260). Leiden: Brill, 2007.
58. Uleymî, Ebü’l-Yümn Mücîrüddîn Abdurrahmân b. Muhammed. el-Ünsü’lcelîl bi-târîhi’l-Kuds ve’l-Halîl. thk. Adnan Yûnus Abdülmecîd Ebû Tebbâne - Mahmûd Avde el-Ke‘âbine. 2 Cilt. Amman: Mektebetü Dandis, 1999.
59. Vakfiyyetü Hüsâmeddin Lâçîn (21 Rebîülâhir 697), Dâru’l-Vesâiki’l- Kavmiyye, Mecmû‘atü’l-Mahkemeti’ş-Şer‘iyye, nr. 3/17, 18.
60. Veselý, Rudolf. “Die inshāʾ-Literatur”. Grundriss der arabischen Philologie. ed. Wolfdietrich Fischer. 3/188-208. Wiesbaden, 1992.
61. Veselý, Rudolf. “Chancery manuals”. Encyclopaedia of Islam, THREE. Erişim 01 Şubat 2021. http://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_ei3_COM_25491
62. Yılmaz, Harun. “Bir Memlük Ulema Ailesinin Tahsil ve Tedris Serüveni: Sübkî Ailesi Örneği”. Memlükler Dönemi İlim Geleneği – II. ed. Gürzat Kami vd. 53-69. İstanbul: İstanbul University Press, 2024.