İman-Amel Bütünlüğüyle Bir Medeniyet Kurmak: Hz. Muhammed ve İslâm Medeniyetinin İnşâsı

Öz

Hz. Osman ve Hz. Ali dönemlerinde vuku bulan siyasal istikrarsızlıklar ve Müslümanları karşı karşıya getiren iç çatışmalar, iman ile amel arasında ne tür bir ilişki olduğu sorusunu gündeme taşımıştır. Cemel ve Sıffîn gibi hadiseler sonrası ortaya çıkan Hâricîlik akımı, bu soruya verilen cevapların ilk kutbunu oluşturmuştur. Hâricîler, iman ile ameli ayrılmaz bir bütün olarak değerlendirip ameldeki herhangi bir eksikliğin veya büyük günah işlemenin imanı geçersiz kılacağını ileri sürmüşlerdir. Bu radikal tutum, toplumsal barışı tehdit eden tekfir mekanizmasını tetiklemiştir. Buna mukabil, Mürcie mezhebi, ameldeki kusurların imanın mahiyetine hiçbir zarar vermeyeceğini savunarak ameli bütünüyle ikinci plana almıştır. Ancak bu yaklaşım da amelin Müslüman hayatındaki dönüştürücü gücünü zayıflatarak onu tali bir niteliğe büründürme riski doğurmuştur. İşte bu iki kutuplu teorik söylemin ötesinde Ehl-i sünnet, ameli imandan bir cüz saymayan ancak imanın kemâli için ameli şart koşan uzlaştırıcı ve dengeli bir orta yol inşâ etmiştir. Hz. Peygamber’in nebevî tecrübesinde temsil edilen bu denge; imanı statik bir kabullenişten çıkarıp dinamik bir ahlâka dönüştürmektedir. Nebevî modelde iman, kalbe kök salan bir öz iken; amel, bu özün hayat bulmuş tezahürüdür. Bu çalışmanın amacı, İslâm medeniyetinin kurucusu olarak Hz. Peygamber’in (s.a.s.) serdettiği ve Ehl-i sünnet düşüncesinde sistemleşen bu denge çerçevesinde, iman ile amel arasındaki etkileşimin mahiyetini ortaya koymaktır.

Anahtar Kelimeler

• Kelam
• Nübüvvet
• Hz. Peygamber
• İslâm Medeniyeti
• İman-Amel İlişkisi.

Building a Civilization with the Unity of Faith and Action: The Prophet Muhammad and the Construction of Islamic Civilization

Öz

The political instabilities and internal conflicts that pitted Muslims against one another during the caliphates of Uthman and Ali brought the critical question of the relationship between faith (iman) and deeds to the forefront. The Kharijite movement, emerging after events like the Battles of the Camel and Siffin, formed the first pole of answers to this question. Kharijites evaluated faith and deeds as an inseparable whole, asserting that any deficiency in practice or the commission of a major sin would render faith void. This radical stance triggered the mechanism of takfir, which severely threatened social peace. In contrast, the Murji’ite school argued that flaws in deeds would not harm the essence of faith, thereby relegating deeds entirely to the background. However, this approach also carried the risk of weakening the transformative power of deeds in a Muslim's life, reducing them to a secondary status. Beyond this bipolar theoretical discourse, Ahl al-Sunnah constructed a conciliatory and balanced middle path that does not consider deeds a fundamental part of faith itself but regards them as essential for the perfection of faith. This balance, represented in the prophetic experience, transforms faith from a static acceptance into a dynamic morality. In the prophetic model, faith is an essence rooted in the heart, while deeds are the manifested expression of this essence. The aim of this study is to reveal the nature of the interaction between faith and deeds within the framework of this balance, formulated by the Prophet as the founder of Islamic civilization.

Anahtar Kelimeler

• Kalām
• Prophethood
• The Prophet Muhammad
• Islamic Civilization
• Relationship Between Faith and Action.

Kaynakça

1. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh b. Muhammed b. eş-Şeybânî el-Mervezî. el-Müsned. thk. Şuayb el-Arnaût - Âdil Mürşid. 50 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r- Risâle, 20. Basım, 2001.
2. Akdemir, Furat. “İlk Dönem İman-Siyaset İlişkisi, İmanın Araçsallaştırılması (Sâlim b. Zekvân’ın es-Sîre Eseri Bağlamında)”. Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergisi 4/1 (01 Haziran 2019), 170-198.
3. Aykaç, Mustafa. “İman Kavramı”. Sistematik Kelam. ed. Mehmet Evkuran. 331-352. Ankara: Bilay Yayınları, 2. Basım, 2020.
4. Bağdâdî, Abdülkâhir. el-Fark beyne’l-fırak. thk. Muhammed Osman Hasan. Kahire: Mektebetü İbni Sînâ, ts.
5. Bağdâdî, Abdülkâhir. Usûlü’d-dîn. İstanbul: Matbaatü’d-Devle, 1928.
6. Bâkıllânî, Kâdî Ebî Bekr Muhammed b. et-Tayyib. el-İnsâf fîmâ yecibu i‘tikâduhû ve lâ yecûzu’l-cehlü bihî. thk. Muhammed Zâhid el-Kevserî. Kahire: el-Mektebetü’l-Ezheriyye li’t-Türâs, 2000.
7. Bâkıllânî, Kâdî Ebî Bekr Muhammed b. et-Tayyib. Kitâbü Temhîdi’l-evâil ve telhîsi’d-delâil. thk. İmâdüddin Ahmed Haydar. Beyrut: Müessesetü’l- Kütübi’s-Sekâfiyye, 1987.
8. Bayram, İbrahim. “Kerrâmiye Mezhebinin İman Anlayışı”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 40 (01 Aralık 2016), 115-146.

9. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail. el-Câmiü's-sahîh. thk. Izzuddîn Dali vd. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle Nâşirûn, 2015.
10. Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn Ebü’l-Meâlî Abdülmelik. el-Akîdetü’n- Nizâmiyye fi’l-erkâni’l-İslâmiyye. thk. Muhammed Zâhid el-Kevserî. Kahire: el-Mektebetü’l-Ezheriyye li’t-Türâs, 1992.
11. Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn Ebü’l-Meâlî Abdülmelik. Kitâbü’l-İrşâd. thk. Muhammed Yûsuf Mûsâ - Ali Abdülmün‘im Abdülhamîd. Mısır: Mektebetü’l-Hanci, 1950.
12. Çelebi, İlyas. İslâm İnanç Sisteminde Akılcılık ve Kadı Abdulcebbar. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2002.
13. Demircan, Adnan. Fitne: Kardeşlerin Savaşı. İstanbul: Beyan Yayınları, 4. Basım, 2023.
14. Ebû Hanîfe, Nu‘mân b. Sâbit. el-Fıkhu’l-ebsat. çev. Mustafa Öz. İstanbul: İFAV Yayınları, 2018.
15. Eş‘arî, Ebü’l-Hasan. el-İbâne an usûli’d-diyâne. Riyad: Câmiatü’l-İmam Muhammed b. Suud el-İslâmiyye, 1979.
16. Eş‘arî, Ebü’l-Hasan. Kitâbü’l-Lüma‘ fi’r-redd ehli’z-zeyğ ve’l-bida‘. thk. Hammude Gurabe. Kahire: Matbaatu Müsâhemeti Mısriyye, 1955.
17. Eş‘arî, Ebü’l-Hasan. Makālâtü’l-İslâmiyyîn ve’htilâfü’l-musallîn. thk. Muhammed Muhyiddin Abdülhamid. Beyrut: el-Mektebetü’l-Asriyye, 1990.
18. Evkuran, Mehmet. Çağdaş Sorunlar ve Kelâm. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2. Basım, 2019.
19. Gürman, Ceyda. “Kur’an’da İlim-Amel İlişkisi ve Sahâbe Pratiğine Yansıması: Abdullah b. Ömer Örneği”. Mevzu - Sosyal Bilimler Dergisi Ö1- İslâmi İlimler Özel Sayısı (15 Ekim 2023), 367-395. https://doi.org/10.56720/ mevzu.1346721
20. Hâkim en-Nîsâbûrî, Ebû Abdullah Muhammed b. Abdullah. el-Müstedrek ale’s-Sahîhayn. thk. Mustafa Abdulkadir Atâ, 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’lİlmiyye, 1990.
21. Hayyât, Ebü’l-Hüseyin. Kitâbü’l-İntisâr ve’r-red ale’bni’r-Râvendî elmülhid. Beyrut: el-Matbaatü’l-Katolikiyye, 1957.
22. İbn Hişâm, Ebû Muhammed Cemâlüddîn. es-Sîretü’n-nebeviyye. thk. Taha Abdurraûf Saʻd. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Cîl, 1978.
23. İbn İshak, Muhammed b. İshak b. Yesâr. es-Sîretü’n-nebeviyye. thk. Ahmed Ferid el-Mezîdî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2004.
24. İbn Sa‘d, Ebû Abdillâh Muhammed. Kitâbü’t-Tabakâti’l-kebîr. thk. Ali Muhammed Ömer. 11 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hanci, 2001.
25. İbn Teymiyye, Takıyyüddin. İman Üzerine. çev. Salih Uçan. İstanbul: Pınar Yayınları, 2017.
26. Kâdî Abdülcebbâr, Ebü’l-Hasen Abdülcebbâr b. Ahmed b. Abdilcebbâr el-Hemedânî. Şerhu’l-usûli’l-hamse. thk. Abdulkerim Osman. Kahire: Mektebetü Vehbe, 3. Basım, 1996.
27. Kâdî Abdülcebbâr, Ebü’l-Hasen Abdülcebbâr b. Ahmed b. Abdilcebbâr el-Hemedânî. el-Muhtasar fî usûli’d-dîn Resâilu’l-adl ve’t-tevhîd içinde. thk. Muhammed İmâra. Kahire: Dâru’ş-Şurûk, 1988.
28. Karadaş, Cağfer. İslâm Akaidi. Ankara: Ay Yayıncılık, 2. Basım, 2017.
29. Kazanç, Fethi Kerim. Varlık, Bilgi, Değer ve Siyâset Üzerine Kelâm Yazıları. Ankara: Araştırma Yayınları, 2014.
30. Kılavuz, A. Saim. Anahatlarıyla İslâm Akâidi ve Kelâm’a Giriş. İstanbul: Ensar Yayınları, 31. Basım, 2019.
31. Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed. Kitâbü’t-Tevhîd. thk. Bekir Topaloğlu - Muhammed Aruçi. Ankara: İSAM Yayınları, 2003.
32. Müslim, Ebü’l-Hüseyn b. Haccâc. el-Câmiü's-sahîh. thk. Yâsir Hasen vd. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle Nâşirûn, 2016.
33. Nesefî, Ebü’l-Mu‘în. Bahrü’l-kelâm. thk. Muhammed Salih Ferfûr. Dımaşk: Mektebetü Dâri’l-Ferfûr, 2000.
34. Özkan, Mustafa. “Medine Vesikası”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. EK-2: 212-215. Ankara: TDV Yayınları, 2019.
35. Pezdevî, Ebü’l-Yüsr Muhammed. Usûlü’d-dîn. thk. Hans Peter Linss. Kahire: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye, 1963.
36. Râzî, Ebû Abdillâh (Ebü’l-Fazl) Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn. Muhassalü efkari’l-mütekaddimîn ve’l-müteahhirîn mine’l-ulemâ ve’l-hükemâ ve’l-mütekellimîn. thk. Taha Abdurrauf Sa‘d. Kahire: Mektebetü’l-Külliyyâti’l- Ezheriyye, ts.
37. Rençber, Fevzi̇. “İslâm Birliği İnşâsında Bir Engel Olarak Mezhep-Cemaat Taassubu ve Çözüm Yolları”. e-Makalat Mezhep Araştırmaları Dergisi 10/1 (30 Haziran 2017), 77-102. https://doi.org/10.18403/emakalat.303020
38. Sâbûnî, Nûreddin. Kitâbü’l-Bidâye mine’l-Kifâye fi’l-hidâye fî usûli’d-dîn. thk. Fethullah Huleyf. Mısır: Dâru’l-Meârif, 1969.
39. Sâlim b. Zekvân. Es-Sîre Bir Hâricî/İbâdî Klasiği. çev. Harun Yıldız. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2. Basım, 2017.
40. Sâlimî, Ebû Şekûr. et-Temhîd fî beyâni’t-tevhîd. thk. Ömür Türkmen. İstanbul: İSAM Yayınları, 2017.
41. Soyal, Fikret. “Esmâ ve Ahkâm: İtikadî Hükümler ve Uhrevî Sonuçları”. Sistematik Kelam. 491-511. İstanbul: Fikir Kitap, 2024.
42. Süt, Abdunnasır. Mu’tezile ve Ahlâk: Kadı Abdulcebbar Örneği. İstanbul: İz Yayıncılık, 2. Basım, 2016.
43. Şehristânî, Ebü’l-Feth Tâcüddîn. el-Milel ve’n-nihal. thk. Ahmed Fehmi Muhammed. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1992.
44. Teftâzânî, Sa‘düddîn Mes‘ûd b. Fahriddîn Ömer b. Burhâniddîn Abdillâh el-Herevî el-Horâsânî. Şerhu’l-Akâidi’n-Nesefiyye. thk. Ahmed Hicâzî Seka. Kahire: Mektebetü’l-Külliyyâti’l-Ezheriyye, 1988.
45. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed. Sünenü’t-Tirmizî. thk. Beşşâr ‘Avvâd Ma‘rûf. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1996.
46. Uslu, Ferit. Felsefî Açıdan İmanı Temellendirme. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2. Basım, 2016.
47. Yıldız, Harun. Kendi Kaynakları Işığında Hariciliğin Doğuşu ve Gelişimi. Samsun: Etüt Yayınları, 2008.
48. Zemahşerî, Mahmud b. Ömer. el-Minhâc fî usûli’d-dîn: Dinin Temel İlkelerini Anlama Yöntemi. çev. Mehmet Evkuran. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2020.