Türkçede İrdelenmesi Gereken Bir Fiil: İrdelemek
Öz
“İyice, derinlemesine araştırmak” anlamına gelen “irdele-” fiili “izdele-” yapısı dışında herhangi bir metinde tanıklanamayan ve “Dil Devrimi” ile beraber Türkiye Türkçesi ağızlarından alınarak yazı dilimize kazandırılan bir sözcüktür. Nitekim sözcüğün ağızlarda farklı anlamlarla çok canlı olarak kullanıldığı “Türkiye’de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü” vasıtasıyla tespit edilebilmektedir. Sözcük her ne kadar “irde-” kısmına kadar çok net bir şekilde açıklanabilse de bu gövde üzerine getirilen ekler ile ilgili birtakım soru işaretleri bulunmaktadır. Bu yüzden, sözcüğün hangi eklerden oluştuğunun araştırılması gerekmektedir.
Bu makalede “irdele-” fiilinin “-AlA-”, “-lA-”, “-l-” ve “-A-” eklerinden hangisi ya da hangileriyle oluştuğu tartışılmakta ve sözcüğün yapısı gün yüzüne çıkarılmaya çalışılmaktadır.
Bu dört ek doğrultusunda üç olasılığın bulunduğu söylenebilir. Yapılan incelemelere göre sözcüğün “ir (iz)” isim köküne dayandığı kesindir. Köke getirilen +de- isimden fiil yapma ekiyle sözcük fiilleştirilmiştir. İrde- gövdesine edilgen fiil yapma işlevindeki -l- ekinin eklenmesiyle irdel- olduğu ve pekiştirme ifade eden -A- fiilden fiil yapma ekinin getirilmesiyle de sözcüğün bugünkü şekline kavuştuğu düşünülmektedir.
Anahtar Kelimeler
Kaynakça
- Arat, Reşit Rahmetî (2006), Atabetü’l Hakayık, Ankara: TDK Yayınları.
- Argunşah, Mustafa (2017), Çağatay Türkçesi, İstanbul: Kesit Yayınları.
- Banguoğlu, Tahsin (1956), “Türkçede Tekerrür Filleri”, TDAY-Belleten, s. 111-123.
- Banguoğlu, Tahsin (2007), Türkçenin Grameri, Ankara: TDK Yayınları.
- Bayar, Nevnihal (2006), Açıklamalı Yeni Kelimeler Sözlüğü, Ankara: Akçağ Yayınları.
- Cin, Ali ve Işık, Deniz (2020), “Eski Türkçeden Günümüze +lA- İsimden Fiil Yapım Eki”, Mediterranean Journal of Humanities, C.10, s.79-115.
- Clauson, Sir Gerard (1972), An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth Century Turkish, Oxford: Clarendon Press.
- Çelikbay, Ayhan (2011), “Çağdaş Türk Lehçelerinde Bir Tekrar Fiili Yapma Eki: -GIlA- / -KIlA-”, Türkbilig, S. 21, s. 73-86.
Ayrıntılar
Birincil Dil
Türkçe
Konular
-
Bölüm
Araştırma Makalesi
Yazarlar
Yayımlanma Tarihi
21 Mart 2023
Gönderilme Tarihi
6 Temmuz 2022
Kabul Tarihi
6 Ekim 2022
Yayımlandığı Sayı
Yıl 2023 Sayı: 27
APA
Akyıldız Ay, D., & Demirel Kamanlı, E. (2023). Türkçede İrdelenmesi Gereken Bir Fiil: İrdelemek. Dil ve Edebiyat Araştırmaları, 27, 17-36. https://doi.org/10.30767/diledeara.1230685
AMA
1.Akyıldız Ay D, Demirel Kamanlı E. Türkçede İrdelenmesi Gereken Bir Fiil: İrdelemek. DEA. 2023;(27):17-36. doi:10.30767/diledeara.1230685
Chicago
Akyıldız Ay, Didem, ve Ezgi Demirel Kamanlı. 2023. “Türkçede İrdelenmesi Gereken Bir Fiil: İrdelemek”. Dil ve Edebiyat Araştırmaları, sy 27: 17-36. https://doi.org/10.30767/diledeara.1230685.
EndNote
Akyıldız Ay D, Demirel Kamanlı E (01 Mart 2023) Türkçede İrdelenmesi Gereken Bir Fiil: İrdelemek. Dil ve Edebiyat Araştırmaları 27 17–36.
IEEE
[1]D. Akyıldız Ay ve E. Demirel Kamanlı, “Türkçede İrdelenmesi Gereken Bir Fiil: İrdelemek”, DEA, sy 27, ss. 17–36, Mar. 2023, doi: 10.30767/diledeara.1230685.
ISNAD
Akyıldız Ay, Didem - Demirel Kamanlı, Ezgi. “Türkçede İrdelenmesi Gereken Bir Fiil: İrdelemek”. Dil ve Edebiyat Araştırmaları. 27 (01 Mart 2023): 17-36. https://doi.org/10.30767/diledeara.1230685.
JAMA
1.Akyıldız Ay D, Demirel Kamanlı E. Türkçede İrdelenmesi Gereken Bir Fiil: İrdelemek. DEA. 2023;:17–36.
MLA
Akyıldız Ay, Didem, ve Ezgi Demirel Kamanlı. “Türkçede İrdelenmesi Gereken Bir Fiil: İrdelemek”. Dil ve Edebiyat Araştırmaları, sy 27, Mart 2023, ss. 17-36, doi:10.30767/diledeara.1230685.
Vancouver
1.Didem Akyıldız Ay, Ezgi Demirel Kamanlı. Türkçede İrdelenmesi Gereken Bir Fiil: İrdelemek. DEA. 01 Mart 2023;(27):17-36. doi:10.30767/diledeara.1230685