Seyâhatnâme’deki Üç Mizahi Benzetme Kavramı: Şam Cini, Bağdat Kösü, Malta Esirleri-Kafirleri

Öz

Evliyâ Çelebi Seyâhatnâmesi’nde standart sözlüklerde bulunmayan, dönem metinlerinde yaygın olarak rastlanmayan birçok sözcük, ibare, tabir, deyim, kavram bulunmaktadır. Makalede işte bu ifadelerden üçü ele alınacaktır: 1. Şam cini, 2. Bağdat kösü, 3. Malta esirleri-kâfirleri. Bu ibarelerle kastedilen kimdir/nedir; bu yer adları niçin bu kavramlarla terkip edilmiştir; bu ibarelerin metinde karşıladığı anlam(lar) nedir gibi sorulara cevap bulabilmek için öncelikle ibarelerin metin bağlamları tespit edilmiştir. İlgili metinler tek bir mercek altında toplanıp değerlendirildiğinde ise bu üç ibarenin benzetme ve betimleme cümlelerinde çoğunlukla mizahi bir öge olarak kullanıldığı görülmüştür. Bu ibarelerin dayandığı tarihî, kültürel, mitolojik vb. zeminler aydınlatılmaya çalışıldığında da metindeki zahirî anlamların altına saklanan, ima ve ironi içeren farklı anlamların var olabileceği görülmüştür. Günümüz Türkçesindeki “Şam şeytanı[na dön-]” deyiminin kaynağının 17. yüzyıldaki “Şam cini[ne döneyaz-]” olabileceği, bu ifadeyle Emevi halifesi Muaviye’nin kastedilip tahkir edilebileceği; Bağdat kösünün genel manada Bağdat’ta üretilen kösleri değil, Bağdat seferinde kullanılan özel ve ünlü bir kösü ifade ettiği; Malta’nın koyu Katolik Hristiyan şövalyeleri ve halkıyla 17. yüzyıl Osmanlısında “en zalim”in simgesi olduğuna dair bilgi ve bulgular elde edilmiştir. Bu makaleyle Evliya Çelebi ve Seyâhatnâme sözlüğü çalışmalarına cüzi bir katkı sağlanmaya çalışılırken dönemin şiir metinlerinde işlenmesi muhtemel “Şam-cin-şeytan-Muaviye”, “Bağdat-kös”, “Malta-esir, Malta-kâfir” ilgi ve ilişkilerine de dikkat çekilmeye çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Evliyâ Çelebi
• Seyâhatnâme
• Benzetme
• Betimleme
• Mizah
• Deyimler
• Şam şeytanı.

Some thoughts on the three humorous metaphors used in Evliyâ Çelebi's Travelogue: Damascus Demon, Baghdad Drum, Maltese Captives-Infidels

Öz

Evliyâ Çelebi’s Travelogue contains numerous words, phrases, expressions, idioms, and concepts not found in standard dictionaries or commonly encountered in contemporary texts. This article will address three of these unusual phrases: 1. Damascus demon, 2. Baghdad drum, 3. Maltese captives-Maltese infidels. To answer questions such as who/what is meant by these phrases, why are these place names combined with these concepts, and what the meaning(s) of these phrases are in the text, the textual contexts of the phrases were first determined. Thus, it was observed that these phrases were often used in humorous comparisons and descriptions. When the historical, cultural, mythological, and other underlying contexts of these phrases were investigated, it was noted that the text may contain different ironic meanings. Research into the origins of these expressions has yielded the following: 1. The expression "to return to the devil of Şam" in modern Turkish may have been "to turn to the jinn of Şam" in the 17th century; this expression may even have referred to Muawiyah. 2. "Baghdad kösü" does not refer to kös manufactured in Baghdad in general, but to a specific kös used during the Baghdad campaign. 3. "Malta," with its devout Catholic Christian knights and people, was a symbol of cruelty in the 17th-century Ottoman Empire. This article aims to make a small contribution to the study of Evliyâ Çelebi and his Seyâhatnâme dictionary, and to draw attention to the possible relationships between Şam-jinn-demon-Muaviye, Baghdad-kös, Malta-captive, and Malta-infidel, which are likely to be discussed in other literary texts.

Anahtar Kelimeler

• Evliyâ Çelebi
• Seyâhatnâme (Travelogue)
• Simile
• Description
• Humor
• İdioms
• Damascus demon.

Kaynakça

1. Akkuş, M. (2012). “Emevi Halifelerinin Ölüm Sebepleri”. İstem= İslâm Sanat, Tarih, Edebiyat ve Mûsıkisi Dergisi. S. 20, 219-243.
2. Aksoy, Ö. A. (2004). Bölge Ağızlarında Atasözleri ve Deyimler. C. I-II. Ankara: TDK.
3. Aycan, İ. (2020). “Muâviye b. Ebû Süfyân” mad., Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. C. 30, 330-332, Ankara:TDV.
4. Aydın, Ş. (2021). “Kurân Ayetleri Bağlamında ‘Cin’ Algısı Hususunda Farklı Yaklaşımlar”. İhya= Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi. S. 7/1, 289-320.
5. Baer, M. D. (2016). Atmeydanı’nda Ölüm: 17. Yüzyıl İstanbul’unda Toplumsal Cinsiyet, Hoşgörü ve İhtida, çev. Pınar Yanardağ. İstanbul: Küy.
6. Balkır, E. (2011, 13 Aralık). “Şam Şeytanı”, İştirakî Dergisi, https://istiraki.blogspot.com/2011/12/sam-seytan.html (Erişim tarihi: 2025).
7. Beşoğul, Ç. (2018). “Malta Kuşatması ve Kuşatmanın Başarısızlıkla Sonuçlanmasının Nedenleri”, ed. Ayhan Kuşçulu. Erciyes Üniversitesi I. Uluslararası Sosyal Bilimler Kongresi USBİK 31 Ocak-2 Şubat 2018: Tam Metin Kitabı. 430-443. Kayseri. ISBN: 978-605-68298-1-9.
8. Bostan, İ. (2003). “Malta” mad., Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. C. 27, 539-542. Ankara: TDV.

9. Buçukcu, Z. (2023). Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi’nin I. Cildinde Üslûp Özellikleri ve Eserin I. Cildinin Bağlamlı Dizin-İşlevsel Sözlüğü. Ankara: Hacı Bayram Veli Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü: (Yayınlanmamış Doktora Tezi).
10. Bunting, T. (2024). “Siege of Malta [1565]”. Encyclopedia Britannica. https://www.britannica.com/event/Siege-of-Malta (Erişim tarihi: 2025).
11. Buzpınar, Ş. T. (2010). “Şam: Osmanlı Dönemi” mad., Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. C. 38, 315-320. İstanbul: TDV.
12. Cengiz, E. (2020). “Hz. Ömer Döneminde Meydana Gelen Amvas Taunu ve Etkileri”. Kafkas Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. S. 7/13, 129-150. Doi: https://doi.org/10.17050/kafkasilahiyat.663827 .
13. Cumbur, M. (1989). “Evliyâ Çelebi Bibliyografyasına Hazırlık”. Belleten. S. 53/206, 381-400.
14. Çakmak, C. (2024). “Evliyâ Çelebi Mizahının İzahı”. FSM İlmî Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi. S. 23, 183-210. Doi: https://doi.org/10.16947/fsmia.1499472 .
15. Çelebi, İ. (2019). “Deccâl” mad., Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. C. 9, 69-72. Ankara: TDV.
16. Dankoff, R. ve S. Tezcan. (2012, Eylül). An Evliyâ Çelebi Bibliography. Academia.edu, 3. bs., https://www.academia.edu/4314391/AN_EVLIYA_%C3%87ELEBI_BIBLIOGRAPHY (Erişim 2025).
17. Demircan, A. (2007). “Mesnevî’de Geçen Muâviye-İblis Hikâyesi”. İstem= İslâm Sanat, Tarih, Edebiyat ve Mûsıkisi Dergisi. S. 10, 143-153.
18. Ebü’l-Hayr-ı Rûmî (1987). Saltuk-Nâme. C. 1. hzl. Şükrü Halûk Akalın. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
19. Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî (2006a). Evliyâ Çelebi Seyâhatnâmesi. Kitap 1. hzl. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman ve Yücel Dağlı. ed. M. Sabri Koz. İstanbul: YKY.
20. Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî (2006b). Evliyâ Çelebi Seyâhatnâmesi. Kitap 3, 2. bs. hzl. Seyit Ali Kahraman ve Yücel Dağlı. ed. M. Sabri Koz. İstanbul: YKY.
21. Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî (2006c). Evliyâ Çelebi Seyâhatnâmesi. Kitap 4, 2. bs. hzl. Yücel Dağlı ve Seyit Ali Kahraman. ed. M. Sabri Koz. İstanbul: YKY.
22. Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî (2002). Evliyâ Çelebi Seyâhatnâmesi. Kitap 6. hzl. Seyit Ali Kahraman ve Yücel Dağlı. ed. M. Sabri Koz. İstanbul: YKY.
23. Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî (2003). Evliyâ Çelebi Seyâhatnâmesi. Kitap 8. hzl. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı ve Robert Dankoff. ed. M. Sabri Koz. İstanbul: YKY.
24. Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî (2005). Evliyâ Çelebi Seyâhatnâmesi. Kitap 9. hzl. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman ve Robert Dankoff. ed. M. Sabri Koz. İstanbul: YKY.
25. Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî (2007). Evliyâ Çelebi Seyâhatnâmesi. Kitap 10. hzl. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı ve Robert Dankoff. ed. M. Sabri Koz. İstanbul: YKY.
26. Evren, K. (2024, 12 Aralık). “Şam Şeytanları”. Yenigün. https://kerimevren.com/sam-seytanlari/ (Erişim tarihi: 2025).
27. Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi. (t.y.). “Evliya Çelebi Seyahatnamesi Bilimsel Neşir Projesi (Ketebe)”, https://evliyacelebi.fsm.edu.tr/Evliya-Celebi-Calismalari-Merkezi-Projeler---Seyahatnamenin-Yeniden-Nesri-KETEBE (Erişim tarihi: 2025)
28. Gösterir, İ. (2022). Çorum Yöresi Deyimleri Sözlüğü. Çorum: Çorum Belediyesi Kültür Yayınları.
29. Güner, S. S. (2007). “Osmanlı Musikisi ve Mehter”. Karadeniz Araştırmaları. S. 14, 101-130.
30. Güven, Ö. (2016). “Sivas İli Zara İlçesi Ağızlarında Kullanılan Deyimler Üzerine Bir İnceleme”. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi. S. 55, 35-50.
31. Hammer, J. v. (2009). “Türkçe Bir Seyahatnamenin İlginç Bulunuşu”. Osmanlı Araştırmaları= The Journal Of Ottoman Studies. [Özel sayı], Prof. Dr. Muammer Kemal Özergin Hatıra Sayısı II. çev. Nuran Tezcan. (İlk yayımlanışı 1814). S. XXXIV, 223-230.
32. Hazar, M. (2013). “Nevşehir Ağzı Dil Bilgisi Bibliyografyası”. Diyalektolog. S. 7, 39-62.
33. İmam Celaleddin Es-Suyutî. (2017). Cinler Âlemi. 2. bs. çev. Seyfullah Erdoğmuş. İstanbul: Mercan Kitap.
34. Kılıç, M. T. (2015). “Evliyâ Çelebi ve Seyahatname ile İlgili Türkçe Bir Bibliyografya Denemesi”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi. S. 4/1, 245-282.
35. Kırval, L. (2013). “Osmanlı İmparatorluğu’nun 1565 Malta Kuşatması ve 16. Yüzyılda Kanuni Sultan Süleyman’ın Akdeniz Stratejisi”. Journal of ETA Maritime Science. S. 1/2, 39-46.
36. Ma‘cûncu-zâde Mustafâ (1970). Macuncuzade Mustafa’nın Malta Anıları, Sergüzeşt-i Esiri-i Malta. hzl. Fahir İz. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten. S. 18, 69-122.
37. Ma‘cûncu-zâde Mustafâ (1996). Sergüzeşt-i Esîrî-i Malta: Malta Esirleri. hzl. Cemil Çiftçi. İstanbul: Kitabevi.
38. Mengi, M. (2009). “Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi’nde Bir Üslûp Özelliği Olarak Türler Arasılık”. Çağının Sıradışı Yazarı: Evliyâ Çelebi. 281-291. ed. Nuran Tezcan. İstanbul: YKY.
39. Mütercim Âsım Efendi. (2013). Kâmûsu’l-Muhît Tercümesi. C. 1-6. hzl. Mustafa Koç ve Eyüp Tanrıverdi. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
40. Onay, A. T. (2004). Mazmunlar ve İzahı. İstanbul: Meb.
41. Ögel, B. (2000). Türk Kültür Tarihine Giriş, Türklerde Devlet ve Ordu Mehteri (Hunlardan Osmanlılara). C. 8. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı.
42. Önal, R. (2018). “Osmanlı Coğrafyasında Sünnî Düşüncenin Resmî İdeoloji Olarak Benimsenmesi Üzerine Sosyo-Jeopo-Teolojik Analizler”. e-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi. S. 10/4, 1258-1275. Doi: https://doi.org/10.26791/sarkiat.462656.
43. Öndeş, O. (2011). Malta Kuşatması: Kanuni’nin Amirali, Turgut Reis’in Son Seferi. İstanbul: Timaş.
44. Önkal, A. (1994). “Dühât-ı Arab” mad., Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. C. 10, 18-19. İstanbul: TDV.
45. Özay, Y. (2012). Evliyâ Çelebi’nin Acayip ve Garip Dünyası. Ankara: İhsan Doğramacı Bilkent Üniversitesi: Ekonomi ve Sosyal Bilimler Enstitüsü: (Yayınlanmamış Doktora Tezi).
46. Özaydın, A. (2007). “Nevbet” mad., Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. C. 33, 38-41. İstanbul: TDV.
47. Palalı, M. Z. (1993). “Cüzzam” mad., Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. C. 8, 150-152. İstanbul: TDV.
48. Sanal, H. (2002). “Kös” mad., Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. C. 26, 270-72. Ankara: TDV.
49. Sarıkaya, B. (2010). Rükneddin Ahmed’in Acâibü’l-Mahlûkat Tercümesi: Giriş-Metin-Sözlük. İstanbul: Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü (Yayınlanmamış Doktora Tezi).
50. Sertoğlu, M. (2015). Osmanlı Tarih Lügatı. İstanbul: Kurtuba.
51. Seyyid Razî. (2013). Nehcü’l-Belâğa: İmam Ali’nin (A.s.) Hutbeleri, Mektupları ve Hikmetli Sözleri. 3. bs. çev. Kadri Çelik. İstanbul: Kevser Yayıncılık.
52. Sivas İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü. (t.y.) “Kalıplaşmış Sözler”. https://sivas.ktb.gov.tr/TR-76029/kaliplasmis-sozler.html (Erişim tarihi: 2025).
53. Sivrikaya, S. (2014). “Selçukluların Dini ve Askeri Merasimlerinde Müzik Geleneği”, I. Uluslararası Selçuklu Sempozyumu 27-30 Eylül 2010: Selçuklu Tarihi, Bilim ve Düşünce: Bildiriler. Ankara: TTK Yayınları.
54. Şemseddin Sâmî. [1308 (1891)]. Kâmûsu’l-‘Alâm. C. 3. İstanbul: Mihrân Matbaası.
55. Tanpınar, A. H. (2003). 19’uncu Asır Türk Edebiyatı Tarihi. İstanbul: Çağlayan Kitabevi.
56. Tezcan, N. (2009). “Seyahatnâme”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 37: 16-19.
57. Tezcan, N. (2011). “Seyahatnâme’nin Genel Yapısı Önemli Yazmaları ve Baskıları”. Evliya Çelebi. 116-130. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı.
58. Tokaç, M. ve S. Ağırman. (2022). “Osmanlı Tıbbında Deri Hastalıkları Terminolojisi”. Anadolu Tıbbı Dergisi. S. 1, 1-11.
59. Tomar, C. (2010). “Şam” mad., Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. C. 38, 311-315. İstanbul: TDV.
60. Topal, A. (2012). “Klasik Türk Şiirinde Şam-ı Şerif”. A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi [TAED]. S. 48, 51-70.
61. Tökel, D. A. (2019). Divan Şairi Diyor ki. İstanbul: Ketebe Yayınları.
62. Turan, M. (2018). “Süleyman Peygamber Kıssasında Anlatılan “Belkıs’ın Tahtı”nı Kimin Getirdiği Konusunun Kritiği”. e-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi. S. 10/1, 249-270. Doi: https://doi.org/10.26791/sarkiat.360091 .
63. Turan, Ş. (1970). “Rodos’un Zabtından Malta Muhasarasına”. Kanunî Armağanı. 47-117. Ankara: TTK.
64. Türk Dil Kurumu. “Güncel Türkçe Sözlük”. https://sozluk.gov.tr/ (Erişim tarihi: 2025).
65. Türk Tarih Kurumu. (2020). “Evliya Çelebi [1611-1685?]”. https://ttk.gov.tr/evliya-celebi-1611-1685/ (Erişim Tarihi: 2025).
66. Uzunçarşılı, İ. H. (1984). Osmanlı Devleti’nin Saray Teşkilâtı. Ankara: TTK.
67. Varlık, N. (2011). “Taun” mad., Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. C. 40, 175-77. İstanbul: TDV.
68. Yıldırım, A. (2017). “Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesine Göre 17. Yüzyıl İstanbul’unda Taklitçi Esnaf”. Sosyal Bilimler Dergisi= The Journal Of Social Science. S. 16, 1-11. Doi: 10.16990/SOBIDER.3874.
69. Yılmaz, O. (t.y.). “Erzincan Yöresinde Kullanılan Atasözleri ve Deyimler”. Erzincan Kültür Atlası. https://erzincankulturatlasi.com/atasozleri-ve-deyimler/ (Erişim tarihi: 2025)