Mirsâdu’l-İbâd’da “Hâlet-i Hamse-i Âdemî” Meselesi: Manastırlı Besîm Efendi’nin Manzûm Tercümesi

Öz

Bu makale, Necmeddîn-i Râzî’nin şaheseri kabul edilen Farsça tasavvufî eseri Mirsâdu’l-ʿibâd’ın dördüncü bâbının dördüncü faslında yer alan “Hâlet-i Hamse-i Âdemî” bahsinin, XIX. yüzyılda yaşamış divan kâtibi ve şair Manastırlı Besîm Efendi (ö. 1285/1868-69) tarafından aruzun remel bahrinin “Fâ‘ilâtün/Fâ‘ilâtün/Fâ‘ilün” kalıbı ve mesnevi nazım şekliyle kaleme alınmış, 178 beyitten müteşekkil manzum tercümesini konu edinmektedir. Çalışmada söz konusu tercüme incelenmiş ve çeviri yazılı metni neşredilmiştir. Bu suretle Osmanlı döneminde tasavvufî metinlerin manzum tercüme geleneğine ve Mirsâdu’l-ʿibâd tercümelerine dair literatüre katkı sağlanması hedeflenmiştir. Çalışmanın giriş bölümünde Mirsâdu’l-ʿibâd’ın muhtevası ve esere dair tercüme faaliyetleri değerlendirilmiş; inceleme kısmında Manastırlı Besîm Efendi ve manzum tercümesine ilişkin ulaşılabilen sınırlı bilgiler sunulmuştur. Ardından “Hâlet-i Hamse-i Âdemî” bahsinin muhtevası kısaca ortaya konulmuş ve manzum tercüme; dil, üslup hususiyetleri ve tercüme yöntemi bakımından değerlendirilmiştir. Son bölümde ise metnin çeviri yazısı araştırmacıların istifadesine sunulmuştur. Manzum tercüme, şimdiye kadar tespit edilen mensur tercümelerden nazım şekli itibarıyla ayrılmasının yanı sıra varlık mertebelerini, ruh-beden ilişkisi çerçevesinde insanın yaratılışını, insanın varlık dairesindeki konumunu, onun Allah ve âlemle olan ontolojik ve epistemolojik münasebetlerini ele alan konusu açısından da tasavvufun temel meselelerinin özet hâlinde ele alındığı küçük bir mesnevi hüviyetindedir.

Anahtar Kelimeler

• Mirsâdu'l-İbâd
• Necmeddîn-i Râzî
• Manastırlı Besîm Efendi
• manzûm tercüme
• insanın beş hali
• varlık mertebeleri

The Issue of “Hâlet-i Hamse-i Âdemî” in Mirsâdu’l-İbâd: Manastırlı Besîm Efendi's Versified Translation

Öz

This article examines the section titled “Hālat-i Hamse-i Ādamī” in the fourth chapter of the fourth section of Mirsād al-ʿIbād, the Persian Sufi work considered a masterpiece by Najm al-Din Rāzī, as interpreted by Manastırlı Besim Efendi (d. 1285/1868-69), who lived in the 19th century, using the “Fā‘ilātün/Fā‘ilātün/Fā‘ilün” pattern of the remel meter and the mesnevi verse form. The study examines this translation and publishes the written text of the translation. In this way, it aims to contribute to the literature on the tradition of poetic translation of Sufi texts during the Ottoman period and on the translations of Mirsād al-ʿIbād. The introductory section of this study evaluates the content of Mirsād al-ʿIbād and the translation activities related to the work; the analysis section presents the limited information available regarding Manastırlı Besim Efendi and his verse translation. Following this, the content of the section on “Hālat-i Hamse-i Ādamī” is briefly outlined, and the verse translation is evaluated in terms of language, style, and translation method. The final section presents the transliteration of the text for the benefit of researchers. The verse translation differs from previously identified prose translations in its poetic form, and also, due to its subject matter—which deals with the levels of existence, the creation of man within the framework of the soul-body relationship, man’s position within the realm of existence, and his ontological and epistemological relationships with God and the universe—it is a short mesnevi (narrative poem) that summarizes the fundamental issues of Sufism.

Anahtar Kelimeler

• Mirsād al-ʿIbād
• Najm al-Din Rāzī
• Manastırlı Besim Efendi
• the five states of man
• levels of existence
• versified translation

Kaynakça

1. “Manastır’dan Tahrîrât-ı Mahsûsa fî 17 Receb”. Tercümân-ı Ahvâl, 2 Şabân 1280, S. 437, 2.
2. Âbidîn Efendi (Âbid). Dîvânçe. Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. or. oct. 3491, vr. 32a.
3. Akkuş, M. (2006). “Nef’î”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, C. 32, İstanbul, 523-525.
4. Ateş, A. (1945). “Hicrî VI-VIII. (XII-XIV.) Asırlarda Anadolu’da Farsça Eserler”, Türkiyat Mecmuası, C. VII-VIII, Cüz II, 94-135.
5. Baltacı, H. (2009). Necmüddîn Râzî Hayatı, Eserleri ve Tasavvufî Görüşleri. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İlahiyat Anabilim Dalı Tasavvuf Bilim Dalı, Doktora Tezi.
6. Baltacı, H. (2011). “Necmeddîn Dâye’nin Bahru’l-Hakāik Adlı Tefsirinde İbâdetlere Dâir Bazı İşârî Yorumlar”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, C. 10, S. 20, 193-210.
7. Çal, A. (2008). Kasım b. Mahmud Karahisari’nin İrşâdü’l-Mürid ile’l-Murâd fi Tercemeti Mirsâdi’l-İbâd (İnceleme-Metin-Dizin), Elazığ: Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
8. Çaldak, S. (2020.23.11). “Veysî, Üveys Çelebi, Üveys b. Mehmed” https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/veysi-uveys-celebi-uveys-mehmed (Erişim tarihi: 29.11.2025).

9. Gashim-zade, B. (2021), Necmeddîn-i Dâye’nin Siyasete Dair Görüşleri, İbn Haldun Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü Temel İslam Bilimleri Anabilim Dalı (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi), İstanbul.
10. Güneş, M. (2023). “Devâzdeh-bend-i Muhteşem’in Refî‘ Tarafından Yapılmış Bilinmeyen Tercümesi”. Şarkiyat Mecmuası - Journal of Oriental Studies, 43, 225-261.
11. Kara, M. (2012). “Osmanlı Anadolusundaki Tasavvufî Hareketlilik ve Hacı Bayrâm-ı Velî”. Hacı Bayrâm-ı Velî Uluslararası Sempozyum 14-16 Aralık 2012 Ankara. Ankara: Ankara Büyükşehir Belediyesi, 232-247.
12. Karahisârî, Kâsım b. Mahmûd. (2020). İrşâdü’l-Mürîd İle’l-Murâd Mirsâdü’l-İbâd Tercümesi. haz. A. Azmi Bilgin, Fakirullah Yıldız. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
13. Kartal, A. (2020). “Anadolu Selçukluları Döneminde Kültür ve Edebiyat”, Prof. Dr. Vahit Türk Armağanı, İstanbul: Kesit Yayınları, 807-878.
14. Kavak, Ö. (2023). “Osmanlı Türkçesine Tercüme Edilen Siyaset Düşüncesi Eserlerinin Tercüme Usul ve Tasarrufları”. Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi, C.-S. 64, 1-45.
15. Köprülü, M. F. (1943). “Anadolu Selçuklu tarihi’nin yerli kaynakları”. Belleten, VII (27), Temmuz, 379-485 Mecmûatü’n-Nâdire. Ankara Millî Kütüphane Yazmalar Koleksiyonu, 06 Mil Yz A 3833, vr. 106b-113b.
16. Necmeddîn Dâye. (2017). Hüküm Sahiplerinin İzleyecekleri Yol Mirsâdü’l-İbâd Mine’l-Mebdei İle’l-Meâd’dan Selçuklu Sultanı Alâeddin Keykubad’a ve Osmanlı Sultanı II. Murad’a Sunulan Siyâsetnâme. haz. Şefaettin Severcan. İstanbul: Büyüyenay Yayınları.
17. Necmeddîn-i Dâye. (2010). Sûfî Diliyle Siyaset -İrşâdü’l-mürîd ile’l-murâd fî tercemeti Mirsâdü’l-ibâd-. çev. Kâsım b. Mahmûd Karahisârî, haz. Özgür Kavak. İstanbul: Klasik.
18. Necmeddîn-i Dâye. (2021). Mirsâdü’l-İbâd mine’l-mebde’ ile’l-meâd Başlangıçtan Nihayete Allah’ın Kullarının Yolu. haz. Halil Baltacı. İstanbul: Dergâh Yayınları.
19. Necm-i Râzî. (1352/1973). Mirsâdu’l-ibâd. haz. Muhammmed Emîn Riyâhî. Tahran, Tahran : Büngah-ı Terceme ve Neşr-i Kitab.
20. Necmuddîn-i Dâye. (2013). Sûfîlerin Seyri Mirsâdu’l-ibâd. trc. Hakkı Uygur. İstanbul: İlk Harf Yayınevi.
21. Ocak, A. Y. (2006). “Selçuklular ve Beylikler Devrinde Tasavvufî Düşünce”, Anadolu Selçukluları ve Beylikler Dönemi 1 (Sosyal ve Siyasal Hayat), ed. Ahmet Yaşar Ocak, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
22. Okuyan, M. (2001). Necmuddin Dâye ve Tasavvufî Tefsiri, Rağbet Yayınları.
23. Okuyan, M. (2006). “Necmeddîn-i Dâye”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, C. 32, İstanbul, 496-497.
24. Orhan, A. T. (2020). “Anadolu’da Tasavvufun Yerelleşmesi: Abdurrahim Karahisârî ve Münyetü’l-ebrâr ve gunyetü’l-ahyâr İsimli Eseri Örneği”. Eskiyeni, S. 41, 679-702.
25. Öngören, R. (2000). Osmanlılar’da Tasavvuf: Anadolu’da Sûfîler, Devlet ve Ulemâ (XVI. Yüzyıl), İstanbul: İz Yayıncılık.
26. Örs, D. (2002). “Necmuddîn-i Râzî: Hayatı ve Eserleri”. Nüsha. Y. II, S. 6, 19-34.
27. Özcan, A. (1995). “Feridun Ahmed Bey”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, C. 12, İstanbul, 396-397.
28. Özel, H. A. (2016). “Koca Râgıb Paşa’nın Münşeât’ı ve Tarihî Ehemmiyeti”. Ç.Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, C. 25, S. 4, 159-172.
29. Öztürk, Ö. (2014). Tasavvuf Geleneğinin Osmanlı Siyasî Düşüncesinde Tezâhürü. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Felsefe ve Din Bilimleri Anabilim Dalı Felsefe ve Din Bilimleri Bilim Dalı, Doktora Tezi.
30. Selçuk, B. (2020.26.11). “Nergisî, Mehmed” https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/nergisi-mehmed (Erişim tarihi: 29.11.2025).
31. Şeyhoğlu Mustafa. (2013). Kenzü’l-Küberâ ve Mehekkü’l-Ulemâ: Büyüklerin Hazinesi Âlimlerin Mihenk Taşı. haz. Kemal Yavuz. İstanbul: Büyüyenay Yayınları.
32. Tekin, G. A. (1991). “Feyzî Çelebî’nin Şem’ ü Pervânesi”. Journal of Turkish Studies- Türklük Bilgisi Araştırmaları, Fahiz İz Armağanı II, C. 15, 1-157.
33. Terceme-i Mirsadü’l-İbâd. Milli Kütüphane, Tokat İl Halk Kütüphanesi, 60 Hk 186.
34. Toska, Z. (2013). “Dönemini Yansıtan Bir Eser: Kenzü’l-Küberâ”. Sultan Yıldırım Bayezid Han ve Dönemi. ed. Sadettin Eğri, Bursa: Gaye Kitabevi, Bursa Osmangazi Belediyesi Yayınları, 231-241.
35. Toska, Z. (2018). “Tasavvufnâmeden Siyasetnâmeye: Mirsâdü’l-İbâd’ın Türkçe Versiyonlarını ‘Telîf-Tercüme’ Açısından Yeniden Okumak I”. Journal of Turkish Studies: Türklük Bilgisi Araştırmaları, C. 49, Saliha Paker Armağanı II Meslektaşları, Öğrencileri ve Dostları Tarafından Sunulan Yazılar, 331-349.
36. Yavuz, K. (2010). “Şeyhoğlu”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, C. 39, İstanbul, 88-89.
37. Yılmaz, H. (2019). “Books on Ethics and Politics: The Art of Governing The Self and Others at The Ottoman Court”, Treasures of Knowledge: An Inventory of the Ottoman Palace Library (1502/3-1503/4), Volume I: Essays, MS Török F. 59; Magyar Tudományos Akadémia Könyvtára Keleti Gyűjtemény (Oriental Collection of the Library of the Hungarian Academy of Sciences). Belçika: Brill, 509-526.
38. Yılmaz, K. (2018). Uşşâkî’nin Yenbû-ı Hikmet Adlı Eseri (İnceleme-Metin), İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İslâm Tarihi ve Sanatları Anabilim Dalı İslâm Tarihi ve Sanatları Bilim Dalı, (Yayınlanmamış Doktora Tezi).
39. Yıldırım, N. (2012). “Fars Edebiyatında Tasavvuf Konulu Kahramanlık Anlatıları”. Şarkiyat Mecmuası. S. 21, 149- 177.
40. Yurdakul, İlhami (18.12.2022). “Kâtip”. Türk Maarif Ansiklopedisi. https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/katip/#yazar-1 (E.T. 26.02.2026).