NAMIK KEMAL’İN EDEBÎ DÜNYASINDA AHLAKİ SÖYLEM: İNTİBAH’TA EFENDİ-KÖLE AHLAKI VE HINÇ DUYGUSU

Öz

Bu makalede, Namık Kemal’in edebî dünyasındaki ahlak anlayışını, özellikle İntibah romanı üzerinden, Friedrich Nietzsche’nin “efendi-köle ahlakı” ve “hınç” (ressentiment) kavramları bağlamında incelenmektedir. Çalışma, Osmanlı modernleşme sürecinin doğurduğu etik gerilimleri, geleneksel ile nihilistik modern ahlaki yapılar arasındaki çatışma ekseninde ele almaktadır. İntibah’ta Mahpeyker, bireyci modernist ahlakın neden olduğu etik krizleri ve modernitenin hınç temelli, tepkisel ahlak anlayışını temsil eder. Bu ahlakın yol açtığı etik krizin hem faili hem de bu krizi olumsuzlayan bir tip olan Mahpeyker’in hıncı, kendi kendine bir değer üretemeyen ve kendi pozisyonunu karşısındaki üzerinden tanımlayan “kötü” kavramının temsili olan köle ahlakının tepkisel bir sonucudur. Buna karşılık Dilaşup geleneksel Osmanlı etik ideallerinin temsilcisidir. Geleneksel ve modernist ahlak anlayışları arasında bocalayan Ali Bey ise geçiş sürecindeki Osmanlı toplumunun yaralı bilincini yansıtan bir tiptir. Makalede, Namık Kemal’in bireyci modernist ahlakın yol açtığı etik çözülmeye karşı edebiyatı yalnızca estetik değil, aynı zamanda ahlaki ve toplumsal bilinç inşasına yönelik bir araç olarak kullandığı İntibah romanı, Nietzsche’nin efendi ve köle ahlakı kavramları çerçevesinde incelenecektir. Roman, karakterlerin değişen duygu dünyaları bakımından incelenecek; hınç duygusu ekseninde ise modernleşme ve nihilizm eleştirisi bağlamında değerlendirilecektir. Böylece, Namık Kemal’in modernist etik krizler karşısında ortaya koyduğu geleneksek ahlaki yapı ile bu yapının toplumsal bilinç inşasındaki rolü ortaya konulacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Namık Kemal
• İntibah
• Ahlak
• Hınç
• Efendi-Köle ahlakı

Moral Discourse in Namık Kemal’s Literary World: Master–Slave Morality and Ressentiment in Intibah

Öz

This article analyzes Namık Kemal’s understanding of morality in the literary world, especially through his novel Intibah, in the context of Friedrich Nietzsche’s concepts of “master-slave morality” and “ressentiment.” This study examines the ethical tensions arising from the Ottoman modernization process in terms of the conflict between traditional and nihilistic modern moral structures. In the novel, Mahpeyker represents the ethical crises caused by individualist modernist morality and the resentment-based, reactionary morality of modernity. As both the perpetrator of the ethical crisis caused by individualist modernist morality and a type that negates this crisis, Mahpeyker’s resentment is a reactionary result of slave morality, which is the representation of the concept of “evil” that cannot produce a value for itself and defines its own position through the other. In contrast, Dilaşup is a representative of traditional Ottoman ethical ideals. Ali Bey, who vacillates between traditional and modernist ethics, is a character who reflects the wounded consciousness of the Ottoman society in transition. In this article, Namık Kemal’s novel Intibah, in which he uses literature not only as an esthetic but also as a tool for the construction of moral and social consciousness against the ethical dissolution caused by individualist modernist morality, will be analyzed within the framework of Nietzsche’s concepts of master and slave morality. The novel will be analyzed in terms of the changing emotional worlds of the characters and will be evaluated in the context of the criticism of modernization and nihilism on the axis of resentment. Thus, Namık Kemal’s traditional moral structure despite modernist ethical crises and the role of this structure in the construction of social consciousness will be revealed.

Anahtar Kelimeler

• Namık Kemal
• Intibah
• Morality
• Ressentiment
• Master–Slave morality

Kaynakça

1. Adorno, W. T ve Horkheimer, M. (2014). Aydınlanmanın Diyalektiği, çev. Nihat Ülner, Elif Öztarhan Karadoğan. İstanbul: Kabalcı Yayınları.
2. Aktaş, Ş. (1993). “Namık Kemal ve İnsan”, Doğumunun Yüzelli Yılında Namık Kemal içinde, 1-12. Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Yayınları.
3. Aktaş, Ş. (2021). “Roman Hakkında”, İntibah içinde, haz. Prof. Dr. Yakup Çelik. Ankara: Akçağ Yayınları.
4. Akün, Ö. F. (2006). “Nâmık Kemal”, TDV İslâm Ansiklopedisi içinde, 32: 361-378. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
5. Akyüz, K. (1995). Modern Türk Edebiyatının Ana Çizgileri, İstanbul: İnkilâp Kitapevi.
6. Argunşah, H. (2006). “Tanzimat’tan II. Meşrutiyet’e Türk Romanı”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 4/8: 23-100, erişim tarihi 14 Kasım 2024.
7. Deleuze, G. (2016). Nietzsche ve Felsefe, Çev. Ferhat Taylan. İstanbul: Norgunk Yayıncılık.
8. Dino, G. (2008). Türk Romanının Doğuşu, İstanbul: Agora Kitaplığı.

9. Doğan, İ. E. (2022). “Nietzsche, Hınç, Tinsel Yazgı”, Cogito, 107: 8-18.
10. Enginün, İ. ve Kerman, Z. (2011). “İntibah Mukaddimesi”, Yeni Türk Edebiyatı Metinleri -4- Eser Tanıtma ve Önsözler (1860-1923) içinde, İstanbul: Dergâh Yayınları.
11. Enginün, İ. ve Kerman, Z. (2011). “Mukaddime-i Celâl”, Yeni Türk Edebiyatı Metinleri -4- Eser Tanıtma ve Önsözler (1860-1923) içinde, İstanbul: Dergâh Yayınları.
12. Göçgün, Ö. (2009). Edebiyat ve Fikir Dünyamızda: Namık Kemal - Hayatı, Eserleri, Edebî Kişiliği ve Eserlerinden Açıklamalı Seçmeler-, Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayını.
13. Gür, İ. (2010). “İntibah Romanında Modern İnsan Arayışı”, Doğumunun 170. Yılında Uluslararası Namık Kemal Sempozyumu (20-22 Aralık) Bildiriler içinde 571-578. ed. Orhan Kemal Tavukçu-Ali Tibe. Tekirdağ: Bizim Büro Basımevi.
14. Kant, I. (2015). Seçilmiş Yazılar, çev. Nejat Bozkurt. Bursa: Sentez Yayınları
15. Kaplan, M. (1948). Namık Kemal Hayatı ve Eserleri, İstanbul: İbrahim Horoz Basımevi.
16. Kaplan, M. (2004). Türk Edebiyatı Üzerinde Araştırmalar 3-Tip Tahlilleri, İstanbul: Dergâh Yayınları.
17. Karatekeli, E. (2016). “Ahlâkın Soykütüğünde Hınç Duygusu”, Doğu Batı, 77:181-192.
18. Korkmaz, R. (2007). “Yeni Türk Edebiyatına Giriş”, Yeni Türk Edebiyatı El Kitabı 1839-2000 içinde. 13-42. ed. Ramazan Korkmaz. Ankara: Grafiker Yayınları.
19. Kudret, C. (1977). Türk Edebiyatında Hikâye ve Roman 1, İstanbul: Varlık Yayınları.
20. Kürüm, E. (2021). “Sergüzeşt-i Ali Bey Yahut Sergüzeşt-i Âli-i Osman Siyasi Bir Roman Olarak İntibah”, Türkiyat Mecmuası, 31/1:281-299, erişim tarihi 1 Ekim 2024. DOI: 10.26650/iuturkiyat.796914
21. Moran, B. (2012). Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış 1 - Ahmet Mithat’tan A. H. Tanpınar’a, İstanbul: İletişim Yayınları.
22. Namık Kemal. (2019). “Son Pişmanlık-İntibah”, Yeni Türk Edebiyatında Önsözler içinde (s. 47-56). ed. Hakan Sazyek ve Esra Sazyek. Ankara: Akçağ Yayınları.
23. Namık Kemal. (2021). İntibah. haz. Prof. Dr. Yakup Çelik. Ankara: Akçağ Yayınları.
24. Newman, S. (2022). “Hınç Siyaseti ve Gönüllü Kölelik Üzerine”, çev. Bülent O. Doğan. Cogito, 107: 121-138.
25. Nietzsche, F. (2020). Ecce Homo, çev. İsmet Zeki Eyuboğlu. İstanbul: Say Yayınları.
26. Nietzsche, F. (2024). Ahlakın Soykütüğü Üzerine, çev. Ahmet İnam. İstanbul: Say Yayınları.
27. Okay, M. O. (2018). Batılılaşma Devri Türk Edebiyatı, İstanbul: Dergâh Yayınları.
28. Polat, A. (2017). “Namık Kemal’de Ahlaki Kaygı Temelli Metinleştirme: İntibah ve Ahlâk-ı Alâi”, Uluslararası çe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 6/3: 1564-1573, erişim 14 Eylül 2024. https://doi.org/10.7884/teke.3948
29. Reyhanoğulları, G. (2015). “Namık Kemal ve Mehpeyker Bağlamında İntibah’ı Yeniden Okumak”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8/36:209-216, erişim 25 Ekim 2024. DOI: 10.17719/jisr.2015369501
30. Sevim, G. (2016). “İntibah Romanında Yapı ve İzlek”, Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2/2: 73-97, erişim tarihi 12 Ekim 2024.
31. Tanpınar, A. H. (2003). 19. Asır Türk Edebiyatı Tarihi, İstanbul: Çağlayan Kitabevi.
32. Tanpınar, A. H. (2014). Edebiyat Üzerine Makaleler, İstanbul: Dergâh Yayınları.
33. Touraine, A. (2018). Modernliğin Eleştirisi, çev. Hülya Uğur Tanrıöver. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
34. Uçman, A. (2011). “Namık Kemal”, Tanzimat Edebiyatı içinde, ed. İsmail Parlatır. Ankara: Akçağ Yayınları.
35. Ure, M. (2022). “Hınç/Ressentiment”, çev. Bülent O. Doğan, Cogito, 107: 19-48.