İlker Çatak’ın Das Lehrerzimmer Filmine Brechtyen Yaklaşımla Bakmak

Yıl 2025, Cilt: 13 Sayı: 2, 580 - 603, 15.12.2025

Şenay Kırgız Polat

https://doi.org/10.37583/diyalog.1827874

Öz

Sinemanın edebi türler ile olan bağlantısı yadsınamaz bir gerçekliktir ve disiplinlerarasılığın sosyal bilimler açısından besleyici rolü bulunmaktadır. Sinema ile ilişkili türlerden birisi de tiyatrodur. Bu bağlamda herhangi bir tiyatro kuramından yararlanılarak film analizi yapılabilmektedir. Alman şair, tiyatro yazarı ve yönetmeni Eugen Berthold Friedrich Brecht, yaygın kullanımı ile Bertolt Brecht, yirminci yüzyıl Alman şiirinin ve tiyatrosunun önemli temsilcileri arasında yer almaktadır. Alman tiyatrosuna en büyük katkısı kendi deyimiyle modern tiyatronun da başlangıcı olan Epik/Diyalektik tiyatroyu oluşturmasıdır. O zamana değin Aristotelyen yaklaşımın hüküm sürdüğü Alman tiyatrosunu farklı bir perspektifle ele alan Brecht, Verfremdungseffekt (Yabancılaştırma Efekti) kuramı ile seyirciyi de oyunun içerisine dâhil etmektedir. Aristotelyen anlayışta bir katarsis/ rahatlama yaşayan seyirci, Brechtyen yaklaşımda oyundan uzaklaşarak olayları irdelemekte, rahatsızlık hissi duymakta ve dahası eleştirmektedir.
Berlin doğumlu Türk kökenli Alman yönetmen ve senarist İlker Çatak’ın yönetmen koltuğunda oturduğu ve senaryosunu Johannes Duncker ile paylaştığı 2023 yılında gösterime giren dram türündeki Alman filmi Das Lehrerzimmer (Öğretmenler Odası), gerek kurgusu gerek ise oyuncu performansları açısından uluslararası platformlarda başarılı bulunmuş, birçok ödüle layık görülmüştür. Hatta Akademi Ödülleri’nde En İyi Uluslararası Film Dalı’nda aday gösterilmiştir. Çalışmanın amacı, Çatak’ın Alman yapımı Das Lehrerzimmer filmini, Brecht’in Epik tiyatrosunda yer alan mesel çalışması, epizotik anlatım, tarihselleştirme, gestus ve yabancılaştırma kavramları ekseninde ele almak ve bu bağlamda analiz etmektir. Çalışmada dramatik çözümleme yöntemi kullanılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Yabancılaştırma , Gestus , Brecht , Epik Tiyatro , İlker Çatak

A Brechtian Approach to İlker Çatak’s Film Lehrerzimmer

Öz

The connection between cinema and literary genres is an undeniable reality, and interdisciplinarity plays a nourishing role particularly in the context of the social sciences. One of the genres associated with cinema is theatre. In this context, film analysis can be conducted using any theatre theory. Eugen Berthold Friedrich Brecht, a German poet, playwright, and director, commonly known as Bertolt Brecht, is considered one of the leading figures of twentieth-century German poetry and theatre. His greatest contribution to German theatre was the creation of Epic/Dialectical Theatre, which he himself regarded as the beginning of modern theatre. Approaching German theatre, which until that time had been dominated by the Aristotelian tradition, from a different perspective, Brecht also incorporated the audience into the play through his theory of the Verfremdungseffekt (Alienation Effect). In the Aristotelian tradition, the audience experience catharsis or emotional relief, whereas in the Brechtian approach, they distance themselves from the play, critically examine the events, feel discomfort, and even engage in criticism.
The 2023 German drama film Das Lehrerzimmer (The Teachers’ Lounge), directed by Berlinborn German filmmaker of Turkish descent İlker Çatak and co-written with Johannes Duncker, was praised for both its narrative structure and performances, and received numerous awards on international platforms. It was even nominated for the Best International Feature Film category at the Academy Awards. The aim of this study is to examine and analyze İlker Çatak’s German film Das Lehrerzimmer through the lens of key concepts found in Brecht’s epic theatre; namely, parable structure (Lehrstück), episodic narration, historicization, gestus, and alienation. The study employs the method of dramatic analysis.

Anahtar Kelimeler

Alienation , Gestus , Brecht , Epic Theatre , İlker Çatak

Kaynakça

• Akyürek, Hazal (2023): Tiyatroda Epik Kavramı Ve Ferhan Şensoy Oyunları Üzerinden İncelenmesi. (Yüksek Lisans Tezi). Bursa Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Arıcı, Oğuz (2006): Epik Tiyatro ve Gestus Kavramı Üzerine. Studien Zur Deutschen Sprache Und Literatur18, 87-104.
• Benjamin, Walter (2011): Brecht’i Anlamak. 4. Basım. (H. Barışcan, G. Işısağ, Çev.). İstanbul: Metis Yayıncılık.
• Bilge, Sitare (2011): Müzikal Tiyatroda Oyunculuğun Diğer Temel Disiplinlerle Etkileşimi ve Metodolojik Uygulamaları. (Yüksek Lisans Tezi). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Brecht, Bertolt (1963): Schriften zum Theater III. Frakfurt: Suhrkampf Verlag.
• Brecht, Bertolt (1967): Gesammelte Werke. Band 16. Suhrkamp Verlag.
• Brecht, Bertolt (1981): Epik Tiyatro. (K. Şipal, Çev.). İstanbul: Say Yayınları.
• Brecht, Bertolt (1990): Sanat Üzerine Yazılar. (K. Şipal, Çev.). İstanbul: Cem Yayınları.
• Çelik, Yavuz (2000): Epik Tiyatro Neden ve Nasıl Yabancılaştırır? Sanat Dergisi 2, 117-127.
• Çipe, Kemal (2021):Ulusaşırı Türk Sineması. Göç Dergisi 8 (3), 383-405, DOI: https://doi.org/10.33182/gd.v8i3.758.
• Dinç, Ayşegül (2021): Karl Marx'ın Yabancılaşma Kavramının Epik Tiyatro Müziğine Etkisi. DTCF Dergisi 61 (2), 774-788.
• Doğan, Abide (2009): Türk Tiyatrosunda Brecht Etkisi. Journal of Turkish Studies 4 (1), 409-422. DOI:http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.551.
• İpşiroğlu, Zehra (2006): Bertolt Brecht Tiyatrosunun Açtığı Yollar ya da Brecht’in Güncelliği- Geçmişle gelecek Arasındaki Köprü. Studien Zur Deutschen Sprache Und Literatur 18, 55-67.
• İri, Emine Candan (2020): Dostlar Tiyatrosu'nun Yeniden Üretimi Abdülcanbaz'da Yabancılaştırma. Yeni Türk Edebiyatı Araştırmaları 12 (23), 233-258.
• Karaboğa, Kerem (2006): Brechtyen Oyuncunun Gerçekçi Sanatı. Studien Zur Deutschen Sprache Und Literatur 18, 69-86.
• Kemaloğlu, Mehmet Murat (2005): Brecht’in Öğreti Oyunları Teorisinin Tarihsel Gelişimi ve İncelenmesi. (Yüksek Lisans Tezi). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Kula, Onur Bilge (2013): Marx, Benjamin, Adorno Sanat ve Edebiyat. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Kuruyazıcı, Nilüfer (2006): Galilei’nin Yaşamı Örneğinde Bugünden Brecht’e Bakış. Studien Zur Deutschen Sprache Und Literatur 18, 41-53.
• Lang, Joachim (2006): Episches Theater als Film Bühnenstücke Bertolt Brechts in den audiovisuellen Medien. Würzbug: Verlag Königshausen & Neumann GmbH.
• Müller, Klaus-Detlef (2009): Bertolt Brecht: Epoche-Werk-Wirkung, München: Verlag C.H. Beck oHG.
• Nutku, Özdemir (1970): Orta Oyunu’nda "Yabancılaştırma" Kavramı. Tiyatro Araştırmaları Dergisi 1 (1), 33-47. https://doi.org/10.1501/TAD_0000000120
• Nutku, Özdemir (2007): Bertolt Brecht ve Epik Tiyatro, 1.Baskı, İstanbul: Özgür Yayınları.
• Parkan, Mutlu (1983): Brecht Estetiği ve Sinema. 1. Baskı, Ankara: Dost Kitabevi Yayınları.
• Rothstein, Björn / Müller-Brauers, Claudia (Ed.) (2019): Kernbegriffe der Sprachdidaktik Deutsch: Ein Handbuch. 3. überarb. Aufl. Baltmannsweiler: Schneider Verlag.
• Schaff, Adam (1975): Entfremdung als ein gesellschaftlich-philosophisches Problem; in: Wissenschaft als Interdisziplinäres Problem. Teil 2 (Richard Schwaz, edt.). Berlin: Walter de Gruyter & Co. 52-78.
• Şener, Sevda (2006): Dünden Bugüne Tiyatro Düşüncesi. 4. Baskı. Ankara: Dost Kitabevi Yayınları.
• Tınaz, Pınar (2023): Yabancılaştırma Efektlerinin Sinemasal Dile Etkileri: Woody Allen ve “Annie Hall” Üzerine Bir İnceleme. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi 36, 842-860. DOI: 10.29000/rumelide.1369121.
• Tozlu Aslan, Emel (2009): Bertolt Brecht'in Estetik Anlayışı Ve Sinema. (Yüksek Lisans Uzmanlık Projesi). KKTC: Yakın Doğu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Yıldız Akgül, Tülay (2013): Bertolt Brecht: Toplumsal Olan Değiştirilip Dönüştürülebilendir. Tiyatro Araştırmaları Dergisi. 35(35), 7-22. https://doi.org/10.1501/TAD_0000000293